Xuất phát từ thực tiễn giảng dạy cũng như vai trò của một giáo viên tâm huyết với nghề, nhiều năm ôn thi tốt nghiệp, đại học; đồng thời góp phần tháo gỡ những khó khăn trên, tôi đã lựa c
Trang 1GIÚP HỌC SINH TRUNG BÌNH - YẾU ÔN LUYỆN PHẦN ĐỌC HIỂU
TRONG ĐỀ THI THPT QUỐC GIA ĐẠT KẾT QUẢ CAO
-1 Mở đầu
1.1 Lí do chọn đề tài
Đọc hiểu văn bản là một trong hai phần bắt buộc có trong một đề thi THPT Quốc gia Phần này tuy không chiếm phần lớn số điểm nhưng lại có vị trí rất quan trong bởi nó quyết định điểm cao hay thấp trong một bài thi Nếu học sinh làm sai hết phần này thì chắc chắn điểm toàn bài còn lại dù có tốt mấy cũng chỉ đạt khoảng 6,0 điểm Ngược lại nếu học sinh làm tốt phần đọc hiểu các em
sẽ có nhiều cơ hội đạt điểm văn 7,0 hoặc 8,0 Như vậy phần đọc hiểu góp phần không nhỏ vào kết quả thi môn Văn cũng như tạo cơ hội cao hơn cho các em xét tuyển Đại học Có thể nói ôn tập và làm tốt phần đọc hiểu chính là giúp các
em gỡ điểm cho bài thi của mình
Câu hỏi Đọc hiểu là một kiểu dạng khá mới mẻ được đưa vào đề thi
THPT Quốc gia nên chưa được cụ thể hóa thành một bài học riêng trong chương trình Ngữ văn bậc trung học phổ thông Dạng này cũng không có nhiều tài liệu, bài viết chuyên sâu để tham khảo, hơn nữa kiến thức đọc hiểu nằm rải rác trong chương trình học môn văn từ cấp II đến cấp III
Đối với học sinh trường PT Nguyễn Mộng Tuân , nhất là lớp 12 (đối tượng học sinh trung bình - yếu), đây là phần kiến thức mà các em đang rất quan tâm, mong muốn được các thầy cô củng cố để chuẩn bị cho kì thi THPT Quốc gia Xuất phát từ thực tiễn giảng dạy cũng như vai trò của một giáo viên tâm huyết với nghề, nhiều năm ôn thi tốt nghiệp, đại học; đồng thời góp phần tháo gỡ những khó khăn trên, tôi đã lựa chọn đề tài sáng kiến kinh nghiệm :
Giúp học sinh trung bình - yếu ôn luyện phần đọc hiểu trong đề thi THPT Quốc gia môn Ngữ văn đạt kết quả cao với hi vọng góp một phần nhỏ công
sức của mình vào việc ôn luyện phần đọc hiểu trong đề thi THPT Quốc gia môn ngữ văn cho học sinh THPT (đối tượng học sinh trung bình - yếu)
Trang 21.2 Mục đích nghiên cứu
Đưa ra đề tài này, thông qua việc hướng dẫn các em học sinh ôn luyện kiến thức lý thuyết, lưu ý cách làm bài, luyện tập các dạng đề đọc hiểu, tôi muốn nâng cao chất lượng làm dạng câu hỏi đọc hiểu của học sinh THPT nói chung, học sinh trường PT Nguyễn Mộng Tuân nói riêng, nhất là các em học sinh lớp 12 chuẩn bị bước vào kì thi THPT Quốc gia Vì thế khi nghiên cứu và thực hiện đề tài này tôi đã hướng tới các mục đích cụ thể sau:
- Nắm vững những kiến thức lý thuyết liên quan đến câu hỏi đọc hiểu
- Nhận diện, phân loại các loại câu hỏi đọc hiểu theo phạm vi kiến thức
- Hiểu được phương pháp, cách thức làm dạng câu hỏi này đạt kết quả cao
- Luyện tập một số đề đọc hiểu để rèn kĩ năng làm bài
