Hay nói cáckhác người thầy dạy văn, luôn luôn tự ý thức về vai trò và trách nhiệm của mìnhtrong việc giáo dục và hoàn thiện nhân cách học trò qua mỗi bài giảng cụ thể, cũngphải chịu trác
Trang 1M C L C ỤC LỤC ỤC LỤC
1 MỞ ĐẦU 2
1.1 Lý do chọn đề tài 2
1.2 Mục đích nghiên cứu 2
1 3 Đối tượng nghiên cứu 3
1 4 Phương pháp nghiên cứu 3
1.4.1 Phương pháp nghiên cứu lý thuyết 3
4.2 Phương pháp thực nghiệm 3
2 NỘI DUNG CỦA SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM 3
2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm 3
2.1.1 Khái niệm giá trị sống 3
2.1 2 Đặc trưng và giá trị của văn học 4
2.1 3 Căn cứ vào mục tiêu, kiến thức trọng tâm của các tác phẩm văn xuôi có trong chương trình Ngữ văn 12 4
2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm 5
2.2.1 Thực trạng giảng dạy của giáo viên 5
2.2.2 Thực trạng của học sinh 6
2.3 Các giải pháp được sử dụng để giải quyết vấn đề 6
2.3.1 Xác định kiến thức trọng tâm và liên hệ giáo dục giá trị sống ở từng tác phẩm văn xuôi Việt Nam sau 1975 như thế nào? 7
2 3 2 Vận dụng cụ thể bằng việc xây dựng hệ thống câu hỏi gợi mở để tổ chức, hướng dẫn học sinh đàm, thảo luận nhập cuộc tự giáo dục trong mối giờ học …….9
2.3.3 Áp dụng cụ thể vào các giờ dạy Đọc- hiểu văn xuôi Việt Nam hiện đại sau 1975 ( Ngữ văn 12- tập 2) 10
2.3.3.1 Chiếc thuyền ngoài xa ( Nguyễn Minh Châu) 10
2.3.3 2 Một người Hà Nội ( Nguyễn Khải) 12
2.3.3.3 Mùa lá rụng trong vườn ( Ma Văn Kháng) 16
2.3.4 Kiểm tra, đánh giá 18
2.4 Hiệu quả của SKKN đối với hoạt động giáo dục, với bản thân, đồng nghiệp và nhà trường 19
2.4.1 Trong giờ học 20
2.4.2 Qua bài kiểm tra 20
3 KẾT LUẬN, KIẾN NGHỊ 21
3.1 Kết luận 21
3.2 Kiến nghị 21
TÀI LIỆU THAM KHẢO 22
DANH MỤC 23
Trang 21 MỞ ĐẦU 1.1 Lý do chọn đề tài
Xuất phát từ mục tiêu giáo dục Việt Nam, trước những yêu cầu củathời đại, việc xác định những giá trị sống là rất quan trọng Vì vậy, nhà nước tiếnhành đổi mới giáo dục như một đòi hỏi tất yếu
Hiện nay, ngành giáo dục đang quan tâm đến giáo dục rèn kỹ năng sống cho học sinh, nhưng chúng ta chưa quan tâm đúng mức đến giáo dục giá trị sống cho các em, hay nói cho đúng là giáo dục còn mang nặng tính chất giáođiều, lí thuyết mà xa rời thực tiễn Học sinh chưa hiểu bản chất của các kỹ năngsống cần thực hiện Chẳng hạn, nếu học sinh hiểu con người phải có lòng nhân ái,giá trị của nó thì sẽ không có hiện tượng bạo lực trong học đường; học sinh hiểu cần trung thực, ý nghĩa của trung thực thì sẽ không có hiện tượng quay cóp
Giáo dục không chỉ dừng lại ở việc dạy học, cung cấp tri thức mà còn là khơigợi những giá trị tốt đẹp vốn sẵn có ở mỗi con người Tuy nhiên, vì nhiều lý do,những giá trị sống tốt đẹp này có lúc đã bị che lấp khiến chúng ta xa rời với nhữngđiều quý giá, quan trọng và có ý nghĩa Bản thân mỗi người giáo viên đứng trênbục giảng, được xã hội tôn vinh là kĩ sư tâm hồn nhưng ít nhiều đã bỏ qua những
cơ hội trong chính khả năng của mình để có thể cải biến tình hình, để góp phần làmtốt vai trò của giáo dục đối với nhân cách con người
Văn học là tấm gương phản ánh đời sống và dạy văn trong nhà trường cũng
là việc một cây cầu đặc biệt để gắn văn chương với đời sống thực tiễn Hay nói cáckhác người thầy dạy văn, luôn luôn tự ý thức về vai trò và trách nhiệm của mìnhtrong việc giáo dục và hoàn thiện nhân cách học trò qua mỗi bài giảng cụ thể, cũngphải chịu trách nhiệm về thực trạng đạo đức học trò xuống cấp trong đời sống xãhội hiện nay
Có nhiều cách thức và phương pháp khác nhau để tăng hứng thú cho họcsinh phù hợp với đặc thù của từng môn học và giáo dục hoàn thiện nhân cách chocác em Trải nghiệm trên hai mươi năm đứng trên bục giảng, tôi đã trăn trở nhiều
về vấn đề này, và cũng nỗ lực cố gắng mỗi ngày với lòng tự trọng nghề nghiệp vànhững lo lắng thường nhật về cuộc sống tinh thần của học sinh trên điạ bàn tôi côngtác Đó là lí do tôi tâm huyết chọn đề tài xin được chia sẻ kinh nghiệm với đồngnghiệp, có thể góp phần làm thay đổi thực tế trên:
“ Giáo dục giá trị sống giàu ý nghĩa thực tiễn cho học sinh lớp 12, trong giờ Đọc- hiểu tác phẩm văn xuôi Việt Nam hiện đại sau năm 1975.”
