Hiện nay, sách giáo khoa Ngữ văn 10 dành cho chương trình chuẩn chỉ cómột bài hướng dẫn học sinh tóm tắt văn bản tự sự trong phạm vi một tiết học.Cũng có một số tài liệu đề cập đến vấn đ
Trang 1I MỞ ĐẦU:
1.1.Lí do chọn đề tài:
Trong chương trình Ngữ văn trung học phổ thông, văn bản tự sự( tác phẩmtự) chiếm tỉ lệ lớn so với các thể loại khác và so với tổng thể chương trình vănhọc( chiếm hơn 26%) Khi tiếp cận tác văn bản tự sự bước đầu tiên là đọc vàtóm tắt văn bản Việc tóm tắt là thao tác đầu tiên, cơ sở ban đầu có ý nghĩa quantrọng góp phần tìm hiểu, khám phá văn bản tự sự
Hiện nay, sách giáo khoa Ngữ văn 10 dành cho chương trình chuẩn chỉ cómột bài hướng dẫn học sinh tóm tắt văn bản tự sự trong phạm vi một tiết học.Cũng có một số tài liệu đề cập đến vấn đề này: “Phương pháp dạy học văn”Nguyễn Văn Bồng( chủ biên) - NXB Giáo dục năm 1994, “Phương pháp dạyhọc văn”( Phan Trọng Luận - chủ biên, Trương Dĩnh, Nguyễn Thanh Tùng, TrầnThế Phiệt, NXB Đại học Quốc gia Hà Nội 1999)…nhưng phần lớn nghiên cứu ởcác phương diện khác nhau và ở phạm vi lớn nên chưa đi sâu vào việc rèn luyện
kĩ năng tóm tắt văn bản tự sự cho học sinh
Thực tế giảng dạy của bản thân và đồng nghiệp tôi thấy mặc dù đã yêu cầuhọc sinh tiến hành thao tác này nhưng chưa thực sự hiệu quả cao Nhiều họcsinh chưa thực ý thức được tầm quan trọng của thao tác này nên chưa nghiêmtúc hoặc còn lúng túng khi tóm tắt( theo tiêu chí nào, các thao tác cơ bản, chọnlọc những nét cốt yếu nào để làm nổi bật nội dung tư tưởng tác phẩm…)
Trước thực tế đó tôi xin mạnh dạn đưa ra sáng kiến của mình: MỘT SỐBIỆN PHÁP NHẰM NÂNG CAO KĨ NĂNG TÓM TẮT TÁC VĂN BẢN TỰ
SỰ CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
1.2 Mục đích nghiên cứu:
Qua đề tài nghiên cứu này tôi muốn góp phần rèn luyện kĩ năng tóm tắtvăn bản tự sự cho học sinh trung học phổ thông Qua đó học sinh thành thục khitóm tắt để nắm được những vấn đề cốt yếu của văn bản, tạo cơ sở cho việc đisâu phân tích, tiếp nhận văn bản văn chương
1.3 Đối tượng nghiên cứu:
Đối tượng nghiên cứu của đề tài này là một số biện pháp rèn luyện kĩ năngtóm tắt văn bản tự sự cho học sinh qua các giờ văn ở trung học phổ thông
1.4.Phương pháp nghiên cứu:
Tiến hành nghiên cứu đề tài này tôi sử dụng những phương pháp sau:
1 Phương pháp nghiên cứu lí thuyết:
Tôi tiến hành phương pháp này thông qua việc tiếp cận các tài liệu, phântích và tổng hợp lí thuyết để có những dữ liệu cho đề tài của mình
Trang 22 Phương pháp nghiên cứu thực tiễn: trao đổi với giáo viên và học sinh;điều tra, khảo cứu, dự giờ; thực nghiệm( giao bài tập tóm tắt cho học sinh);thống kê, xử lí số liệu.