- Góp phần nâng cao chất lượng bộ môn, đáp ứng yêu cầu thực tiễn
- Đề tài này cũng có thể coi tài liệu để các giáo viên tham khảo khi dạy các tiết
ôn tập, ôn thi THPT Quốc gia, ôn thi đại học, ôn thi học sinh giỏi
Trong thực tế hoạt động dạy và học, với tinh thần đổi mới phương pháp dạy học của Bộ giáo dục và đào tạo là phát huy tính tích cực chủ động của học sinh dưới sự hướng dẫn của thầy cô giáo, tôi nhận thấy rằng : để phát huy tính tích cực chủ động của học sinh thì một vài bài tập trong sách giáo khoa là chưa đủ
Từ nhận thức ấy, trong quá trình dạy học sinh làm phần đọc hiểu, tôi đã
cố gắng tìm hiểu làm thế nào để giúp các thoát khỏi tình trạng lúng túng khi xác định trả lời các câu hỏi Nếu giải quyết được vấn đề này thì các em sẽ vững vàng chủ động hơn khi bước vào những kì thi quan trọng của chương trình THPT Các em cần đọc kĩ ngữ liệu để nắm được nội dung chủ đề Có thể lý giải được những vấn đề đặt ra trong văn bản và bày tỏ quan điểm của bản thân về vấn đề Các em cũng cần nắm chắc kiến thức về tiếng Việt và làm văn để vận dụng vào việc đọc hiểu sâu sắc văn bản Trả lời các câu hỏi đặt ra một cách ngắn gọn, đúng trọng tâm, tránh lan man dài dòng
1.3 Đối tượng nghiên cứu
Trang 3Học sinh lớp 12 trường PT Nguyễn Mộng Tuân Trong ba năm ôn luyện
dạng đề này tôi đã chọn 3 lớp để nghiên cứu: 12A2 (năm học 2016-2017)12A24 (năm học 2017-2018); 12A7 (năm học 2018-2019)
Trong văn học thực tế dạng câu hỏi Đọc hiểu rất phong phú, đa dạng Lý thuyết đọc - hiểu nằm ở diện rộng: rải rác từ chương trình học ngữ văn THCS (lớp 6,7,8,9) đến ngữ văn THPT (lớp 10,11,12) Ngữ liệu có thể nằm trong chương trình sách giáo khoa và cả ngoài sách giáo khoa Song tôi đã cố gắng nghiên cứu và xếp vào các phạm vi kiến thức cụ thể để học sinh dễ nhận diện và luyện đề, nhất là những kiến thức có liên qua trực tiếp, thường hay gặp trong kì thi THPT Quốc gia
1.4 Phương pháp nghiên cứu
Sáng kiến đã sử dụng các phương pháp sau
- Phương pháp thống kê
- Phương pháp phân tích, tổng hợp
- Phương pháp so sánh
- Phương pháp điều tra
* Các phương pháp khác
Nghiên cứu tài liệu nghiệp vụ dạy học môn ngữ văn lớp 10; sách giáo khoa,; sách giáo viên; ý kiến của các nhà nghiên cứu, các nhà quản lí giáo dục, quản lí chuyên môn; các giáo viên giỏi trong toàn quốc trên các bài viết đăng trên các tạp chí khoa học
1.5 Những điểm mới của sáng kiến kinh nghiệm
Trang 4Từ kinh nghiệm của bản thân, chúng tôi giúp các em chỉ ra cho học sinh kĩ năng nắm được kiến thức vững vàng để làm các dạng đề thi có phần đọc hiểu đạt hiệu quả, tạo cho học sinh sự say mê, tự tin và cố gắng học tốt môn văn Những năm học vừa qua, trường PT Nguyễn Mộng Tuân phụ đạo miễn phí cho học sinh yếu kém môn văn, sự cố gắng tận tâm của thầy, sự phấn đấu của mình của trò, kết quả học tập môn ngữ văn năm học 2018-2019 có tiến bộ rõ rệt so với các năm trước từ 2016 - 2017
