Vận dụng một số phương pháp dạy học tích cực nhằm phát triển năng lực đọc hiểu bài kí ai đã đặt tên cho dòng

Trong các trường phổ thông hiện nay, nội dung chương trình dạy học nóichung và môn Ngữ Văn nói riêng có nhiều đổi mới theo hướng tích cực, tíchhợp, lấy học sinh là chủ thể, là trung tâm,

MỤC LỤC Trang

11.Mở đầu

1.1 Lí do chọn đề tài

2

2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm 3 2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm 4

2.3 Các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề 5 2.3.1 Hiểu sâu sắc tinh thần dạy và học theo hướng tích cực; nắm

vững các phương pháp, kĩ thuật dạy - học tích cực; cách kiểm tra- đánh

giá theo tinh thần đổi mới

5

2.3.2 Giáo viên phải hiểu rõ khái niệm phát triển năng lực, khái

niệm đọc hiểu Ngữ Văn, đặc trưng của thể loại kí,

phát triển năng lực đọc hiểu bài kí “ Ai đã đặt tên cho dòng sông?”

( Hoàng Phủ Ngọc Tường) - Thiết kế giáo án và giảng dạy

12

2.4 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm đối với hoạt động giáo

dục, với bản thân, đồng nghiệp và nhà trường

1.Mở đầu

1.1 Lí do chọn đề tài.

Ngành Giáo dục đào tạo tác động không nhỏ đến việc thịnh suy của mỗiquốc gia Ở nước ta hiện nay giáo dục đang là vấn đề cấp thiết nhận được sựquan tâm của toàn Đảng, toàn dân và toàn xã hội Nhất là giáo dục phổ thôngđang thực hiện những bước chuyển mạnh mẽ và gặt hái được những thành côngđáng kể nhờ vào sự kế thừa tinh hoa của nền giáo dục truyền thống và đặc biệtđang tiến hành đổi mới “ căn bản và toàn diện”

Luật Giáo dục nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, điều 24.2, đã ghi: “Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh; phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học, rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn; tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh”.

Trong các trường phổ thông hiện nay, nội dung chương trình dạy học nóichung và môn Ngữ Văn nói riêng có nhiều đổi mới theo hướng tích cực, tíchhợp, lấy học sinh là chủ thể, là trung tâm, khơi gơi được sự hứng thú, khámphá…coi trọng việc phát triển năng lực cho học sinh, giúp các em chủ động hơntrong việc tự tìm tòi, lĩnh hội kiến thức, giúp các em vận dụng một cách tối đanhững gì học được trong nhà trường vào thực tiễn cuộc sống; bồi đắp tâm hồnđồng thời hình thành và phát triển cho học sinh những kĩ năng cơ bản của hoạtđộng giao tiếp tiếng Việt, đạo đức, văn hóa, mĩ học, lịch sử, địa lí kĩ năng sốnggóp phần không nhỏ trong việc hình thành, phát triển và hoàn thiện nhân cáchcon người Đồng thời giúp các em luôn hướng tới các giá trị Chân - Thiện - Mĩ,luôn phấn đấu trở thành người có ích cho xã hội

Nhưng trong quá trình dạy học môn văn, không phải dạy tác phẩm nào,bài học nào, tiết dạy nào giáo viên cũng đạt được thành công Đặc biệt đối vớithể loại kí là những tác phẩm đòi hỏi người đọc, người dạy phải có sự suy ngẫm,phải nhập tâm vào dòng tâm tư tình cảm của nhà văn, lưu tâm đến loại thể Dùvậy nhiều giáo viên hiện nay dạy kí giống như dạy truyện ngắn nghĩa là vẫn cótính chất truyện nên hiệu quả giảng dạy không cao, Việc giảng dạy như vậy đãlàm mất đi vẻ đẹp và sức hấp dẫn riêng của thể văn này

Kí cũng là một thể loại có tầm quan trọng trong việc giáo dục nhận thức,giáo dục nhân cách, giáo dục tư tưởng tình cảm, thẩm mĩ cho các em học sinh.Bởi với khả năng ưu việt trong việc miêu tả và khám phá hiện thực, kí luôn thấmđẫm chất hiện thực, bao quát những vấn đề cơ bản của xã hội và “ vang lênnhững âm hưởng quyến rũ, thiết tha về tình đời, tình người” Có thể nói, đây làmột trong những thể loại tiêu biểu nhất của văn học giúp học sinh bồi đắp nhậnthức về cuộc sống, vun trồng những xúc cảm thẩm mĩ tốt đẹp, mở ra những chântrời mới để các em được khám phá, được trải nghiệm sâu sắc hơn về cuộc đờigiúp các em trưởng thành về nhân cách, phong phú về tâm hồn để sống tốt hơn,

ý nghĩa hơn Vì vậy việc giúp học trò phát triển năng lực đọc hiểu thể loại kíViệt Nam hiện đại là một việc làm cần thiết Chính vì vậy tôi luôn luôn trăn trở,suy nghĩ Qua nhiều năm dạy học văn, tôi đã chắt lọc được một số kinh nghiệm:

“ Vận dụng một số phương pháp dạy học tích cực nhằm phát triển năng lực đọc hiểu bài kí “ Ai đã đặt tên cho dòng sông?” ( Hoàng Phủ Ngọc Tường) cho học sinh lớp 12 trung học phổ thông”.