1.2 Mục đích nghiên cứu
Thiết kế, xây dựng giáo án tích hợp giáo dục kĩ năng sống vào giảng dạyNgữ văn nói chung và áp dụng vào một giờ dạy cụ thể đọc - hiểu văn bản nhằmmục đích:
- Đưa môn văn gắn liền với thực tế yêu cầu của xã hội, tạo nên hứng thú họctập cho học sinh
Trang 3- Giáo dục, bồi dưỡng, điều chỉnh nhân cách cho học sinh qua những giá trịsống giàu ý nghĩa đời sống ở vùng sâu vùng xa của nông thôn còn nhiều hạn chế vềdân trí và hiểu biết xã hội
- Trang bị cẩm nang cơ bản để tự tin, chủ động tạo dựng cuộc sống cho bảnthân hòa nhập cộng đồng tích cực, văn minh, truyền thống và hiện đại
1 3 Đối tượng nghiên cứu
Phương pháp tích hợp giáo dục giá trị sống vào giảng dạy ngữ văn
1 4 Phương pháp nghiên cứu
1.4.1 Phương pháp nghiên cứu lý thuyết
- Nghiên cứu tài liệu và các công trình nghiên cứu đổi mới PPDH theohướng tích cực hóa việc học của học sinh
- Nghiên cứu về cấu trúc và nội dung chương trình Ngữ Văn 12
- Nghiên cứu cơ sở lý luận về chương trình giáo dục giá trị sống cho học sinhTHPT
1.4.2 Phương pháp thực nghiệm
Thực nghiệm sư phạm ở trường THPT 4 Thọ Xuân qua các giờ Đọc - hiểu
“ Chiếc thuyền ngoài xa”, “ Một người Hà Nội”, “ Mùa lá rụng trong vườn”
( Ngữ Văn 12, tập 2)
1.5 Điểm mới của đề tài
- Đi sâu vào giải pháp cụ thể để giáo dục giá trị sống, rèn luyện tập trải nghiệm
những kĩ năng sống phù hợp và rất cần thiết với đối tượng là học sinh vùng sâu ởnông thôn
- Đồng thời cũng đáp ứng được mối quan hệ mật thiết giữa văn học với đời sốngqua giờ Đọc – hiểu trong nhà trường phổ thông phù hợp với yêu cầu của thời đại
- Chú trọng những giải pháp thiết thực và hiệu quả, trang bị cho học sinh một kĩnăng sống, một cẩm nang để chủ động, tự tin vào đời sau khi học xong THPT
2 NỘI DUNG CỦA SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm
2.1.1 Khái niệm giá trị sống
Giá trị sống hay còn gọi là “giá trị cuộc sống", là những điều mà một con
người cho là tốt, là quan trọng, phải có cho bằng được Vì thế, giá trị sống là cơ sởcủa hành động sống của mỗi con người Nó chi phối hành vi hướng thiện của conngười
Giá trị chung cho người Việt Nam hiện nay bao gồm:
+ Các giá trị chung của loài người: Chân, thiện, mĩ
+ Các giá trị dân tộc: Tinh thần dân tộc, yêu nước, Trách nhiệm cộng đồng.+Các giá trị gia đình: Hoà thuận, hiếu thảo, coi trọng giáo dục gia đình
+ Các giá trị của bản thân: trung thực, khoan dung, giản dị…
Trang 4Như vậy, con người cần hướng tới những giá trị sống cơ bản: hòa bình, tôntrọng, hợp tác, trách nhiệm, trung thực, giản dị, khiêm tốn, khoan dung, đoàn kết,yêu thương, tự do…
Những thách thức của đời sống hiện đại hôm nay đòi hỏi chúng ta phải cónhững thái độ ứng xử tích cực, cần xu thế phát triển giáo dục lấy "tâm lực" làm chủđạo
Phát triển tâm lực là phát triển các phẩm chất đạo đức, tư tưởng chính trị, lối sống, phát triển các tố chất tâm lý, là phát triển tâm hồn, hướng tới cuộc sống tinh thần lạc quan, yêu đời, vui vẻ, sống hoà nhập với cộng đồng và gần gũi với thiên nhiên; tự điều chỉnh cuộc sống cá nhân hướng tới cuộc sống có văn hoá và hạnh phúc Khai thác, phát triển tâm lực là tạo ra nội lực của sự phát triển nhân cách bền vững
Từ nhũng giá trị sống cơ bản trên, trong đề tài này, tôi tập trung hướng tới giátrị sống giàu ý nghĩa thực tiễn để giáo dục học sinh Giá trị sống giàu ý nghĩa thựctiễn là những yếu tố căn cốt, cần thiết mà con người cần phải có Giá trị sống giàu ýnghĩa thực tiễn được rèn luyện và có ý thức tự thân từ rất sớm, bởi đây là nhữngphẩm chất quan trọng của cá nhân, của cá thể dễ áp dụng dễ vận dụng, dễ thựchiện, nếu con người ta có ý thức tích cực chủ động tiếp nhận nó: Tình yêu thương,lòng vị tha nhân ái, yêu cuôc sống, yêu gia đình và có trách nhiệm với bản thân, cóvốn sống hiểu biết để tự tin, tự trọng, thấu hiểu thấu cảm, sẻ chia và biết trân trọngbảo về hạnh phúc của mình và của người thân…
2.1 2 Đặc trưng và giá trị của văn học
Đề tài này xây dựng trên nền tảng lí luận văn học: Văn học là tấm gươngphản chiếu đời sống, có chức năng hướng thiện Sách giáo khoa Ngữ Văn 12, tập 2
đề cập rất sâu sắc bài lí luận văn học: “ Các giá trị của văn học”; giới thiệu các giátrị chủ yếu của văn học: giá trị nhận thức, giá trị giáo dục, giá trị thẩm mĩ Trong