Vấn đề đọc hiểu thu hút sự chú ý của rất nhiều các thầy cô và học sinh nhất
là học sinh lớp 12 Cùng với việc chuyên viên của Bộ GD và đào tạo giải đáp những thắc mắc về hướng ra đề phần đọc hiểu (liên quan đến phần ngữ pháp, Tiếng Việt, ngữ liệu chủ yếu lấy phần đọc thêm) thì nhiều thầy cô giáo luyện thi
có nhiều kinh nghiệm cũng đăng trên trang cá nhân của mình những bài ôn tập đọc hiểu Song những hướng dẫn ôn tập đó chưa chi tiết, chưa cụ thể và chưa có tính hệ thống
Bước sang năm 2018, 2019 vấn đề ôn luyện phần đọc hiểu vẫn là đề tài thu hút sự chú ý của các thầy cô ôn thi và các em học sinh THPT Một số cuốn sách phục vụ cho ôn luyện thi THPT Quốc gia môn Ngữ văn đã ra mắt bạn đọc hướng dẫn học sinh ôn luyện phần đọc hiểu một cách chi tiết,cụ thể
Như vậy các bài nghiên cứu, các cuốn sách hướng dẫn ôn luyện đều đề cập tới tất cả các phần trong đề thi môn văn THPT Quốc gia Chưa có sách nghiên cứu riêng phần đọc hiểu một cách bài bản những kiến thức lý thuyết, bài tập thường gặp trong đề đọc hiểu và cũng chưa phân loại quy củ, chi tiết, hệ thống kiến thức để học sinh dễ ôn tập
Chính vì thế đề tài sáng kiến kinh nghiệm: Giúp học sinh trung bình - yếu
ôn luyện phần đọc hiểu trong đề thi THPT Quốc gia môn Ngữ văn đạt kết quả
cao vẫn là một đề tài mới, có tính ứng dụng, cần thiết rất cao, phù hợp với vấn
đề đổi mới phương pháp dạy học Ngữ văn hiện nay
2 Nội dung sáng kiến kinh nghiệm
2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến
Trang 5Tháng 10/2013, Hội nghị lần thứ 8 Ban Chấp hành Trung ương Đảng
khóa XI đã thông qua Nghị quyết 29 – NQ/TW về “Đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế”.Xác
định được nhiệm vụ quan trọng đó nên những năm qua Bộ giáo dục đã không ngừng đưa ra những giải pháp mang tính cải tiến như: chuẩn bị đổi mới chương trình giáo khoa, đổi mới kiểm tra đánh giá, đổi mới phương pháp dạy học… Những thay đổi đó nhằm phát triển năng lực người học, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục, đáp ứng nhu cầu hội nhập Quốc tế của đất nước
Ngày 01/4/2014, Bộ Giáo dục và Đào tạo (GD&ĐT) đã gửi Công văn
số 1656/BGDĐT-KTKĐCLGD về việc hướng dẫn tổ chức thi tốt nghiệp Trung
học phổ thông (THPT) năm 2014, trong đó có nội dung: Đề thi môn ngữ văn có
2 phần: Đọc hiểu và làm văn Bộ GD&ĐT đề nghị các Sở giáo dục, các trường
THPT lưu ý việc thực hiện việc đổi mới kiểm tra đánh giá chất lượng học tập môn Ngữ văn trong kì thi tốt nghiệp THPT, thực hiện theo hướng đánh giá năng lực học sinh nhưng ở mức độ phù hợp Cụ thể là tập trung đánh giá hai kỹ năng
quan trọng: kĩ năng đọc hiểu văn bản và kĩ năng viết văn bản Đề thi gồm hai phần: đọc hiểu và Tự luận (làm văn), trong đó tỷ lệ điểm của phần viết nhiều hơn phần đọc hiểu.