1.3 Đối tượng nghiên cứu.

Đối tượng tôi tập trung nghiên cứu là các phương pháp, kỹ thuật dạy họctích cực và bài kí “Ai đã đặt tên cho dòng sông?” của Hoàng Phủ NgọcTường trong chương trình sách giáo khoa (SGK) Ngữ văn lớp 12, tập 1,NXB Giáo Dục

1.4 Phương pháp nghiên cứu.

Trong phạm vi sáng kiến này tôi chủ yếu áp dụng các phương pháp:

Phương pháp nghiên cứu tài liệu

Phương pháp quan sát thực nghiệm

Phương pháp phỏng vấn

Phương pháp tiếp cận tâm lý

1.5 Những điểm mới của SKKN.

2 Nội dung sáng kiến kinh nghiệm

2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm.

Nghị quyết số 40/2000/QH 10, ngày 09 tháng 12 năm 2000 của Quốc hộikhóa X đổi mới về chương trình giáo dục phổ thông đã khẳng định “đổi mớichương trình giáo dục phổ thông phải quán triệt mục tiêu, yêu cầu về nội dung,phương pháp giáo dục của các bậc học, cấp học quy định trong luật giáo dục,nhằm khắc phục những hạn chế của chương trình, sách giáo khoa; tăng cườngthực tiễn, kỹ năng thực hành, năng lực tự học, coi trọng kiến thức xã hội nhânvăn; bổ sung những thành tựu khoa học công nghệ hiện đại, phù hợp với khảnăng tiếp thu của học sinh Bảo đảm sự thống nhất kế thừa và phát triển củachương trình giáo dục”

Như vậy mục đích của việc đổi mới phương pháp dạy học ở trường phổthông là thay đổi lối dạy học truyền thụ kiến thức một chiều sang dạy học theo

“phương pháp dạy học tích cực”, lấy người học làm trung tâm nhằm giúp họcsinh phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo, rèn luyện thói quen vàkhả năng tự học, tinh thần hợp tác, kỹ năng vận dụng kiến thức vào những tìnhhuống khác nhau trong học tập và thực tiễn, tạo niềm tin, niềm vui hứng thútrong học tập cho các em

Trên cơ sở tìm hiểu những lí luận khoa học về các phương pháp dạy họctích cực trong dạy học môn Ngữ văn nói chung, kí hiện đại Việt Nam nói riêng

Tôi tìm tòi những biện pháp thích hợp nhằm đạt hiệu quả tối ưu khi vận dụngvào dạy học sinh lớp 12 tại trường THPT Triệu Sơn 3 khi đọc hiểu tác phẩm kí “

Ai đã đặt tên cho dòng sông?” ( Hoàng Phủ Ngọc Tường)

2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm.

2.2.1 Về phía giáo viên:

Trong thời buổi hiện nay - nền kinh tế thị trường đang diễn ra, đa phầngiáo viên gặp khó khăn về điều kiện sống, đồng lương ít ỏi không đủ trang trảicho cuộc sống gia đình, vì thế không ít giáo viên chán nản, lòng yêu nghề nhạtphai ở họ Một số giáo viên phụ thuộc vào SGV, các loại sách hướng dẫn giảng

dạy, dạy theo một “ lộ trình” định sẵn, nhằm cung cấp kiến thức cơ bản ( kiến thức chuẩn ) cho học sinh Một số giáo viên dạy văn thiếu tâm hồn , thiếu những

cảm xúc thực sự cho giờ văn, chỉ áp dụng phương pháp đổi mới qua loa, chiếu

lệ, không đạt hiệu quả

Việc quy định thời lượng tiết học, nhất là ở chương trình lớp 12 cũng gây

áp lực lớn cho người dạy và người học Từ đó tạo thành sự máy móc, dập khuôntrong việc phân bố thời gian tiết học

Một bộ phận giáo viên chưa thực sự đầu tư, tìm tòi sáng tạo để bài giảng

có sự hấp dẫn, chưa phát huy được sự tích cực, chủ động, sáng tạo và say mêcủa học sinh Đánh giá học sinh còn mang tính động viên, khích lệ nên tạo ratính chủ quan cho học sinh Chú trọng đến việc hình thành, cung cấp sẵn kiếnthức mà chưa chú trọng đúng mức tới việc phát triển tính tích cực chủ động,sáng tạo của học sinh trong giờ học văn

Bài kí “Ai đã đặt tên cho dòng sông? ” của tác giả Hoàng Phủ NgọcTường là một bài kí hay, có sức hấp dẫn đặc biệt với những người yêu và đam

mê văn bởi cái tôi tài hoa độc đáo của tác giả, bởi lối hành văn độc lạ, bởi chấtnhân văn, bởi tình yêu quê hương đất nước thiết tha của của tác giả

2.2.2 Về phía học sinh :

Do nhu cầu của thời đại nên đa phần phụ huynh muốn hướng cho con emmình học Toán, Lí, Hóa, Sinh, tiếng Anh Vì thế các môn học này đã lên ngôi, íthọc trò dám dũng cảm lựa chọn con đường văn chương cho riêng mình Thêmvào đó các trường Đại học trong cả nước có tuyển sinh các ngành học khối Ckhông nhiều, điểm tuyển đầu vào lại khá cao ( học văn giỏi đâu có dễ) ra trường

cơ hội xin việc của các em lại cực kì khó khăn vất vả, thất nghiệp nhiều, số ít cóxin được việc thì lương cũng lại rất thấp Nhiều học sinh đam mê văn, muốntheo nghiệp văn nhưng vẫn còn e dè bởi những lí do đó, vì thế không dám đeođuổi nghề văn