đó, giá trị đầu tiên và đặc trưng là giá trị thẩm mĩ Giá trị nhận thức giúp con ngườinhận thức, hiểu biết và thu nhận thế giới vật chất, thế giới tâm hồn mang màu sắcchủ quan Giá trị giáo dục của văn học là bồi dưỡng cho con người đồng cảm vớiđồng loại trong mọi tình huống đau thương, tủi nhục và vui sướng, hạnh phúc Vănhọc dạy cho con người biết tự hào, biết hổ nhục, biết yêu, biết ghét Văn học gắn bónhân loại thành một khối trong cuộc đấu tranh vì hạnh phúc của con người Giá trịgiáo dục của văn học khác hẳn với giáo dục trong nhà trường của các môn họckhác, trong gia đình và xã hội, khác hẳn với môn giáo dục công dân Văn học làmcho con người ta biết tự giáo dục, biết dựa vào chính mình, tự tin – tự trọng màđứng lên
2.1 3 Căn cứ vào mục tiêu, kiến thức trọng tâm của các tác phẩm văn xuôi có trong chương trình Ngữ văn 12
Văn xuôi hiện đại Việt Nam sau 1975 đến hết thế kỉ XX được tuyển chọn
và đưa vào chương trình Ngữ Văn 12 hiện hành phân phối 5 tiết học ( Chiếc
Trang 5thuyền ngoài xa, Một người Hà Nội, Mùa lá rụng trong vườn) Song đây là giai
đoạn văn học có ỹ nghĩa đặc biệt về màu sắc thi pháp và phong cách văn học
Thực hiện đề tài này, tôi phải nắm vững được ý nghĩa thời sự, thời đại củacác tác phẩm văn xuôi: Làm rõ và khắc sâu thi pháp và quan điểm sáng tác, thôngđiệp của văn chương mang đặc trưng của giai đoạn văn học sau 1975: Đó là thời kìvăn học đổi mới mang màu sắc dân chủ và cá tính sáng tạo mạnh mẽ của các nhà
văn Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Khải Ma Văn Kháng là ba gương mặt tiêu
biểu được đưa vào chương trình phổ thông với các tác phẩm văn xuôi mang đậmdấu ấn một thời
Đồng thời, đây cũng là giai đoạn văn học mang về nhiều thông điệp cho độcgiả về giá trị sống của những con người bình thường trong cuộc sống đời thường.Những thông điệp này có ý nghĩa đời sống nhân sinh đặc biệt nhân văn nếu ngườigiáo viên có ý thức khai thác và khắc sâu trong mỗi bài dạy
Như vậy, vấn đề đặt ra của đề tài là không tách biệt các nội dung bài học mà
có sự liên đới, liên kết và mở rộng liên hệ tự nhiên, thực hiện cầu nối, tiếng nói củanhà văn với lớp độc giả trẻ hôm nay, về giá trị sống thực tiễn cho học sinh ở mỗibài học
2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm
2.2.1 Thực trạng giảng dạy của giáo viên
Giảng dạy phần văn xuôi Việt Nam hiện đại trong chương trình Ngữ Văn 12,hầu như anh chị em giáo viên trông tổ nhóm chuyên môn đều rất hứng thú Vì đây
là giai đọan văn học đi vào chiều sâu nội tâm và số phận con người, được cảm nhận
và đánh giá mang màu sắc dân chủ Song qua thực tế dự giờ đồng nghiệp, qua traođổi trong sinh hoạt chuyên môn, qua các đợt đi chuyên đề đổi mới phương phápdạy học, việc giáo dục giá trị sống mang ý nghĩa thiết thực cho học sinh ở từng bài
cụ thể còn đang chung chung, mơ hồ Sức tác động của văn học đến từng cuộc đời,từng số phận hầu như vẫn còn lấp lánh trên trang sách, chưa thực sự trở thành dấu
ấn cảm xúc, chưa thay đổi và cải biến được nhiều tâm tư, tính cách của các em họcsinh Có nghĩa là người thầy còn thiên về chất văn chương mị đời và còn thiếunhựa sống, thiếu chất đời sống khi liên hệ thực tế
Đi dự giờ đồng nghiệp về các tiết Đọc – hiểu ngữ văn thường diễn ra thựctrạng như sau: với 45 phút cho một tiết học để triển khai nội dung, hầu như giáoviên chỉ tập trung vào các hình tượng văn học, các kỹ năng phân tích, các kiến thứcvăn học mà coi nhẹ đi thiên chức của văn học, chính là cải biến tâm hồn con người,
là tổ chức cho học sinh chủ động tiếp nhận các giá trị văn học một cách thấmnhuần Kĩ năng liên hệ đời sống không được coi trọng, hoặc có chạm đến cũngmang tính chất đại khái, hình thức Đọc văn, cảm văn để mỗi người hoàn thiện chotâm hồn mình đẹp hơn Thực tế chúng ta đã đưa học sinh vào một guồng quay thi
cử tới chóng mặt, khiến các em thụ động đón nhận mà quên đi cảm nhận của mình
Trang 62.2.2 Thực trạng của học sinh