Ngày 15/04/2014, Bộ GD & ĐT gửi văn bản đến các Sở GD&ĐT, các trường THPT trong cả nước về hướng dẫn ôn thi tốt nghiệp cho học sinh THPT Đây là xu hướng đổi mới kiểm tra đánh giá sự ghi nhớ những kiến thức của học sinh chuyển sang kiểm tra đánh giá năng lực đọc hiểu của học sinh (tự mình khám phá văn bản.) Cũng từ năm đó dạng câu hỏi Đọc hiểu bắt đầu được đưa vào đề thi để thay thế cho dạng câu hỏi tái hiện kiến thức Có thể nói đây là sự đổi mới tích cực trong cách ra đề Ngữ văn theo định hướng mới Nếu dạng câu
hỏi tái hiện kiến thức chỉ có thể kiểm tra học sinh ở mức nhận biết, thông
hiểu, có biết, hiểu, nắm được những kiến thức văn học đã được dạy trong
chương trình hay không thì dạng câu hỏi Đọc hiểu đã nâng cao hơn một
Trang 6mức vận dung thấp, vận dụng sáng tạo, kiểm tra, phát triển được năng lực tự
cảm nhận một văn bản bất kì (có thể văn bản đó hoàn toàn xa lạ đối với các em) Như vậy có thể thấy, bên cạnh việc ôn tập, rèn kỹ năng viết phần tự luận thì việc ôn tập và rèn kỹ năng làm dạng câu hỏi đọc hiểu là điều cần thiết phải trang bị
cho học sinh
2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm
Trường PT Nguyễn Mộng Tuân còn một bộ phận không nhỏ học sinh yếu môn văn do các em tiếp thu bài chậm nên chán học, không năm chắc các kĩ năng làm bài tập đọc hiểu nên bị điểm thấp, không có phương pháp học tốt nên khó tiếp thu bài Đa số phụ huynh học sinh hướng cho con em mình học các môn khoa học tự nhiên bỏ qua các môn xã hội, không quan tâm Các em lười soạn bài, học bài, làm bài Một số học sinh có điều kiện học tập đầy đủ, thoải mái nhưng được nuông chiều, bản thân các em học yếu Nhiều em không làm bài tập không học bài, ham chơi, chưa có thái độ, ý thức được việc học một cách tích cực Nhiều em còn thiên về học thuộc lòng mà chưa hiểu, chưa nắm vững bài thiếu kỹ năng viết văn, làm bài tập nghị luận và phần đọc hiểu trong các dạng đề thi Một số em gia đình nghèo nên các em phải lao động giúp gia đình nên có ít thời gian để vươn lên trong học tập các môn yếu trong đó có môn văn Về phía giáo viên không có nhiều thời gian để quan tâm chu đáo đến tất cả các đối tượng học sinh cũng như rèn các kĩ năng làm bài đọc hiểu, phương pháp giảng dạy còn chưa thực sự phù hợp với tất cả các đối tượng học sinh (học sinh yếu kém thường nhút nhát và hay nghịch phá phách, chán học, sợ học vì vậy mất nhiều thời gian nhắc nhở)
2.3 Các sáng kiến kinh nghiệm hoặc các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề
Thực trạng đề thi có dạng câu hỏi đọc hiểu xuất hiện phong phú như vậy nhưng trong chương trình sách giáo khoa môn Ngữ văn của trung học phổ thông lại không có một kiểu bài dạy riêng để hướng dẫn cho thầy cô giáo cũng như
Trang 7các em học sinh nắm được phương pháp làm dạng đề này một cách hiệu quả nhất Chính vì vậy mà như đã trình bày ở phần lí do chọn đề tài nhiều em học sinh tỏ ra rất lúng túng, băn khoăn về cung cấp kiến thức lý thuyết như nào, rèn luyện kĩ năng ra sao để các em tự làm tốt được phần đọc hiểu trong bài thi