2 NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM:
2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm:
Sở dĩ tôi đưa ra sáng kiến này là thực hiện theo nội dung của đợt tập huấn:
“Phương pháp và kĩ thuật tổ chức hoạt động theo nhóm và hướng dẫn học sinh
tự học” do bộ Giáo dục và Đào tạo tổ chức vào tháng 7 năm 2017 tại Hà Nội vàcác tổ trưởng chuyên đã được báo cáo viên phổ biến, chúng tôi đã được tiếp thuqua họp tổ Trong đó nhấn mạnh vào việc dạy học theo hướng phát triển nănglực học sinh( đặc biệt năng lực tự học) Vì vậy việc rèn luyện các kĩ năng chohọc sinh là rất quan trọng
Dạy và học môn văn cũng giống như các môn học khác, trong quá trình dạy
- học học sinh phải tích cực, chủ động biến quá trình lĩnh hội kiến thức thànhquá trình tự học tập còn giáo viên thì giữ vai trò tổ chức, hướng dẫn hoạt độnglĩnh hội của học sinh Trong một giờ dạy, giữa nội dung và phương pháp dạy-học luôn có mối quan hệ mật thiết với nhau Mỗi bài dạy, mỗi mục dạy và mỗiđơn vị kiến thức đòi hỏi phải có một phương pháp dạy - học phù hợp
Một tác phẩm văn học bao giờ cũng gắn với một thể loại nhất định Mỗimột thể loại đều có những đặc trưng riêng, vì vậy nó cũng có những nguyên tắctiếp cận riêng Theo: “Từ điển thuật ngữ văn học”( Lê Bá Hán, Trần Đình Sử,Nguyễn Khắc Phi - NXB Đại học Quốc gia Hà Nội - 1999) đối với tác phẩm tự
sự thì yếu tố: “ sự” là chủ âm với đặc điểm cơ bản: “ tái hiện đời sống trong toàn
bộ tính khách quan của nó(…), phương thức phản ánh hiện thực thông qua các
sự kiện, biến cố và hành vi của con người(…) bao giờ cũng có cốt truyện Gắnliền với cốt truyện là một hệ thống nhân vật được khắc họa đầy đủ nhiều mặthơn hẳn nhân vật trữ tình và kịch(…), một hệ thống chi tiết nghệ thuật phongphú đa dạng(…) nhà văn phải sáng tạo ra hình tượng người trầnthuật…”[6.tr.328]
Để hiểu được nội dung phản ánh, để phân tích được các giá trị về mặt tưtưởng cũng như nghệ thuật của một văn bản tự sự thì điều quan trọng đầu tiên làphải tóm tắt văn bản Tóm tắt văn bản tự sự là: “dùng lời văn của mình giớithiệu một cách ngắn gọn sinh động nội dung chính( bao gồm sự việc tiêu biểu vànhân vật quan trọng) của một tác phẩm nào đó Bản tóm tắt cần phải trung thànhvới văn bản gốc”( Ngữ văn 8 – tập I, sách giáo khoa thí điểm theo chương trìnhđược bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành năm 2003, trang 66-68)
Trên đây tôi đã trình bày khái quát về đổi mới phương pháp dạy - học,loại hình tự sự và tóm tắt văn bản tự sự Với những nét giới thuyết chung nhưvậy, đứng ở góc độ cơ lí luận sẽ chưa mang tính đầy đủ, sâu sắc Song ở góc độ
Trang 3tiếp cận văn bản tự sự mà cụ thể là bước đầu tóm tắt thì có thể xem là cơ sở, lànền tảng cho mọi sự khởi đầu.
2 2.Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm:
Hiện nay, sách giáo khoa Ngữ văn 10 dành cho chương trình chuẩn chỉ cómột bài hướng dẫn học sinh tóm tắt văn bản tự sự trong phạm vi một tiết học.Cũng có một số tài liệu đề cập đến vấn đề này: “Phương pháp dạy học văn”Nguyễn Văn Bồng( chủ biên) - NXB Giáo dục năm 1994 đã bàn đến: “ Dạy họctác phẩm văn chương theo loại thể” ở trung học cỏ sở, mục: “Dạy học tác phấm