Bản thân tôi đang giảng dạy ở một môi trường không có nhiều thuận lợi củađịa phương nông thôn thuộc vùng sâu bán sơn địa của tỉnh Thanh Hóa Điều kiệnvật chất còn nghèo, trình độ dân trí thấp, khả năng giao lưu và hợp tác phát triển vềmọi mặt của người dân còn vô cùng lạc hậu 100% học sinh đều có thành phầnxuất thân và bố mẹ làm ruộng Phụ huynh giao phó tuyệt đối vấn đề giáo dục vàhoàn thiện nhân cách của con em mình cho thầy cô, nhà trường Thậm chí, có một
bộ phận phụ huynh đi làm ăn xa, con cái gửi lại cho ông bà, hoặc để các em tự lập.Bản thân các em đã thiếu vốn sống, thiếu người kèm cặp nên dễ sống buông thả,thậm chí sống buông tuồng, hoang dã Phát triển và hoàn thiện nhân cách cho họcsinh của vùng khó là một bài toán nan giải cho những người làm giáo dục trên địabàn này Học sinh không những thiếu kĩ năng sống, văn hóa sống mà trong một bộphận không nhỏ các em hiện nay đã không quan tâm, không xác định được vai tròtrách nhiệm của mình với gia đình, xã hội, đến cha mẹ, ông bà, đến việc học tập vàcuộc sống bản thân Chưa kể, đây cũng là một trong những địa phương từng đượcmệnh danh là vùng tâm điểm của HIV/ AIDS Tệ nạn xã hội vẫn còn tàn dư, thanhniên có những biểu hiện hành vi đạo đức xa rời lối sống, thuần phong mỹ tục tốtđẹp của làng xã, quê hương, của truyền thống dân tộc Nhiều học sinh không chăm
lo cho việc học tập, rèn luyện của bản thân, sống không có hoài bão, không xácđịnh được cho mình một con đường đi đúng đắn, để rồi không biết sau này khi tốt nghiệp THPT sẽ làm gì cho cuộc sống bản thân, cho gia đình và xã hội
Sử dụng phương pháp điều tra khảo sát ở 5 lớp 12 tại trường THPT 4 Thọ
Xuân, tôi thu được những kết quả sau:
- Đối với khái niệm giá trị sống và những giá trị sống cơ bản: học sinh khôngbiết chính xác về giá trị sống, thậm chí hoàn toàn không biết các khái niệm này
- Đối với lí do nào khiến các e ngại học văn nhất, thu được kết quả như sau:35% cho rằng không kích thích tư duy như các môn tự nhiên khiến các e khôngthích 43% cho rằng nội dung được học nhàm chán, xa rời thực tế đời sống của các
em hiện nay 12% thấy học văn cũng như những môn khác Còn lại 10% các em trảlời yêu thích môn văn
Qua những kết quả điều tra ở trên chúng ta thấy rõ: ở trường THPT4 ThọXuân ,học sinh chưa có hứng thú và chán học văn vì nặng giáo điều, xa dời thực tếkhiến các em hoang mang, không định hướng được mục đích học tập
Với tư cách một môn học công cụ, ngữ văn cũng phải có trách nhiệm giáodục, điều chỉnh phát triển nhân cách cho học sinh, không chỉ đơn thuần là cung cấpkiến thức Thậm chí các giáo viên giảng dạy ngữ văn phải đặt mục tiêu này lênhàng đầu: dạy văn trước hết phải dạy làm người
2.3 Các giải pháp được sử dụng để giải quyết vấn đề
Trang 72.3.1 Xác định kiến thức trọng tâm và liên hệ giáo dục giá trị sống ở từng tác phẩm văn xuôi Việt Nam sau 1975 như thế nào?
Nhận định về văn xuôi giai đoạn này, giáo sư Phan Cự Đệ cho rằng: “ Truyện
và tiểu thuyết đi sâu hơn vào đời sống thế tục, vào đời sống hàng ngày bình thườngcủa con người với nhiều vấn đề xã hội ngổn ngang, phức tạp; giải quyết tốt hơnmối quan hệ cá nhân với cộng đồng, con người công dân, con người xã hội và con
người tự nhiên” ( Mấy vấn đề văn xuôi Việt Nam sau 1975, Hướng dẫn thực hiện chương trình sách giáo khoa lớp 12- môn Ngữ văn, Hoàng Quỳnh Liên, trang 40 ).
Nhà văn hướng ngòi bút của mình vaò đời sống thế sự, nhân sinh hàng ngaỳ
với những chi tiết sinh hoạt đời thường có khi nhỏ nhặt để khai thác triệt để “cáihằng ngày” vốn rất đa dạng và phong phú của hiện thực Chính cuộc sống ấy đã tácđộng đến từng người, tạo nên số phận riêng, cảnh ngộ riêng của họ Nhũng conngười bình thường nhiều khi ít được để ý nhưng ẩn chứa nhiều giá trị và giữa họ
có mối quan hệ tác động qua lại nhiều khi khó nhìn rõ Sự tiếp cận đời sống ởphương diện đời tư thế sự có thể nói đã đem đến cho văn xuôi giai đoạn này nhữngtrang viết mới mẻ và sâu sắc, thể hiện mọi khía cạnh đạo đức cá nhân và nhũngquan hệ thế sự đan dệt cuộc sống đời thường phồn tạp mà vĩnh hằng Đối tượng củavăn học bây giờ là con người cá nhân trong các mối quan hệ đa chiều của nó
Văn xuôi Việt Nam hiện đại được đưa vào chương trình sách giáo khoa Ngữ
Văn 12 (tập 2) có ba tác phẩm: Truyện ngắn “Chiếc thuyền ngoài xa”( Nguyễn Minh Châu), truyện ngắn “Một người Hà Nội”( Nguyễn Khải ) và trích đoạn trong tiểu thuyết “Mùa lá rụng trong vườn” ( Ma Văn Kháng ).