Thực tế, văn học không còn hấp dẫn với rất nhiều học sinh Các trò chỉthích lướt web, lướt facebook những truyện ngắn hay, những áng thơ đẹp,những bài kí chứa chan tình yêu nước không còn nhận được sự quan tâm từ các

em, nhất là những học trò lớp 12 Vì vậy những em học sinh đó không được giáodục và cảm hóa bởi môn văn nên một phần xuống cấp về mặt đạo đức, vô cảm,

sa vào những tệ nạn xã hội đáng báo động : Giết người, cướp của, bạo lực học

đường, ma túy, sử dụng văn hóa đồi trụy, ăn mặc nói năng thiếu văn hóa

Khi được tiếp xúc với tác phẩm văn học, học sinh chỉ hiểu theo một chiều, ít chịu khó phát hiện, vốn từ ngữ nghèo, diễn đạt kém Vì vậy, không đạt hiệu quả cao khi cảm nhận tác phẩm văn chương

Từ nhiều năm nay, trên thực tế, phương pháp dạy học nói chung và phươngpháp dạy học bộ môn văn nói riêng ở trường phổ thông trung học đã có nhiềuđổi mới đáng kể nhưng vẫn còn có hiện tượng học sinh học theo kiểu cũ: đọcthuộc, sao chép, nói lại ý sách vở thầy cô mà không hoặc ít có sự sáng tạo khitiếp xúc tác phẩm văn chương Hiện tượng ít tập trung suy nghĩ, ít tìm tòi ở họcsinh cần được khắc phục dần qua những giờ dạy của giáo viên ở trên lớp và cáchhọc của học sinh

Góp phần khắc phục thiếu sót, nhược điểm thường gặp trong dạy học làchưa chú ý đúng mức hoặc còn lúng túng trong việc áp dụng các biện pháp dạyhọc thể loại kí hiện đại Thúc đẩy tối đa khả năng tích cực chủ động sáng tạo củahọc sinh trong giờ đọc - hiểu tác phẩm kí, tránh lối dạy thụ động một chiều theokiều giảng giải- ghi nhớ, đọc - chép còn ảnh hưởng khá nặng tại các trườngTHPT, đặc biệt ở vùng nông thôn, vùng bán sơn địa của địa phương, tôi mạnhdạn đề ra một số giải pháp mà bản thân tôi đã thực hiện trong nhiều năm qua:Phát triển năng lực đọc hiểu tác phẩm cho học sinh lớp 12 nhờ vận dụng một sốbiện pháp dạy học tích cực nhằm phát triển năng lực đọc hiểu bài kí “ Ai đã đặttên cho dòng sông?” ( Hoàng Phủ Ngọc Tường) cho học sinh lớp 12 tại trườngTHPT Triệu Sơn 3

2.3 Các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề.

2.3.1 Hiểu sâu sắc tinh thần dạy và học theo hướng tích cực; nắm vững các

phương pháp, kĩ thuật dạy - học tích cực; cách kiểm tra- đánh giá theo tinh thần đổi mới.

N.I Kudriashep quan niệm: “Phương pháp dạy học phần lớn được thực

hiện thông qua các biện pháp dạy học cụ thể mà giáo viên sử dụng Biện pháp dạy học là các chi tiết của phương pháp, là các yếu tố, các bộ phận cấu thành hoặc các bước cụ thể trong công việc nhận thức nảy sinh ra khi vận dụng một phương pháp nhất định” (Z Ia Rez (chủ biên): Phương pháp luận dạy Văn học,

Vì vậy, có thể nói, trong giờ đọc - hiểu văn bản - tác phẩm có nhữngPPDH được sử dụng thì đồng thời có những BPDH đi kèm Điều then chốt làgiáo viên phải biết lựa chọn BP nào thích hợp với PPDH đã sử dụng theo mục

đích yêu cầu dạy học và thời gian ở trên lớp.

Trong bài viết nhỏ này, bên cạnh những phương pháp truyền thống, tôichỉ trình bày vài phương pháp mà bản thân đã áp dụng và đem lại hiệu quả giáodục trong quá trình giảng dạy trong bài kí “Ai đã đặt tên cho dòng sông? ” củatác giả Hoàng Phủ Ngọc Tường ( trong một bài dạy giáo viên có thể vận dụng 1vài hoặc nhiều biện pháp, kỹ thuật dạy học nếu thấy thích hợp)

Tôi đã sử dụng linh hoạt một số phương pháp, kỹ thuật dạy học tích cựcnhư: Vấn đáp (đàm thoại), Thảo luận nhóm (Kĩ thuật “ Khăn phủ bàn”), Đặt vàgiải quyết vấn đề, Sử dụng phương pháp bản đồ tư duy, Động não, Đọc sángtạo…, Kĩ thuật “Trình bày một phút”… khi dạy bài kí “Ai đã đặt tên cho dòngsông? ” trong thời lượng 2 tiết học

 Vấn đáp (đàm thoại):

Vấn đáp là phương pháp trong đó giáo viên đặt ra câu hỏi để học sinh trảlời, hoặc học sinh có thể tranh luận với nhau và với cả giáo viên; qua đó họcsinh lĩnh hội được nội dung bài học