tự sự” đã đưa ra biện pháp đầu tiên là: “đọc, kể, tóm tắt tác phẩm tự sự”[4,121].Song do đối tượng là học sinh trung học cơ sở và do phạm vi cuốn sách vớinhiều nội dung khác nhau nên công trình nghiên cứu này cũng chưa đi sâu phântích các kĩ năng tóm tắt văn bản tự sự Trong: “Phương pháp dạy học văn”(PhanTrọng Luận - chủ biên, Trương Dĩnh, Nguyễn Thanh Tùng, Trần Thế Phiệt,NXB Đại học Quốc gia Hà Nội 1999) đã đề cập đến kĩ năng tóm tắt văn bản tự
sự nằm trong nhóm: “kĩ năng chiếm lĩnh văn chương” nhưng mới chỉ nêu ra chứchưa có dịp hướng dẫn cụ thể: “Giáo viên phải giúp học sinh tóm tắt tác phẩm
Có thể tóm tắt theo kết cấu hoặc hoặc cốt truyện, hoặc theo lời kể, cũng có thểtóm tắt theo tuyến nhân vật”[6, tr 278] Phần lớn các công trình nghiên cứu ởcác phương diện khác nhau và ở phạm vi lớn nên chưa đi sâu vào việc rèn luyệncác kĩ năng tóm tắt văn bản tự sự cho học sinh
Thực tiễn khi giảng dạy các văn bản tự sự có giáo viên chưa quan tâm đếnviệc tóm tắt văn bản, hoặc còn mang tính chất hình thức Vì vậy chưa đặt vấn đềmột cách nghiêm túc yêu cầu học sinh tóm tắt văn bản trước khi đi vào tìm hiểugiá trị nội dung và nghệ thuật, hoặc chưa chú ý đến việc kiểm tra xem tóm tắtvăn bản đã đạt yêu cầu chưa( về nội dung, kĩ năng…) Về phía học sinh hoặcchưa nghiêm túc hoặc lúng túng chưa định hướng được hướng tóm tắt( theo tiêuchí nào), các thao tác cơ bản khi tóm tắt, chưa biết chọn lọc những nét cốt yếu
để làm nổi bật chủ đề tư tưởng văn bản Vì vậy, hoặc bỏ qua sự kiện, chi tiếtchính, hoặc bỏ qua nhân vật quan trọng hoặc bỏ qua các bước phát triển củanhân vật, cốt truyện…
Bởi vậy việc đưa ra sáng kiến: “Một số biện pháp nhằm nâng cao kĩ năngtóm tắt văn bản tự sự cho học sinh trung học phổ thông” là cần thiết, góp phầnnâng cao chất lượng dạy - học văn
2.3 Các giải pháp để giải quyết vấn đề:
2.3.1 Lựa chọn các lớp: lớp thực nghiệm và lớp đối chứng.
- Trong năm học 2017 - 2018 tôi đã được phân công giảng dạy khối 11,trong đó có lớp 11B2 và 11B3 là hai lớp học cơ bản và có lực học tương đươngnhau Do đó tôi chọn lớp 11B3 là lớp thực nghiệm và lớp 11B2 là lớp đối chứng
Trang 4- Trước khi nghiên cứu và đưa vào giảng dạy phần sáng kiến kinh nghiệmcủa mình tôi tiến hành cho hai lớp cùng làm bài kiểm tra 15 phút ở tiết liền kềtrước đó và cùng câu hỏi: Em hãy tóm tắt văn bản: “Chí Phèo” của nhà văn NamCao(trong khoảng 20 dòng).
- Kết quả kiểm tra như sau:
- Nhận xét:
Qua việc ra bài kiểm tra, đánh giá, tôi rút ra được những nhận xét sau:
+ Bài tóm tắt của em Trần Thu Thủy - một học sinh khá văn của lớp
11B3 - nhìn chung đã đúng giới hạn số lượng, biết chọn những chi tiết, sự kiệntiêu biểu ,hành văn khá trôi chảy Song bài tóm tắt cũng có nhiều nhược điểm:chưa nêu bật nguồn gốc, thân phận Chí Phèo, thiếu hẳn sự kiện, nguyên nhândẫn đến Chí phải đi tù, bỏ qua chi tiết cái lò gạch cũ xuất hiện ở đầu và cuối tácphẩm…Đôi khi em rơi vào bình luận, đánh giá: “Chính những nét đặc tả đócũng góp phần vào việc xây dựng một nhân vật bị tha hóa không còn là một conngười nữa” hay: “đây là kết cục của quy luật tất yếu xã hội” Em đã biết tríchdẫn nhưng đôi khi trích dẫn hơi tham lam nên lượng thông tin không đượcnhiều, dẫn đến chỗ thiếu vẫn thiếu, chỗ thừa vẫn thừa