Đây là những gương mặt nhà văn xuất sắc tiêu biểu có nhiều đóng góp chonền văn xuôi Việt Nam hiện đại thời kì đổi mới viết sau chiến tranh
Với vị trí là một người “ mở đường tinh anh và tài hoa” cho công cuộc đổimới văn học, bằng các tác phẩm của mình, Nguyễn Minh Châu đã lặng lẽ vươn tớimột thứ văn chương đích thực mà nền tảng của nó là chiều sâu triết học nhân bản
Từ sự sống rất bình thường, tồn tại một cách tự nhiên xung quanh ta,ở trong mỗichúng ta có nhiều mặt, nhiều dạng khác nhau, nhà văn đã tao ra trong sáng tác củamình một chiều sâu suy nghĩ và nhận thức về con người Nhân vật của ông thườngđược đặt trong những tình huống trớ trêu đầy nghịch lí để thể hiện một sự chiêmnghiệm về lẽ đời Soi vào bên trong tâm hồn nhân vật, ngòi bút của Nguyễn MinhChâu sắc sảo và tinh tế len lỏi vào tận chiều sâu, ngõ tối của đời sống tâm linh để
thể hiện được bản ngã của con người cá nhân Truyện ngắn “ Chiếc thuyền ngoài xa” mang thông điệp đa chiều của nhà văn: Hành trình đi tìm cái Đẹp của người
nghệ sĩ, nỗi lo âu trăn trở về số phận con người, tìm vẻ đẹp trong bề sâu thân phận
“ Tác phẩm mang xu hướng nghệ thuật chung của thời kì đổi mới: hướng nội, khai
thác sâu sắc số phận cá nhân và thân phận con người đời thường” ( Hướng dẫn thực hiện chương trình sách giáo khoa lớp 12- môn Ngữ văn, Bùi Minh Đức
trang 93,)
Trang 8=> Từ kiến thức trọng tâm trên, tôi xác định mở rộng và giáo dục giá trị sốngcho học sinh: Học sinh qua bi kịch của gia đình làng chài tự xây dựng cho mình vềtrách nhiệm của một thành viên trong tổ ấm; biết yêu thương và chia sẻ với nhũngnỗi bất hạnh của người thân, trách nhiệm của bản thân về một gia đình tương lai Nguyễn Khải cũng là nhà văn có nhiều nỗ lực tìm kiếm, khám phá, quan tâmđến con người cá nhân như một ý thức độc lập để chứng tỏ bản lĩnh của mình.Nhân vật của ông luôn được đặt trong tình thế lựa chọn Các nhân vật bề ngoài có
vẻ bình thản nhưng ở chiều sâu, góc khuất ẩn giấu trong tâm hồn họ đang diễn ramột quá trình lựa chọn căng thẳng và quyết liệt Nhà văn đã khám phá và nhìn nhậncon người trong mối quan hệ nhiều chiều nhưng luôn luôn chủ động và bản lĩnh, tự
tin, dám là mình Truyện ngắn “ Một người Hà Nội” là cái nhìn riêng của Nguyễn
Khải về đất kinh kì, cái nhìn ấy chứa đựng tình yêu sâu nặng với Hà Nội, nhữnghiểu biết sâu sắc và tinh tế của tác giả về nét đẹp Hà Nội Con người được NguyễnKhải soi ngắm từ cái nhìn thế sự, điểm qui chiếu là văn hóa ứng xử, là đạo đức sinhhoạt Vẻ đẹp của nhân vật bà Hiền được tô đậm ở bản lĩnh cá nhân, ở những ứng xử
xuất phát từ lòng tự trọng.