Mục đích: Kích thích, dẫn dắt học sinh suy nghĩ , khám phá tri thức, tạođiều kiện cho học sinh tham gia vào quá trình dạy học Kiểm tra , đánh giá kiếnthức của các em và sự quan tâm, hứng thú của các em đối với nội dung học tập.Thu thập, mở rộng thông tin kiến thức

Yêu cầu câu hỏi: Ngắn gọn, rõ ràng, dễ hiểu Phù hợp với thời gian thực

tế Không ghép nghiều câu hỏi cùng thành một câu hỏi móc xích, Không hỏinhiều vấn đề cùng một lúc

Qua việc áp dụng phương pháp này việc dạy của giáo viên và việc họccủa học sinh hiệu quả hơn rất nhiều so với cách truyền thống Thay vì giáo viênthường xuyên hỏi thì có những lúc trong tiết dạy học sinh sẽ luân phiên hỏi vàđược hỏi, các em sẽ hào hứng và thích thú khi được tham gia vào quá trình dạyhọc, giờ học cũng vì thể mà bớt đơn điệu, nhàm chán, các em sẽ nhớ nhanh vàlâu kiến thức đã được học

 Đặt và giải quyết vấn đề:

Trong một xã hội đang phát triển nhanh theo cơ chế thị trường, cạnh tranhgay gắt thì phát hiện sớm và giải quyết hợp lý những vấn đề nảy sinh trong thựctiễn là một năng lực đảm bảo sự thành công trong cuộc sống, đặc biệt trong kinhdoanh Vì vậy, tập dượt cho học sinh biết phát hiện, đặt ra và giải quyết nhữngvấn đề gặp phải trong học tập, trong cuộc sống của cá nhân, gia đình và cộngđồng không chỉ có ý nghĩa ở tầm phương pháp dạy học mà phải được đặt nhưmột mục tiêu giáo dục và đào tạo

 Hoạt động nhóm:

Lớp học được chia thành từng nhóm nhỏ có thể từ 2, 4, 6 hoặc 10 người.Tuỳ mục đích, yêu cầu của vấn đề học tập, các nhóm được phân chia ngẫu nhiênhay có chủ định, được duy trì ổn định hay thay đổi trong từng phần của tiết học,được giao cùng một nhiệm vụ hay những nhiệm vụ khác nhau trong khoảng thời

gian giới hạn, mỗi nhóm tự lực hoàn thành các nhiệm vụ học tập trên cơ sở phâncông và hợp tác làm việc Kết quả làm việc của nhóm sau đó được trình bày vàđánh giá trước toàn lớp.

Dạy học nhóm nếu được tổ chức tốt sẽ phát huy được tính tích cực, tínhtrách nhiệm; phát triển năng lực cộng tác làm việc và năng lực giao tiếp của HS.Đồng thời tránh sự nhàm chán, khoi dậy sự hứng thú

Để tổ chức một hoạt động dạy học theo hình thức thảo luận nhóm, GVvẫn tiến hành theo các bước: Bước chuẩn bị (giao nhiệm vụ): chuẩn bị đề tài,nội dung , phương tiện hỗ trợ Thực hiện nhiệm vụ: Chia nhóm theo yêu cầu ,

cử nhóm trưởng, người báo cáo, giáo viên quan sát, đôn đốc, nhắc nhở Yêucầu thực hiện :Mỗi thành viên trong nhóm đều được tham gia bàn luận, đượclắng nghe , tránh căng thẳng hoặc người được nói quá nhiều, làm việc quá nhiều.Mọi thành viên đều tích cực làm việc.Trình bày kết quả: Đại diện nhóm trìnhbày kết quả các thành viên bổ sung thêm Các nhóm khác nhận xét, bổ sung, hỏithêm GV đúc kết , bổ sung, nhấn mạnh, kết luận

Thảo luận nhóm để học sinh phát triển năng lực giao tiếp, bày tỏ nhữngcảm nhận của mình về bài kí, về đối tượng được trần thuật trong tác phẩm làhình tượng sông Hương và tài năng của nhà văn

Kĩ thuật khăn trải bàn:

Hình thức: trên khổ giấy A3, chủ đề thảo luận ghi ở chính giữa, chia cácphần còn lại thành 4-6 phần theo số thành viên trong nhóm Mỗi người sẽ cùngghi câu trả lời của mình vào các phần đã được chia (trong khoảng 3-5 phút) Sau đó đại diện nhóm dán giấy A3 lên bảng, thuyết trình Các nhóm khác nhậnxét, bổ sung ý kiến (nếu có)

GV nhận xét, bổ sung, nhấn mạnh trọng tâm (thống nhất ý kiến hoặc điều chỉnhcách hiểu nếu có cách hiểu, lý giải vấn đề, định hướng nếu sai lệch…)

Thực hiện đổi mới phương pháp giáo dục, nhiều GV đã sử dụng phươngpháp này Song qua việc dự giờ đồng nghiệp , tôi thấy rằng nhiều người có sửdụng phương pháp này chỉ mang tính hình thức, chưa đem lại hiệu quả giáo dục