+ Bài tóm tắt của em Bùi Thị Huyền Trang một học sinh trung bình
-nhìn chung là đạt yêu cầu Em đã biết kết hợp các yếu tố: nhân vật, sự kiện, kếtcấu…để tóm tắt Văn bản tóm tắt khá trung thành với nguyên bản Câu chữ rõràng, trong sáng Song bài tóm tắt cũng chưa nêu bật được sự thức tỉnh của ChíPhèo nhờ: “bát cháo hành” - tình yêu của Thị Nở Đây là một chi tiết quan trọngbắt đầu cho sự thay đổi trong con người Chí
Trang 5+ Bài của em Lê Cao Hoàng- một học sinh dưới trung bình - thì khá nhiều
nhược điểm Phần đầu khá dài dòng không cần thiết; phần sau vừa thiếu chi tiết,
sự kiện chính vừa sai kiến thức cơ bản.Ví dụ thiếu chi tiết gặp Thị Nở, tình yêunảy nở và làm Chí sực tỉnh Đặc biệt sai kiến thức cơ bản: “Hắn về như ý địnhnung nấu trả thù nhưng gặp Thị Nở - xấu xí, nghèo, ế chồng ý định đó đang tắtdần nhưng Thị từ chối lời cầu hôn của hắn thì hắn càng sục sôi hơn Hắn đã giết
Bá Kiến và tự kết liễu đời mình vì không còn ai chịu nổi hắn nữa”
+Bài của em Bùi Thị Lam thì không sai kiến thức, ngược lại tỏ ra có:
“chất văn” Nhưng đề bài yêu cầu tóm tắt thì em lại đi vào phân tích, bình luận,đánh giá…như một bài nghị luận văn học Nguyên nhân xuất phát từ việc ngườitóm tắt không hiểu đúng yêu cầu của đề nên đi chệch hướng
Một số dẫn chứng trên đây về việc tóm tắt của học sinh tuy chưa phải thật
sự phản ánh toàn diện nhưng phần nào đã cho thấy được một số ưu nhược điểmcủa học sinh Từ việc ra bài kiểm tra mà ta thu được: “thông tin ngược”, biếtđược các em nắm văn bản đến đâu, từ đó có sự điều chỉnh, hướng dẫn vàphương pháp giảng dạy phù hợp, hiệu quả
2.3.2 Tổ chức rèn luyện kĩ năng tóm tắt văn bản tự sự cho học sinh trung học phổ thông:
Để tóm tắt văn bản tự sự học sinh phải tiến hành các thao tác: đọc kĩ toàn
bộ tác phẩm để nắm chắc nội dung, định hướng tóm tắt và xây dựng văn bảntóm tắt Giữa các khâu, các bước này có mối quan hệ chặt chẽ Sau đây chúng ta
sẽ đi vào từng nội dung cụ thể
a Đọc và tìm hiểu tác phẩm:
Đọc văn bản cũng có nhiều cấp độ khác nhau, phản ánh trình độ nhận thứckhác nhau: đọc nhớ, đọc hiểu…Ngay với một văn bản thì ở mỗi cấp độ cũng cómức độ khác nhau ở những bạn đọc khác nhau Đối với công việc tóm tắt mộtvăn bản tự sự của học sinh thì đọc ghi, đọc nhớ tiến tới đọc hiểu là rất cần thiết
a.1 Đọc và ghi chép:
Đây là bước đầu tiên khi tiếp cận, chiếm lĩnh văn bản Đọc văn bản và cùngvới việc đọc là việc ghi chép
Trước khi lên lớp, trước khi tóm tắt học sinh phải đọc trước ở nhà Ở cấp
độ đầu tiên là đọc tri giác( đọc văn bản trên cơ sở ngôn từ hiển hiện) Nhưngquan trọng hơn là yêu cầu để tóm tắt được thì phải đọc hiểu Cùng với việc đọc
là phải nhớ, muốn vậy cần phải ghi chép
Vậy ghi chép những cái gì và ghi như thế nào? Phải ghi các sự kiện, nhânvật chính và cốt truyện( diễn biến câu chuyện), chi tiết chính, thời gian, khônggian, kết cấu…
Trang 6- Ví dụ khi gặp một yêu cầu tóm tắt: “ Truyện Kiều” của Nguyễn Du chúng