Trong thực tiễn giảng dạy, tôi tin chắc rằng rất nhiều giáo viên, đặc biệt lànhững người có tuổi như tôi rất yêu thích nhân vật văn học mà cũng rất đời sốngnày Và cũng trong thực tế qua sinh hoạt chuyên môn của tổ nhóm bộ môn, đồngnghiệp khi tổ chức học sinh đọc - hiểu, khai thác nhân vật này chủ yếu làm nổi bật
“ hạt bụi vàng” của chốn kinh kì Tràng An, hầu như tách hẳn với việc giáo dụcnhân cách học sinh vì một điều đơn giản: Học sinh vùng sâu vùng xa quá xa lạ vớivăn hóa sống của nhân vật Bản thân tôi tâm đắc nhân vật bà Hiền ở khả năng gợi
mở cho học sinh nhiều bài học nhân sinh rất dễ áp dụng và áp dụng tự nhiên theođúng chức năng của văn học mà không cần hô hào, ép buộc khiên cưỡng
=> Từ kiến thức trọng tâm trên, tôi giáo dục giá trị sống cụ thể về vấn đề các
em đang cần, đang khát: làm thế nào để có ý thức cá nhân, có lòng tự tin và tựtrọng, làm thế nào để được là chính mình mà không mắc bệnh ích kỉ, ái kỉ để sống
là mình, chủ động và bản lĩnh- nhũng tố chất đang rất thiếu của thanh thiếu niênbây giờ
Cũng như Nguyễn Minh Châu và Nguyễn Khải, Ma Văn Kháng là nhà văn
đi tiên phong, đóng vai trò quan trọng vào quá trình vận động và đổi mới của vănxuôi Việt Nam sau 1975 Các tác phẩm tiêu biểu của Ma Văn Kháng bộc lộ một sựnhạy cảm của nhà văn trước bao vấn đề mới mẻ, gợi nhiều suy ngẫm về xã hội vàcon người trên đất nước ta sau chiến tranh
Giá trị nội dung chính của tiểu thuyết “ Mùa lá rụng trong vườn” đề cập
đến vấn đề nhạy cảm, thể hiện sự quan sát tinh nhạy của Ma Văn Kháng về baobiến động, đổi thay trong tư tưởng và tâm lí của con người Việt Nam, đặc biệt là sựthay đổi về quan niệm sống, cách sống và lựa chọn các giá trị Với cảm quan hiệnthực nhạy bén, nhà văn bày tỏ niềm lo âu sâu sắc cho các giá trị truyền thống trướcnhững đổi thay của thời cuộc Từ việc cảm nhận sâu sắc và thiêng liêng bữa cơm
Trang 9chiều ba mươi và lời cúng tri ân cảm động của ông Bằng, giáo viên cho học sinhthảo luận, trao đổi về ý nghĩa của việc thờ cúng tổ tiên trong ngày Tết, nhằm giúpcác em mở rộng nhận thức về những điều quan trọng hơn như: việc hướng vềnguồn cội, bảo vệ các giá trị truyền thống cũng như việc phải gìn giữ bao giá trị tốtđẹp trong quá khứ và hiểu được lí do tại sao một nhà tư tưởng phương Tây có thể
khẳng định “ Một dân tộc không có quá khứ là một dân tộc bất hạnh.” ( Sách giáo
viên Ngữ văn 12, tập 2- trang 77)
=> Từ kiến thức trọng tâm trên, tôi xoáy sâu và nâng lên giáo dục giá trị sốnggiàu ý nghĩa đời sống cho học sinh: Gia đình là nguồn cội yêu thương, là đơn vị xãhội có vai trò to lớn để bảo tồn đạo đức, tình cảm bền vũng của con người Đặcbiệt, văn hóa truyền thống của dân tộc được lưu giữ tròng từng nếp nhà vẫn cònnguyên giá trị đến ngày hôm nay buộc các em phải trân quí, nuôi dưỡng và tráchnhiệm
Như vậy, tôi đã chủ động trong việc lồng ghép các nội dung tích hợp để giáodục giá trị sống cho các em, không tách rời kiến thức trọng tâm, coi trọng đặc trưngphân môn và lợi dụng điểm mạnh của văn chương là tác động trực tiếp, truyền cảmvào lòng người Chính vì thế, một trong những bí quyết tạo sức lôi cuốn và sức hấpdẫn đối với học sinh là dạy văn học, đặc biệt là văn xuôi giai đoạn này, phải gắnvới đời sống thực tiễn, phải liên hệ so sánh và mở rộng thì càng làm cho tác phẩmgần gũi và có sức sống tự thân lâu bền trong nhận thức và giáo dục qua con đườngthẩm mĩ
2 3 2 Vận dụng xây dựng hệ thống câu hỏi gợi mở để tổ chức, hướng dẫn học sinh thảo luận nhập cuộc tự giáo dục trong mối giờ học
Câu hỏi phần liên hệ giáo dục này nằm trong hệ thống câu hỏi tòa bài dạynhằm định hướng, dẫn dắt học sinh từng bước nhập cuộc tích cực để chiếm lĩnh nộidung bài học
Việc xây dựng hệ thống câu hỏi theo các cấp độ tư duy và mang đặc trưng bộmôn, có định hướng giáo dục rõ ràng là sẽ mất nhiều thời gian hơn là thuyết trìnhgiảng giải, nhưng nó có tác dụng khắc sâu kiến thức, phát triển tư duy và khả năngnhập cuộc chủ động của học sinh
Kết hợp nhiều dạng câu hỏi để đạt được mục đích, vừa áp dụng phương phápdạy học hiện đại, thoát li cách dạy thuyết giảng truyền thống, vừa tạo không khídân chủ, cởi mở, tin cậy trong giờ học Sử dụng hệ thống câu hỏi phù hợp ở phầngiáo dục liên hệ, sẽ tránh tình trạng học sinh học vẹt, trả lời máy móc, qua loa Bởinhững câu hỏi đưa ra phần này ít nhiều đều phải mang màu sắc cá nhân, trảinghiệm cá nhân và có sự va đập của đời sống Có nghĩa là nhưng câu trả lời khôngnặng về tư duy trí tuệ mà chủ yếu là kết quả của đời sống thực tiễn của cả thầy vàtrò Từ đó, giáo viên dẫn dắt, tổ chức học sinh không những nắm vững kiến thứctrọng tâm bài học mà tiếp nhận những thông tin mở để tự giáo dục giá trị sống cầnthiết