Có tình trạng thảo luận nhóm nhưng chỉ có một, hai người trong mỗi nhóm làlàm việc còn những thành viên khác ngồi chơi hoặc không tích cực Khi nhậnxét kết quả có tình trạng qua loa, quá nhanh khiến học sinh trong lớp không nắmbắt được đâu là nội dung đúng, sai, trọng tâm cần nắm Chính vì vậy đểphương pháp này đem lại hiệu quả, góp phần khơi dậy sự hào hứng trong họctập theo tôi, người GV cần chủ động tổ chức thảo luận nhóm một cách linh hoạt.Tùy từng đơn vị kiến thức, quỹ thời gian trong bài học mà chọn phương phápthảo luận nhóm cho phù hợp

 Sử dụng phương pháp bản đồ ( sơ đồ) tư duy:

Bản đồ tư duy là phương pháp được đưa ra như là một phương tiện mạnh

để tận dụng khả năng ghi nhận hình ảnh của bộ não Đây là cách ghi nhớ chi tiết

để tổng hợp hay để phân tích một vấn đề thành một dạng của lược đồ phânnhánh Cách ghi chép này khoa học, giúp cho học sinh dễ nhớ và dễ ôn tập hơn.Việc nhớ và ghi lại các thông tin sau này sẽ dễ dàng, đáng tin cậy hơn so với khi

sử dụng phương pháp truyền thống Sử dụng phương pháp sơ đồ tư duy sẽ cónhững ưu điểm sau:

Ý chính sẽ ở trung tâm và được xác định rõ ràng Quan hệ hỗ trợ tươngứng giữa mỗi ý được chỉ ra tường tận ý càng quan trọng thì sẽ nằm vị trí cànggần ý chính Liên hệ giữa các khái niệm then chốt sẽ được tiếp nhận lập tứcbằng thị giác Ôn tập và ghi nhớ sẽ hiệu quả và nhanh hơn

Thêm thông tin (ý) dễ dàng hơn bằng cách vẽ chèn thêm vào bản đồ.Mỗi bản đồ sẽ phân biệt nhau tạo sự dễ dàng cho việc gợi nhớ Các ý mới có thể được đặt vào đúng vị trí trên hình một cách dễ dàng, bát chấpthứ tự của sự trình bày, tạo điều kiện cho việc thay đổi một cách nhanh chóng

và linh hoạt cho việc ghi nhớ

Như vậy, bản đồ tư duy là một công cụ lý tưởng cho việc giảng dạy vàtrình bày các khái niệm trong lớp học Bản đồ tư duy giúp cho giáo viên tậptrung vào các vấn đề cần trao đổi cho học sinh, cung cấp một cái nhìn tổng quan

về chủ đề mà không có thông tin thừa Học sinh sẽ không phải tập trung vàoviệc đọc chép dài dòng, mà thay vào đó sẽ lắng nghe những gì mà thầy cô giáodiễn đạt Hiệu quả bài học sẽ tăng lên

Khi dạy học bài kí “ Ai đã đặt tên cho dòng sông?” ( Hoàng Phủ NgọcTường), giáo viên có thể tóm tắt hoặc cho học sinh ghi lên bảng tóm tắt lại nộidung bài bằng bản đồ tư duy

Đọc sáng tạo diễn ra dưới hình thức lắng nghe giọng đọc của người khác, nắm

ưu, khuyết điểm, sau đó đưa ra giọng đọc phù hợp với thể loại tác phẩm

GS Trần Đình Sử trong bài Con đường đổi mới căn bản phương pháp dạy-học

văn khẳng định: “Khởi điểm của môn Ngữ Văn là dạy học sinh đọc hiểu trực

tiếp văn bản văn học của nhà văn… Nếu học sinh không trực tiếp đọc các văn

bản ấy, không hiểu được văn bản, thì coi như mọi yêu cầu, mục tiêu cao đẹp củamôn văn đều chỉ là nói suông, khó với tới, đừng nói gì tới tình yêu văn học”

Kĩ thuật “Trình bày một phút”.

Đây là kĩ thuật tạo cơ hội cho HS tổng kết lại kiến thức đã học và đặt nhữngcâu hỏi về những điều còn băn khoăn, thắc mắc bằng các bài trình bày ngắn gọn

và cô đọng với các bạn cùng lớp Các câu hỏi cũng như các câu trả lời HS đưa ra

sẽ giúp củng cố quá trình học tập của các em và cho GV thấy được các em đãhiểu vấn đề như thế nào

Kĩ thuật này có thể tiến hành như sau: Cuối tiết học (thậm chí giữa tiết học),

GV yêu cầu HS suy nghĩ, trả lời các câu hỏi sau: Điều quan trọng nhất các emhọc đuợc hôm nay là gì? Theo các em, vấn đề gì là quan trọng nhất mà chưađược giải đáp? HS suy nghĩ và viết ra giấy Các câu hỏi của HS có thể dướinhiều hình thức khác nhau Mỗi HS trình bày trước lớp trong thời gian 1 phút vềnhững điều các em đã học được và những câu hỏi các em muốn được giải đáphay những vấn đề các em muốn được tiếp tục tìm hiểu thêm

Kĩ thuật này tôi thường áp dụng ở phần tổng kết bài học nhằm kiểm tra xemkhả năng nắm bắt kiến thức mà các em thu hoạch được và khả năng vận dụngcũng như kĩ năng diễn đạt khi trình bày một ý, một nội dung nào đó của các em

Chẳng hạn như sau khi học xong bài kí, tôi hỏi HS: Câu văn nào ( hoặcđoạn văn nào) trong bài kí khiến em ấn tượng, yêu thích nhất? Vì sao? Hoặc hỏiTheo em, qua bài kí, tác giả muốn gửi tới người đọc thông điệp gì ? Hoặc hỏi:Điều quan trọng nhất các em học được từ bài học hôm nay là gì?