Năm 2019 đề thi tham khảo vẫn giữ nguyên việc sử dụng ngữ liệu nằm ngoài sách giáo khoa Sự thay đổi lớn nhất trong phần đọc hiểu nằm ở cách ra các câu hỏi Câu đầu tiên không còn kiểm tra học sinh về các kiến thức tiếng Việt căn bản như thể thơ, phong cách ngôn ngữ, phương thức biểu đạt … như những năm trước Các câu hỏi đều không yêu cầu học sinh có sự học thuộc các kiến thức trong sách giáo khoa Ở đề tham khảo, phần đọc hiểu yêu cầu học sinh thực hiện chính xác hai thao tác là đọc và hiểu ngữ liệu Đây là sự thay đổi hết sức lớn, nếu đề thi thật vẫn giữ nguyên cách ra đề như đề tham khảo, học sinh không còn cần phải quá tập trung vào việc học các kiến thức tiếng Việt
Đứng trước thực trạng đó, bằng kinh nghiệm của bản thân đang trực tiếp
ôn thi THPT Quốc gia, qua những năm dạy đội tuyển học sinh giỏi, dạy chuyên
đề đại học cũng như trao đổi với đồng nghiệp, tôi đề xuất cách hướng dẫn học sinh thi THPT Quốc gia ôn tập dạng câu hỏi đọc hiểu theo hướng sau:
2.3.1 Về trình bày
Học sinh cần phải trình bày khoa học, không nên tẩy xóa , viết chèn dòng trong bài Nếu có sai thì gạch chéo và làm lại Cần dùng các kí hiệu thống nhất với đề bài
2.3.2 Về nhận diện câu hỏi
Đọc kĩ yêu cầu đề để xác định nội dung câu hỏi có mấy ý, từ đó trả lời cho đúng, trúng vấn đề Ví dụ nếu đề hỏi chỉ ra các phương thức/ các thao tác lập luận trong văn bản trên thì câu trả lời sẽ từ hai phương thức/ hai thao tác trở lên Nhưng nếu câu hỏi chỉ ra thao tác nào/ phương thức nào là chính hoặc chủ yếu thì câu trả lời chỉ là một phương thức/ một thao tác
2.3.3 Về cách trả lời
Trang 8Văn bản đọc hiểu thường không dài nên yêu cầu học sinh đọc văn bản để
chọn câu trả lời cho phù hợp Các em cần đọ lướt để tìm chủ đề hoặc ý chính, đọc kĩ để tìm chi tiết, thông tin Câu trả lời cần trực tiếp, ngắn gọn, chính xác, đầy đủ Hỏi gì trả lời đó, không trả lời thừa Thời gian làm phần Đọc - hiểu khoảng từ 20 đến 30 phút
2.3.4 Bài tập ôn luyện, rèn kĩ năng Đọc- hiểu
Sau khi giáo viên hướng dẫn các em học sinh ôn luyện lý thuyết có liên quan đến câu hỏi Đọc hiểu và lưu ý các em về cách làm bài Giáo viên cần rèn
kĩ năng làm bài Đọc hiểu cho các em thông qua hệ thống câu hỏi, bài tập Hệ thống câu hỏi bài tập giáo viên cung cấp cần đa dạng, bao quát được các dạng kiến thức lý thuyết đã ôn tập Đặc biệt để đánh giá cũng như rèn kĩ năng Đoc- hiểu, cảm thụ của học sinh chúng ta cũng nên soạn các câu hỏi theo cách làm của PISA Như các câu hỏi, bài tập mở yêu cầu trả lời ngắn, câu hỏi bài tập mở, yêu cầu trả lời dài, câu hỏi bài tập đóng yêu cầu trả lời dựa trên văn bản
Các câu hỏi, bài tập Đọc hiểu tôi soạn ở ba mức độ : Nhận biết, thông hiểu, vận dụng thấp.
- Nhận biết :Câu hỏi thường ra về xác định đề tài, thể loại, phương thức biểu
đạt, phng cách ngôn ngữ, chỉ ra các biện pháp tu từ, các chi tiết chính ….trong văn bản; Nhận biết các thông tin được thể hiện, phản ánh trực tiếp trong văn bản; Diễn đạt hoặc mô tả lại nội dung của văn bản bằng ngôn ngữ của mình
- Thông hiểu:Nêu chủ đề hoặc nội dung chính của văn bản; Sắp xếp, phân loại
được thông tin trong văn bản Kết nối, đối chiếu, lý giải, mối quan hệ của các thông tin để lý giải nội dung của văn bản Cắt nghĩa, lý giải nội dung, hiệu quả các biện pháp tu từ, các chi tiết, các sự kiện thông tin …có trong văn bản Dựa vào nội dung văn bản để lý giải hoặc giải quyết các tình huống, các vấn đề trong văn bản
- Vận dụng: Viết một đoạn văn trình bày quan điểm riêng của cá nhân về văn
bản theo yêu cầu của đề bài, vận dụng ý nghĩa hoặc bài học rút ra từ văn bản để giải quyết những vấn đề của thực tiễn cuộc sống, thể hiện được những trải
Trang 9nghiệm của bản thân.