+ Văn bản tự sự bao giờ cũng có cốt truyện, tức câu truyện diễn ra như thếnào: mở đầu, diễn biến, kết thúc ra sao Bởi vậy cần nắm được cốt truyện, nghĩa
là phải ghi chép diễn biến câu chuyện “Truyện Kiều” là chuyện một cuộc đời,cuộc đời của một người con gái: “hồng nhan bạc mệnh”.Học sinh phải nắmđược diễn biến của cuộc đời Kiều, nắm được cốt truyện theo ba phần: phần thứnhất: “gặp gỡ và đính ước”; phần thứ hai: “gia biến và lưu lạc”; phần thứ ba:
“đoàn tụ” Cốt truyện phát triển theo mạch lô gíc đó
Với những văn bản tóm tắt theo thời gian, không gian thì ngoài việc ghichép các sự kiện chính, nhân vật chính, cốt truyện…còn phải ghi các mốc thờigian quan trọng, sự thay đổi không gian Ví dụ khi tóm tắt văn bản: “Vợ chồng
A Phủ” của Tô Hoài phải ghi ở Hồng Ngài Mị như thế nào, khi lên Piềng Sanhư thế nào…
Tuy nhiên đối với công việc này yêu cầu học sinh cần phải có sự linh hoạtkhi đứng trước một văn bản cụ thể, song về cơ bản là đi theo phương pháp trên
a.2 Tìm hiểu văn bản:
Đọc và ghi chép là rất quan trọng, song để tóm tắt được cần phải tìm hiểuvăn bản ở nhiều khía cạnh khác nhau Nghĩa là không chỉ đọc tri giác mà cònphải tiến tới đọc hiểu Để tóm tắt đúng yêu cầu thì cần phải tìm hiểu văn bản đểnắm được nội dung tư tưởng mà nhà văn muốn nói đến
Tìm hiểu văn bản, cụ thể là văn bản tự sự tức là tìm hiểu cốt truyện, nhânvật, tuyến nhân vật, chi tiết, sự kiện, thời gian, không gian, kết cấu Tất cả nhữngphương diện đó chung quy lại đều làm nổi bật chủ đề và tư tưởng của văn bản.Bởi vậy, để tóm tắt một cách khách quan cần phải nắm được chủ đề và tư tưởngcủa văn bản
Trang 7Chủ đề là vấn đề chủ yếu, trung tâm mà nhà văn đặt ra trong văn bản Nếukhái niệm đề tài giúp ta xác định: tác phẩm viết về cái gì thì chủ đề giải đáp câuhỏi: vấn đề cơ bản của tác phẩm là gì? Ví dụ: Cuộc sống cơ cực, bế tắc củangười nông dân Việt Nam vì chính sách sưu cao thuế nặng tàn bạo của bọn thựcdân phong kiến ở những năm 30 là chủ đề của tiểu thuyết: “Tắt đèn”( Ngô TấtTố) Nam Cao trong: “Chí Phèo” lại đặc biệt quan tâm đến vấn đề những ngườinông dân lương thiện bị xã hội xô đẩy vào con đường bế tắc, tuyệt vọng, bị thahóa biến chất, bị hủy diệt cả nhân hình nhân tính, bị cự tuyệt cả quyền làmngười.
Tư tưởng tác phẩm văn học là sự: “nhận thức, lí giải và thái độ của nhà vănđối với toàn bộ nội dung cụ thể sống động của tác phẩm văn học, cũng như vấn
đề nhân sinh đặt ra trong đó”[7,tr326] Ví dụ: tư tưởng của văn bản: “Tắtđèn”( Ngô Tất Tố) là tố cáo quyết liệt cái chế độ thống trị đen tối, thối nát phinhân đạo đã chà đạp tàn bạo cuộc sống của con người, nhất là người nông dânnghèo
Chủ đề và tư tưởng đó là hai khái niệm có vị trí độc lập tương đối nhưng lại
có mối quan hệ thống nhất, gắn liền chặt chẽ với nhau, không thể tách rời nhau
Và có thể nói chủ đề và tư tưởng là hai hạt nhân cơ bản của nội dung văn bản Như vậy, phần trên tôi đã đi vào những vấn đề cụ thể của bước đầu tiên:đọc và tìm hiểu văn bản Liền sau thao tác này chúng ta phải có những địnhhướng tóm tắt trước khi bắt tay vào việc xây dựng văn bản tóm tắt
b Định hướng tóm tắt:
Trước khi làm công việc gì chúng ta cũng phải định hướng.“Địnhhướng”giúp chúng ta có bước đi chắc chắn, đúng đắn, phù hợp và không sai lệchvới mục đích yêu cầu cần đạt
Đối với công việc tóm tắt văn bản tự sự, học sinh cần có định hướng tómtắt Cụ thể là phải xác định được phạm vi, tiêu chí tóm tắt cho từng văn bản
Trang 8cương chi tiết(dung lượng dài) chúng ta lại có thể lựa chọn được nhiều chi tiết ,
sự kiện làm nổi bật vấn đề
Sau đây là ba văn bản tóm tắt truyện cổ tích: “Tám Cám”:
-Văn bản 1:
“Tấm là cô gái hiền lành, xinh đẹp, mồ côi cha mẹ, sống với dì ghẻ và cô
em cùng cha khác mẹ tên là Cám Tấm bị mẹ con Cám ghen ghét, ngược đãi Đihớt tép, Tấm bị Cám lừa trút hết giỏ tép, giành phần thưởng yếm đỏ Tấm nuôicon cá bống làm bạn, mẹ con Cám giết cá bống ăn thịt Ngày hội, dì ghẻ trộngạo lẫn thóc, bắt Tấm phải ở nhà nhặt xong mới được đi xem Mỗi lần bị mẹ conCám gây chuyện, Tấm chỉ biết ngồi khóc, Bụt hiện lên an ủi, giúp đỡ Bụt bảoTấm nuôi cá bống cho có bạn, Bụt sai chim sẻ nhặt giúp Tấm mớ gạo trộn lẫnthóc Bụt chỉ cho Tấm cách chôn xương cá bống để ngày hội Tấm có quần áo,khăn, giầy đi chơi Tấm đi xem hội đánh rơi một chiếc giầy xuống nước Nhờchiếc giầy bị rơi ấy, Tấm được nhà vua biết đến và lấy làm vợ Mẹ con Cám lậpmưu giết Tấm rồi đưa Cám vào thế chân chị Tấm chết đi hóa thành chim vànganh Chim vàng anh bị Cám giết chết lại hóa thành hai cây xoan đào Cám chặtcây xoan đào, đóng khung cửi, khi ngồi vào dệt vải, khung cửi kêu: “cót ca cótkét, lấy tranh chồng chị, chị khoét mắt ra” Cám đốt khung cửi, đổ tro thật xacung vua Từ đống tro mọc lên một cây thị lớn, chỉ có một quả thật to Một bà cụbán hàng nước được quả thị mang về để ở nhà Mỗi khi bà cụ vắng nhà, từ quảthị một cô gái - tức Tấm - chui ra quét dọn, cơm ngon canh ngọt giúp bà Bà cụ
vô cùng ngạc nhiên Một hôm bà đi chợ nửa đường quay về thấy một cô gái xinhđẹp đang dọn dẹp bà vội xé quả thị,nhận cô gái làm con Một hôm nhà vua ghéqua quán nước, thấy miếng trầu cánh phượng liền nhận ra vợ mình Tấm trở lạicuộc sống hạnh phúc bên nhà vua Còn mẹ con Cám thì bị trừng trị đích đáng:Cám bị dội nước sôi, xác nó đem làm mắm gửi cho mẹ nó ăn Ăn hết chỉnhmắm, mụ dì ghẻ nhận ra đầu lâu con mình, liền lăn đùng xuống đất chết”(ChuXuân Diên - Từ điển văn học, tập II, NXB khoa học, H…1983)
- Văn bản 2:
“Tấm là một cô gái hiền lành, xinh đẹp, mồ côi cha mẹ, sống với dì ghẻ vàmột cô em cùng cha khác mẹ tên là Cám Tấm bị mẹ con Cám ghen ghét, ngượcđãi: bắt làm lụng vất vả, giành phần thưởng yếm đỏ, không cho đi xem hội Mỗilần như vậy Bụt lại hiện lên an ủi và giúp đỡ Trong một ngày hội, nhà vua gặpTấm và lấy làm vợ Mẹ con Cám tìm cách giết Tấm và đưa Cám vào thế chị.Tấm nhiều lần hóa thân: thành chim vàng anh, cây xoan đào, khung cửi nhưngđều bị mẹ con Cám tìm cách hãm hại Cuối cùng Tấm hóa thành cây thị có mộtquả thị, trở thành con gái bà lão bán nước Tấm được gặp lai nhà vua và haingười sống hạnh phúc bên nhau Còn mẹ con Cám bị trừng phạt đích đáng”
-Văn bản 3:
Trang 9“Câu chuyện kể về cuộc đời và số phận của Tấm, một cô gái hiền lành,xinh đẹp, mồ côi cha mẹ, sống với dì ghẻ và người em cùng cha khác mẹ tên làCám Tấm bị mẹ con Cám ngược đãi, hãm hại nhiều lần và đều được Bụt giúp