2.3.2 Giáo viên phải hiểu rõ khái niệm phát triển năng lực, khái niệm đọc hiểu Ngữ Văn, đặc trưng của thể loại kí,

2.3.2.1 Khái niệm phát triển năng lực, khái niệm đọc hiểu Ngữ Văn.

Dạy học theo định hướng phát triển năng lực cho học sinh là hướng đếnphát triển năng lực chung và năng lực chuyên biệt Theo PGS-TS Đỗ NgọcThống thì năng lực chung là năng lực cơ bản, thiết yếu, ai cũng cần có để họctập, để làm việc, để sống trong xã hội Còn năng lực cụ thể, chuyên biệt là nănglực riêng được hình thành và phát triển do một lĩnh vực, một môn học nào đó.Năng lực chung là loại năng lực mà bất kỳ một học sinh nào cũng cần được hìnhthành và phát triển để có thể đối mặt với những thay đổi và thách thức khi bướcvào cuộc sống thực

Tuy cách phát biểu về năng lực có thể khác nhau nhưng đều thống nhấttrong cách hiểu về bản chất của khái niệm này Có thể nêu lên mấy điểm thốngnhất sau:

Năng lực là sự vận dụng tổng hợp nhiều yếu tố: kiến thức, kĩ năng, thái

độ, tình cảm, ý chí, kinh nghiệm và nhiều nguồn lực tinh thần khác để giải quyếtmột cách hiệu quả các vấn đề đặt ra trong cuộc sống (học tập và lao động)

Đánh giá năng lực là đánh giá khả năng thực hiện, vận dụng; thông quahành động để đo đếm, xác định chứ không chỉ yêu cầu biết và hiểu Tất nhiênthực hiện (vận dụng) ở đây phải gắn với ý thức và thái độ; phải có kiến thức và

kĩ năng Đó là cách tiếp cận mới nhưng không phải xa lạ mà nó vốn đã có trong

chương trình cũ nhưng chưa được hiểu đúng Bởi các thành tố cơ bản cấu thànhnăng lực vẫn là kiến thức và kĩ năng; vì thế muốn hình thành năng lực vẫn phảithông qua kiến thức và kĩ năng

Tuy nhiên nếu chỉ mình kiến thức và kĩ năng, nhất là khi chúng tách rời nhau,thì chưa thể có năng lực thực sự

Vậy năng lực đọc hiểu Ngữ Văn và đánh giá năng lực Ngữ Văn là gì?

Có nhiều cách hiểu về năng lực Ngữ Văn Căn cứ vào mục tiêu, tính chất và nộidung chương trình môn học này từ trước đế nay; từ cách hiểu chung về nănglực, có thể nói năng lực Ngữ Văn là trình độ vận dụng các kiến thức, kĩ năng cơbản về văn học và Tiếng Việt để thực hành giao tiếp trong cuộc sống Năng lựcNgữ văn gồm 2 năng lực bộ phận là: Năng lực tiếp nhận văn bản và Năng lựctạo lập văn bản

Năng lực tiếp nhận văn bản là khả năng lĩnh hội, nắm bắt được các thông tinchủ yếu; từ đó hiểu đúng, hiểu thấu đáo, thấy cái hay, cái đẹp của văn bản, nhất

là văn bản văn học Muốn có năng lực tiếp nhận phải biết cách tiếp nhận

Năng lực tạo lập văn bản là khả năng biết viết, biết tổ chức, xây dựng một vănbản hoàn chỉnh đúng quy cách và có ý nghĩa Muốn có năng lực tạo lập phải biếtcách tạo lập Tức là nắm được cách viết một loại văn bản nào đó

Phương thức đánh giá không chú trọng yêu cầu học thuộc, nhớ máy móc, nóiđúng và đầy đủ những điều thầy, cô đã dạy… mà coi trọng ý kiến và cách giảiquyết vấn đề của mỗi cá nhân người học; động viên những suy nghĩ sáng tạo,mới mẻ, giàu ý nghĩa; tôn trọng sự phản biện trái chiều, khuyến khích những lậpluận giàu sức thuyết phục…

Muốn thế đề thi và đáp án cần theo hướng mở; với những yêu cầu và mức độphù hợp; tránh cả hai khuynh hướng cực đoan: “đóng” một cách cứng nhắc, máymóc, làm thui chột sự sáng tạo và “mở” một cách tùy tiện “ không biên giới”,phi thẩm mỹ, phản giáo dục…

Hiểu môn văn trong nhà trường là môn đọc văn Dạy văn là dạy cho học sinhnăng lực đọc, kỹ năng đọc để học sinh có thể đọc – hiểu bất cứ văn bản nàocùng loại Từ đọc hiểu văn mà trực tiếp nhận các giá trị văn học, trực tiếp thểnghiệm các tư tưởng và cảm xúc được truyền đạt bằng nghệ thuật ngôn từ, hìnhthành cách đọc riêng có cá tính Đó là con đường duy nhất để bồi dưỡng cho họcsinh năng lực của chủ thể tiếp nhận thẩm mỹ Do đó hiểu bản chất môn văn làmôn dạy đọc văn vừa thể hiện cách hiểu thực sự bản chất của văn học, vừa hiểuđúng thực chất việc dạy văn là dạy năng lực, phát triển năng lực là chủ thể củahọc sinh