Cần sử dụng các dạng câu hỏi mở:
Trang 10Người thầy xác định trúng vấn đề, để đưa ra câu hỏi gây hứng thú, tạo tâm thếchủ động và thích nhập cuộc cuả học sinh: hỏi để dẫn dắt, hỏi để gợi mở, hỏi đểkhơi gợi cảm xúc, hỏi trong sự liên hệ, so sánh Và lồng ghép câu hỏi liên hệ, tíchhợp trong cả tiết học, có thể sử dụng phần kiểm tra bài cũ, phần củng cố khắc sâu
kiến thức, hoặc ngay trong phần khai thác kiến thức trọng tâm
Giáo viên phải chủ động xây dựng hệ thống câu hỏi để các em định hướngcách chuẩn bị bài theo tinh thần hợp tác tích cực Trong hệ thống câu hỏi đó, cầntinh giản, kết hợp các loại câu hỏi từ dễ đến khó, theo cấu trúc bài học, nhưng phảigây được hứng thú tìm tòi và khám phá của học sinh, tránh tạo ra một cách chuẩn
bị bài mang tính đối phó
2.3 3 Áp dụng cụ thể vào các giờ dạy Đọc- hiểu văn xuôi Việt Nam hiện đại sau năm 1975 ( Ngữ văn 12- tập 2)
2 3 3.1 Chiếc thuyền ngoài xa ( Nguyễn Minh Châu)
Truyện ngắn “ Chiếc thuyền ngoài xa” là một thông điệp kép về bi kịch
con người, thân phận con người, vẻ đẹp khuất lấp trong bề sâu trong hồn con người
và sứ mệnh- thiên chức của người nghệ sĩ Nhà văn Nguyễn Minh Châu không chỉkhám phá được phần nào hiện thực cuộc sống sau chiến tranh cũng như hành trìnhsăn tìm nghệ thuật của người nghệ sĩ mà còn cho chúng ta thấy những chân lí cuộcđời Đằng sau cái đẹp của thiên nhiên, của nghệ thuật là vẻ đẹp của tâm hồn, củacon người Dọc theo hình trình đi tìm cái đẹp của nhiếp ảnh Phùng, người đàn bàhàng chài vô danh đã trở thành tâm điểm cho vẻ đẹp ấy Một vẻ đẹp đầy sự khókhăn, nhọc nhằn và đau khổ Và tấm ảnh được chọn phần kết truyện ngắn chứađựng nhiều tầng ý nghĩa sâu sắc của Nguyễn Minh Châu gửi gắm với độc giả
Từ kiến thức trọng tâm trên, tôi sẽ định hướng và tổ chức cho học sinh nhận
ra được: không chỉ đơn giản là bi kịch của một người phụ nữ, không phải nhà vănđang kêu than và kể khổ với cuộc đời, không phải ta đang gặp một người phụ nữnhu nhược và đáng trách, mà các em đang gặp một phần giá trị của người phụ nữViệt nam: hy sinh bản thân mình cho con cái, khoan dung độ lượng, và khiêm tốngiản dị trong vỏ bọc của một kẻ quê mùa nhưng đầy hiểu biết và sâu sắc Người
đàn bà ấy tiếp tục ám ảnh người đọc bằng chi tiết “tấm áo bạc phếch có miếng vá, bửa thân dưới ướt sũng”, đã phần nào gợi lên sự chua xót, khốn cùng Người đàn
bà ấy còn đầy vẻ cam chịu và nhẫn nhục khi người chồng hằn học và mắng nhiếc.Đôi mắt của chị như xuyên sâu vào lòng người đọc, nó ám ảnh cho đến khi gấptrang sách lại Tình tiết người đàn bà vái lạy để con trai không làm điều dại dột với
bố, cũng như vái lạy quan tòa càng toát lên vẻ cam chịu, sự nhẫn nại, giàu đức hi
sinh “ Quý tòa bắt tội con cũng được, phạt tù con cũng được, đừng bắt con bỏ nó” Khi chị kể đến chi tiết “ vui nhất là lúc được ngồi nhìn đàn con tôi chúng nó đã ăn no” thì có lẽ người đọc ứa nước mắt Những đứa con là sức mạnh để chị có thể tồn
tại Cuộc đời của chị nhiều đau thương và nước mắt nhưng lại có biết bao nhiêuphẩm chất cao đẹp, đáng trân trọng
Trang 11Từ trang viết của Nguyễn Minh Châu, giáo viên phải dẫn dắt và hướng họcsinh nhận ra rằng phải bằng tình yêu thương, lòng trung thực, và sự tôn trọng củabản thân để nhìn nhận đánh giá cuộc sống cho công bằng; bằng trách nhiệm củabản thân để đấu tranh không ngừng cho việc thiện ở đời nhưng phải bằng sự tinh tế
và hợp tác chúng ta mới có thể giải quyết những muôn vàn tình huống trong cuộcsống
Hỏi: Từ số phận của người đàn bà hàng chài, có thể cảm nhận đây là người đàn
bà vô danh trong vô vàn những số phận vô danh đang gánh nặng trên vai cuộc sốngmưu sinh nhọc nhằn, lam lũ, chúng ta có đồng tình với cảm xúc của nhà văn ?
- Giáo dục thái độ không coi khinh người nghèo khó, không vô cảm và áccảm trước người lao động lam lũ, khó nhọc, thậm chí nhếch nhác, khó ưa
- Biết cảm thông và sẻ chia với những mảnh đời bất hạnh: Biết hưởng ứngchung tay vì người nghèo, thiện tâm chia sẻ các cuộc vận động ở nhà trường, địaphương: Tết vì người nghèo, Lá lành đùm lá rách…
Hỏi: Từ nỗi niềm của người đàn bà hàng chài, em có liên tưởng gì đến người
phụ nữ gắn bó thân thiết với em ( bà, mẹ , chị )?