Định hình cho các em dung lượng trả lời hợp lý cho một câu hỏi Đọc hiểu, tôi thường soạn thảo câu hỏi ra giấy A4 và cho học sinh trả lời ngay vào giấy Đây cũng là cách rèn kĩ năng trình bày và phương pháp làm bài cho học sinh Dưới đây là một số đề tôi sưu tầm chỉnh sửa để luyện tập cho học sinh
Đề 1: Đọc đoạn trích dưới đây
Có người tìm thấy chính mình trên hành trình vạn dặm, nhưng cũng có người ngộ ra đạo lý khi ngồi dưới mái nhà của mình, trên chiếc giường quen thuộc của mình.Ai cũng có quyền lựa chọn cách sống riêng, miễn là không phương hại đến người khác Đừng vì người ta khác mình mà dè bỉu gièm pha, đừng vì
họ khác mình mà ghét họ Đừng cho những người ở nhà là buồn chán cổ hủ, cũng đừng lên án kẻ lang thang là sống vô ích vô tâm Có lẽ cách sống phù hợp nhất là làm tốt việc của bản thân, và ngừng xen vào chuyện người khác.
Nhưng lẽ đời, nói thường dễ hơn làm.Khác biệt thường gây ra xung đột Tác giả “Chuyện con mèo dạy hải âu
(Rosie Nguyễn – Ta ba lô trên đất Á, NXB Hội nhà văn, 2018, tr 21-22)bay”
có viết: “Thật dễ dàng và
Câu 1.Chỉ ra những hoàn cảnh con người có thể tìm thấy chính mình.chấp
nhận yêu thương một kẻ nào đó giống mình, nhưng để yêu thương ai đó khác mình thực sự rất khó khăn” Tôi thực chỉ ước có một nơi nào đó trên thế giới, nơi những suy nghĩ tự do, độc đáo được khuyến khích, nơi những khác biệt chung sống cùng nhau, hòa thuận, an nhiên.
Câu 2.Theo tác giả, “cách sống phù hợp nhất” là gì?
Câu 3.Anh/Chị có đồng tình với thái độ của tác giả về sự khác biệt?Tại sao? Câu 4.Nếu viết một đoạn tiếp theo đoạn trích trên, anh/chị sẽ viết về vấn đề gì?
Tại sao?
HƯỚNG DẪN ĐỀ 1
Câu 1 Con người có thể tìm thấy chính mìnhtrên hành trình vạn dặm, khi ngồi
dưới mái nhà của họ, trên chiếc giường quen thuộc của họ
Trang 10Câu 2 Theo tác giả, cách sống phù hợp nhất là làm tốt việc của bản thân, và
ngừng xen vaò chuyện người khác
Câu 3 Thái độ của tác giả (Tán thành/ ủng hộ – Favorable)
- Đồng tình, vì chính sự khác biệt làm nên sự phong phú cho cuộc sống của con người
- Trung lập, vô thưởng vô phạt (Noncommittal); nói cho vui (Amused); phê phán (Critical),…
Câu 4
Tùy vào nội dung trả lời của TS mà cho điểm Khuyến khích TS trình bày ý kiến cá nhân theo hướng tích cực và có tính sáng tạo
Sau đây là một vài gợi ý:
– Một nơi nào đó dành cho những suy nghĩ tự do, độc đáo và những khác biệt
có thể tìm thấy tiếng nói chung
– Một nơi nào đó mà anh/chị đã từng sống trong sự hòa thuận, an nhiên
– Một nơi nào đó mà anh/chịtừng hoặc sẽ cho là thiên đường có thật
Đề 1: Đọc đoạn trích dưới đây
(1)Cuộc sống quanh ta có biết bao nhiêu điều tốt đẹp đáng quý và cần trân trọng Chỉ cần ta biết khéo léo nhận ra và chọn lọc, chúng ta không hề thiếu thốn những hạt giống tốt đẹp để gieo trồng Mặt khác, trong
cuộc sống cũng đầy rẫy những cỏ dại xấu xa Chỉ cần ta sống buông trôi, thiếu hiểu biết, cuộc đời ta sẽ phải trả giá bằng những u ám, tối tăm kéo dài.
(2)Một tâm hồn tươi đẹp đầy hoa thơm trái quý, hay tiêu điều hoang vắng với
cỏ dại lan tràn… Điều đó hoàn toàn tùy thuộc vào nhận thức và nỗ lực của chính chúng ta, không phụ thuộc vào bất kỳ ai khác.
(3)Nuôi dưỡng tâm hồn cũng quan trọng, cần thiết không kém gì việc nuôi dưỡng thể xác, nhưng chúng ta rất thường lãng quên không chú ý đến việc này Chúng ta đôi khi bỏ mặc tâm hồn mình khô cằn hoặc mọc đầy cỏ dại Nếu ý