2.3.2.2 Khái niệm, đặc trưng thể loại kí.

Kí là một loại văn xuôi tự sự, có nguồn gốc từ kí lịch sử, dùng để ghi chép

về con người, sự vật, phong cảnh…kí bao gồm nhiều thể như: Bút kí, hồi kí, du

Lâu nay trong nhà trường phổ thông, việc học thể kí vừa cung cấp chohọc sinh hệ thống rất phong phú những tri thức về mọi lĩnh vực của đời sống,vừa bồi dưỡng năng lực thẩm mỹ, đồng thời rèn luyện những kỹ năng viết cầnthiết, nhất là văn biểu cảm Việc giảng dạy kí phải đảm bảo cung cấp đầy đủnhất, trong khả năng có thể, những kiến thức loại hình và kỹ năng kỹ xảo cầnthiết để giúp học sinh không chỉ cảm thụ được vẻ đẹp văn học của tác phẩm kí

mà còn có khả năng viết kí ở những yêu cầu tối thiểu

Kí viết về cuộc đời thực tại, viết về người thật, việc thật, kí đòi hỏi sự trungthực, chính xác Người viết kí thường quan tâm, tôn trọng những sự kiện xã hộilịch sử, những vấn đề nóng bỏng đang đặt ra trong đời sống Người viết kí miêu

tả thực tại tinh thần của sử học Mẫu hình tác giả kí gần gũi với nhà sử học Tác giả kí coi trọng việc thuật lại có ngọn ngành, có thời gian, địa điểm,hành động và không bao giờ quên miêu tả khung cảnh gợi không khí,

Tác giả kí khéo sử dụng tài liệu đời sống kết hợp với tư tưởng, cảm thụ,nhận xét, đánh giá Tất nhiên đan xen vào mạch tự sự còn có những đoạn thểhiện suy tưởng nhận xét chân thực, tường minh của nhà văn trước sự việc cáithú vị của kí là những ý riêng, suy nghĩ riêng của tác giả được đan cài với việctái hiện đối tượng Vì vậy sức hấp dẫn của kí là khả năng tái hiện sự thật mộtcách sinh động của tác giả Kí chấp nhận sự hư cấu, do đó phải dựa vào nhữngliên tưởng, tưởng tượng bất ngờ, tài hoa của tác giả khi phản ánh sự vật, cuộcsống Điều đó tạo nên sức hấp dẫn của thể loại kí

Nổi bật lên trong tác phẩm kí chính là chất chủ quan, chất trữ tình sâu đậm củacái tôi tác giả Cho nên sức hấp dẫn của kí còn phụ thuộc vào sức hấp dẫn củacái tôi ấy (thường là những cái tôi phong phú, uyên bác, tài hoa, độc đáo…)

2.3.2.3 Đặc sắc phong cách nghệ thuật nhà văn Hoàng Phủ Ngọc Tường

Hoàng Phủ Ngọc Tường là nhà văn tài hoa, có sở trường thể loại bút kí vớimột phong cách viết độc đáo, ông đã khẳng định mình bằng một lối đi riêngtrong lòng người đọc yêu mến kí Sinh ra và lớn lên ở Huế nên chất Huế thể hiệnđậm nét trong các sáng tác của ông, bài kí “Ai đã đặt tên cho dòng sông?” củaHoàng Phủ Ngọc Tường tiêu biểu viết về Huế cũng như phong cách nghệ thuậtcủa nhà văn

Phong cách viết tài hoa, uyên bác, giàu chất trí tuệ và trữ tình Không thể

kể ra hết những câu, những chữ, những lóng lánh tài hoa trên những trang kí viết

về sông nước, thiên nhiên của Hoàng Phủ Ngọc Tường Đọc những trang kí củaông, người đọc cảm nhận về thể kí có sự đổi thay thú vị, thể loại chuyên ghichép các sự kiện chân thực này qua ngòi bút Hoàng Phủ Ngọc Tường lại thẫmđẫm suy tư đa chiều được tổng hợp từ vốn kiến thức sâu rộng về triết học, vănhóa, lịch sử, địa lý…, chất trữ tình kết hợp với trí tuệ, nghị luận sắc bén, súctích, ngòi bút hướng nội đã giúp nhà văn có những liên tưởng rất độc đáo.Trường liên tưởng rộng và khả năng sử dụng ngôn ngữ giàu hình ảnh, giàu nhạctính… tạo nên sự cuốn hút trên mỗi trang viết đầy mê đắm của ông

Thiên về đời sống tâm linh, về những cảm nhận trực giác nên những hình

ảnh, những thủ pháp nghệ thuật trong kí Hoàng Phủ Ngọc Tường thường thiên

về chất thơ, chất họa Nhịp văn, mạchvăn trùng điệp, truyền tài được nguồn xúccảm dạt dào của nhà văn