- Biết sẻ chia sự vất vả hi sinh của người chị, người mẹ trong nhà, từ lời nói,
cử chỉ đến hành động và việc làm
- Biết đỡ đần và tập gánh vác những công việc gia đình có thể làm và nênlàm
Hỏi: Em đồng tình hay phản đối hành động của thằng Phác vì muốn bảo vệ mẹ
mà sẵn sàng quyết tử với bất kì ai làm mẹ em đau khổ, kể cả đó là người bố củamình?
- Tình mẫu tử là thiêng liêng nhưng hành xử phải xuất phát từ sự thấu hiểu và
- Rút ra bài học cho bản thân trong thực tế gia đình em khi xảy ra bạo hành:
Em sẽ dùng kiến thức, sự hiểu biết và tình thương trách nhiệm của một thành viêntrong gia đình để nói chuyện, chia sẻ Phải xác định bản thân là hạt nhân để gắn kếtyêu thương trong gia đình
Hỏi: Từ việc người đàn bà hàng chài tự nguyện chịu những trận đòn dã man của
chồng do gánh nặng mưu sinh chồng chất của gia đình mà người đàn ông đang phảichèo chống vì chị đẻ nhiều Em đồng tình hay phản đối?
- Sự hi sinh nhẫn nhục của người đàn bà xuất phát từ lòng vị tha, nhân hậu, độlượng nhưng cũng phản ánh một sự thật đau lòng trong đời sống xã hội: Thiếu hiểubiết, thiếu kiến thức cơ bản và tối thiểu của một người không biết chữ, không đượchọc hành nên không biết kế hoạch hóa gia đình, không biết kiến thức về sinh sản…
Hỏi: Người chồng vũ phu đáng thương hay đáng lên án, đáng ghét?
Trang 12?Rút ra bài học gì cho các bạn nam?
- Các em có ý thức tự trang bị kiến thức cho bản thân để chủ động trong cuộcsống, không để xảy ra nhũng sai lầm đáng tiếc trong cuộc sống do thiếu hiêu biết,thiếu kiến thức: quan hệ tình dục trước hôn nhân, sinh con ngoài ý muốn, trời sinhvoi- trời sinh cỏ…
- Phải biết chịu trách nhiệm một cách độ lượng và hiểu biết, cảm thông trongcuộc sống gia đình sau này; phá vỡ quan niệm: việc sinh con, việc nuôi con hoàntoàn là người đàn bà phải chịu trách nhiệm
- Người đàn ông đáng thương hơn là đáng ghét, mặc dù cách anh ta đánh vợmình rất hèn hạ và tàn bạo Đó là hậu quả của đói nghèo và tăm tối, u mê
Nghèo là một nghịch cảnh không ai mong muốn Từ đó giáo dục giá trị sốngcho học sinh: chất lượng cuộc sống không phải cầu xin hay sự ăn may, mà là kếtquả của nỗ lực, của ý chí, của sự hiểu biết và lòng quyết tâm thì chúng ta sẽ tận lựccải thiện được cuộc sống của chính mình
=> Gia đình là cội nguồn nuôi dưỡng sức mạnh, là tổ ấm, là niềm vui, là bến
đỗ bình yên và hạnh phúc của mỗi người Mỗi thành viên, nhất là người trẻ phải nỗlực để yêu thương, để hi sinh để cho và nhận, biết lắng nghe, biết thấu cảm, biếtxây đắp và ý thức vun trồng Đó chính là vấn đề cốt lõi mà các em tự giáo dục từtrang văn đẫm cảm xúc của Nguyễn Minh Châu
2 3 3 2 Một người Hà Nội ( Nguyễn Khải)
Bà Hiền là nhân vật chính được nhà văn xây dựng như một biệt lệ, không theokhuôn mẫu quen thuộc, một con người nổi bật ở bản lĩnh cá nhân, ở khả năng tự ýthức, có nhân cách đẹp, tiêu biểu cho bản sắc văn hóa Hà Nội Sự việc chính củatruyện: Bà Hiền lấy chồng, quản lí gia đình, sinh con, dạy con, cho con đi bộ đội,tiếp khách, bài trí nơi ở, duy trì nếp sống sinh hoạt riêng… Bà gìn giữ một lối sốngthanh lịch từ những thói quen sinh hoạt nhỏ nhặt
Có thể khẳng định, điều nhà văn tâm huyết nhất khi xây dựng nhân vật bà Hiền
là người phụ nữ lưu giữ những nét đẹp trong lối sống, đậm bản sắc Lối sống làquan niệm, nguyên tắc làm cơ sở cho những ứng xử có ý thức của con người Quaviệc làm và suy nghĩ của bà Hiền, có thể thấy nổi lên bản lĩnh một con người luôndám là mình: là mình khi đề cao lòng tự trọng, là mình trong quan hệ với cộngđồng, đất nước, là mình trong những chiêm nghiệm lẽ đời
Việc bà Hiền lấy chồng, quản lí gia đình, sinh con, dạy con, cho con đi bộ đội,tiếp khách, bài trí nơi ở, duy trì nếp sinh hoạt riêng…những điều tưởng như là nhỏnhặt “Tuy vậy, nếu bình tâm suy xét, ta lại thấy trong tất cả những cái bình thườngkia lại chứa đựng một triết lí sống đáng nể, vừa thể hiện bản lĩnh cá nhân một con
người, vừa bộc lộ lối sống đặc trưng đất kinh kì” ( Tác phẩm văn học trong nhà
trường – một góc nhìn, một cách đọc, Phan Huy Dũng, trang 292 – Nhà xuất
bản Giáo dục