đỡ Tấm trở thành hoàng hậu Do bị mẹ con Cám ghen ghét Tấm phải hóa kiếpnhiều lần Cuối cùng Tấm cũng được hạnh phúc bên vua còn mẹ con Cám bịtrừng trị đích đáng.”( Làm văn 11 - Nxb Giáo dục sách chỉnh lí và hợp nhất2000)
Vậy sự khác biệt giữa ba văn bản ấy là gì và tại sao có sự khác biệt ấy?Làm một phép so sánh ta thấy sự khác biệt giữa ba văn bản tóm tắt ấy là về dunglượng( dài, ngắn) dẫn đến kiếu tóm tắt: đề cương sơ lược hay chi tiết Văn bảnthứ nhất khoảng 26 - 27 dòng; văn bản thứ hai khoảng 9 - 10 dòng; văn bản thứ
ba khoảng 5 - 6 dòng Cùng với số lượng dòng thì văn bản tóm tắt càng dài càngchi tiết hơn, càng ngắn thì càng khái quát hơn Ví dụ đoạn kể về sự hóa thânnhiều lần của Tấm: ở văn bản thứ nhất kể cụ thể, còn có cả trích dẫn nguyênvăn; văn bản hai diễn đạt nội dung ấy trong hai câu; ở văn bản ba chỉ trong mộtcâu ngắn( câu đơn: “Do bị mẹ con Cám ghen ghét Tấm phải hóa kiếp nhiềulần”) Tóm lại sự khác nhau ấy xuất phát từ yêu cầu về dung lượng và mục đích,phạm vi ứng dụng của văn bản
*Xét về mặt nội dung so với văn bản gốc( tức tóm tắt một phần hay cả
văn bản):
Thông thường việc tóm tắt một phần hay cả văn bản phụ thuộc vào mụcđích và yêu cầu khi tóm tắt Mục đích tóm tắt để làm tài liệu sau khi học xongmột văn bản, để kể lại cho người khác nghe, để giới thiệu trên sách báo… thìthường tóm tắt cả văn bản Nhưng để làm dẫn chứng trong bài nghị luận thìcũng có thể tóm tắt toàn bộ Song thường là một đoạn tóm tắt ngắn về một phầncốt truyện, một quãng đời của nhân vật để phục vụ một ý nào đó trong bài văn.Trong trường hợp này chỉ cần lựa chọn những chi tiết tiêu biểu nhất phục vụcho bài viết
Ví dụ để chứng minh cho luận điểm: “chị Dậu( trong:“Tắt đèn”- Ngô TấtTố) là người phụ nữ có tinh thần phản kháng mạnh mẽ, quyết liệt” thì ta chỉ cầntóm tắt lựa chọn những chi tiết nổi bật nhất cho đặc điểm này: đánh tên cai lệ vàngười nhà lí trưởng khi chúng cứ hung hăng đòi trói anh Dậu đang đau ốm; némtọt nắm giấy bạc xuống nền nhà trước sự ngỡ ngàng của tri phủ Tư Ân; phảnkháng lại hành động bất chính của cụ cố trên tỉnh…
Hay trong bài nghị luận: “những nhân vật, những cuộc đời đi tìm nhâncách” của tác giả Vũ Dương Quỹ đã chỉ ra: “con đường thứ hai đi tìm nhâncách” của nhân vật trong tác phẩm Nam Cao là: “con đường của tình thương vàdanh dự” Tác giả đã lấy dẫn chứng bằng cách tóm tắt sơ lược về nhân vật Lão
Trang 10Hạc: “Vì thương người con trai bỏ nhà đi do nghèo thiếu, do bị phụ tình, lãoHạc đã chấp nhận cuộc sống cô đơn, đói khổ đến cùng Lão cố nhịn ăn, nhịnmặc, làm thuê, làm mướn, dành tiền đợi con về cưới vợ, có nhà, có đất sinhsống làm ăn Lão nuôi chú chó Vàng, kỉ vật của con trai để lại, tôn xưng nó là:
“cậu Vàng”(…) Nhưng rồi phải bán: “cậu Vàng”, tự hủy diệt niềm vui nho nhỏ,khát vọng chính đáng Đó là cái chết lần thứ nhất của lão(…) Và rồi để xứngđáng là Con Người, một người cha thực sự biết thương con, lão Hạc đã tự vẫn
Đó là cái chết thứ hai”[4, tr 41]
b.2 Tiêu chí tóm tắt:
Tại sao lại đặt ra vấn đề tiêu chí tóm tắt ở đây?
Mỗi loại hình văn học có cách biểu hiện riêng Đối với loại hình tự sự thìbao giờ cũng phải thông qua hệ thống chi tiết, sự kiện, nhân vật…Mỗi nhà văntái hiện cuộc sống bằng tài năng, vốn sống, vốn hiểu biết riêng của mình vớinhững cách biểu hiện riêng Vì vậy do bản thân khách quan của văn bản đặt rachi phối mà có những văn bản tóm tắt theo kiểu này, có những văn bản nên tómtắt theo kiểu kia
Có nhiều tiêu chí, nhiều cách phân chia, ở đây để đơn giản hóa và dựa vàonhững đặc điểm chung của các văn bản, tôi đưa ra ba tiêu chí tóm tắt văn bản tựsự: tóm tắt theo nhân vật, tóm tắt theo cốt truyện và tóm tắt theo kết cấu( Sáchgiáo khoa Ngữ văn 10 trình bày cách thứ nhất) Tuy nhiên sự phân chia này chỉmang tính chất tương đối Song ở mỗi tác văn bản cái gì là nổi bật, đó là cơ sở
để chúng ta lựa chọn các kiểu tóm tắt khác nhau Sau đây ta sẽ đi vào từng tiêuchí cụ thể
* Tóm tắt theo nhân vật( nhân vật chính):
- Nhân vật văn học là hình tượng con người( có thể là loài vật hay câycỏ…được nhân cách hóa) được miêu tả trong văn bản văn học Nhân vật thường
có tên tuổi, lai lịch, ngọai hình, hành động, lời nói, suy nghĩ, tình cảm…Mỗinhân vật còn có mối quan hệ với những nhân vật khác, thường bộc lộ qua diễnbiến của cốt truyện Trong văn bản có thể có nhiều loại nhân vật Tùy theo vaitrò, vị trí, tầm quan trọng của nhân vật trong văn bản, người ta chia ra nhân vậtchính và nhân vật phụ Mỗi nhân vật chính đều gắn liền với một số sự việc cơbản của cốt truyện[1.tr 120]
- Tóm tắt văn bản tự sự dựa theo nhân vật chính là viết hoặc kể lại một cáchngắn gọn những sự việc cơ bản xảy ra với nhân vật đó Theo tiêu chí này, chúng
ta phải dõi theo bước đi của nhân vật, dựa vào hoàn cảnh xuất thân, tính cách,cảnh ngộ, tâm trạng…từ đầu đến cuối tác phẩm[1.tr 120] Chẳng hạn tóm tắttruyện ngắn: “Chí Phèo”( Nam Cao) theo nhân vật chính, tức nhân vật Chí phèocần dõi theo các bước phát triển của cuộc đời Chí: xuất thân, lớn lên, vì sao phải
Trang 11vào tù, ra tù về như thế nào, mấy lần đến nhà Bá Kiến, mỗi lần đến với động cơ
gì, cuộc gặp gỡ Chí - Thị đã làm thay đối cuộc đời Chí như thế nào?
- Việc tóm tắt theo nhân vật giúp ta nắm vững tính cách và số phận củanhân vật, góp phần đi sâu tìm hiểu và đánh giá văn bản Muốn vậy văn bản tómtắt cần đáp ứng đầy đủ yêu cầu chung của một văn bản, trung thành với vănbản gốc, nêu được đặc điểm và những sự việc xảy ra với nhân vật chính
Cuộc đời hắn cứ thế trôi đi…Một đêm trăng, trong một cơn say, Chí Phèogặp Thị Nở, người đàn bà xấu xí, ngẩn ngơ, ế chồng Họ ân ái với nhau Nửađêm Chí đau bụng rồi nôn mửa Sáng hôm sau tỉnh dậy hắn bâng khuâng buồn.Tiếng chim hót, tiếng gõ mái chèo đuổi cá, tiếng nói chuyện của mấy người đichợ về…làm hắn nhớ lại: “có một thời hắn đã ao ước có một gia đình nhonhỏ…” Hắn thấm thía nhận ra tình cảnh trơ trọi khốn khổ của mình Thị đến vàbưng cho hắn một nồi cháo hành bốc hơi Hắn cảm động vì đây là lần đầu tiênđược người ta cho chứ không phải cướp giật, lần đầu tiên được chăm sóc bởimột bàn tay đàn bà Hắn nhớ lại xưa kia những lần bà ba, con: “quỷ cái”gọi lênbóp chân: “ hắn chỉ thấy nhục chứ yêu dương gì” Hắn bỗng thấy: “ thèm lươngthiện, muốn làm hòa với mọi người biết bao! Thị Nở sẽ mở đường cho hắn”.Nhưng khi Thị về hỏi ý kiến bà cô thì bị từ chối Chí Phèo lại uống rượu và ômmặt khóc Rồi như mọi lần, hắn xách dao ra đi, vừa đi vừa chửi Cuối cùng Chí