Xuyên suốt các tác phẩm kí của Hoàng Phủ Ngọc Tường là lòng yêu quêhương đất nước, là tâm huyết với tinh hoa dân tộc Ông luôn gắn cái đẹp, gắnnghệ thuật với những truyền thống văn hóa dân tộc Những mẩu kí của HoàngPhủ Ngọc Tường, dù viết về vùng nào, dù viết về những năm tháng chiến tranhhay cuộc sống đương đại, đều thể hiện niềm tự hào về những nét đẹp của quêhương đất nước Viết về vùng đất Mũi Cà Mau, nhà văn truyền cho người đọcniềm vui sướng tự hào về “món quà tặng của biển cả dành cho đất nước ta”(Rừng nước mặn) Viết về Lạng Sơn bằng những con chữ lóng lánh tài hoa, nhàvăn thổi vào người đọc hương thơm nhẹ nhàng quyến rũ của cây hồi “nó thânthiết và mơ hồ như một kỉ niệm” (Rừng hồi) Viết về Huế, Hoàng Phủ NgọcTường lại đưa người đọc về vùng đất cố đô trầm mặc, thơ mộng với những khuvườn xanh, thiên nhiên xanh, dòng sông xanh (Ai đã đặt tên cho dòng sông?)

Nhà văn đã nói về tác phẩm “Ai đã đặt tên cho dòng sông?” của mình: “Đây là bút kí dài nhất và tâm huyết nhất của tôi về Huế Tôi mang cả tâm huyết vẽ nên một dòng sông vốn y như nó vốn có (Dòng sông của văn hóa, lịch sử, huyền thoại… với vẻ đẹp thật của thiên nhiên và có tính nhân văn) Đó là một thứ tài sản tôi muốn gửi lại cho thế hệ mai sau với lời nhắn gửi: sông Hương như một viên ngọc quý mà thiên nhiên đã ban tặng cho Huế Hãy bảo vệ vẻ đẹp ấy để nó trường tồn mãi mãi, đừng tham vọng tác động làm thay đổi nó dù điều này

không phải dễ… ”.

2.3.2.4.Vận dụng một số phương pháp dạy học tích cực nhằm phát triển năng lực đọc hiểu bài kí “ Ai đã đặt tên cho dòng sông?” ( Hoàng Phủ Ngọc Tường) qua việc thiết kế giáo án và giảng dạy.

Cơ sở khoa học:

Các phương pháp, kỹ thuật dạy học mới

Cơ sở lý thuyết và kinh nghiệm giảng dạy môn Ngữ Văn

Đặc điểm của thể loại kí Việt Nam hiện đại

Văn bản - tác phẩm “ Ai đã đặt tên cho dòng sông?” ( Hoàng Phủ Ngọc Tường)

Trong bài dạy này tôi hướng đến mục tiêu cơ bản là rèn luyện kĩ năngđọc hiểu tác phẩm kí theo đặc trưng thể loại với tinh thần cơ bản là kết hợp giữacảm và hiểu để đọc hiểu tác phẩm và rèn luyện kĩ năng tạo lập văn bản Trongthiết kế, tôi đã vận dụng kết hợp các phương pháp, kỹ thuật dạy học một cáchlinh hoạt, hợp lý từng đơn vị kiến thức với một số phương pháp, kỹ thuật dạyhọc tích cực như: Vấn đáp (đàm thoại), Đặt và giải quyết vấn đề, Thảo luậnnhóm (Kĩ thuật “ Khăn phủ bàn”), Sử dụng phương pháp bản đồ tư duy, Độngnão, Đọc sáng tạọ, Kĩ thuật “Trình bày một phút”… Mọi hoạt động đều hướngđến mục tiêu phát huy tính tích cực, chủ động của học sinh Do đối tượng dạyhọc là học sinh lớp 12, các em đã được cung cấp tương đối đầy đủ các tri thức,

công cụ cần thiết để đọc hiểu một văn bản nên việc giảng dạy chủ yếu là gợi dẫn

để các em tự đọc hiểu tác phẩm và rèn luyện kĩ năng đọc hiểu văn bản

Hệ thống câu hỏi gợi dẫn sẽ hướng đến các nội dung cơ bản sau: - Nội dung trithức về đối tượng sông Hương trong tác phẩm

Năng lực cảm thụ nghệ thuật, bồi dưỡng tâm hồn để các em biết rung độngtrước vẻ đẹp cuộc sống

Tiếp cận tác phẩm kí đúng đặc trưng thể loại, phong cách tác giả vào việc đọchiểu văn bản

Thiết kế giáo án và giảng dạy Văn bản - tác phẩm “ Ai đã đặt tên cho dòng sông?” ( Hoàng Phủ Ngọc Tường)

a/ Hình thành thói quen: đọc hiểu văn bản bút kí

b/ Hình thành tính cách: tự tin , sáng tạo khi tìm hiểu văn bản bút kí

c/Hình thành nhân cách:

- Biết nhận thức được ý nghĩa của kí hiện đại Việt Nam trong lích sử vănhọc dân tộc

- Biết trân quý những giá trị văn hóa truyền thống mà kí hiện đại đem lại

- Có ý thức tìm tòi về thể loại, từ ngữ, hình ảnh trong kí hiện đại ViệtNam

II Trọng tâm

1 Kiến thức

- Hiểu những đặc sắc về nội dung và nghệ thuật của đoạn trích trong tác

phẩm kí Ai đã đặt tên cho dòng sông?- Nguyễn Tuân.

- Hiểu một số đặc điểm và sự đóng góp của thể loại kí Việt Nam từ sauCách mạng tháng Tám 1945 đến hết thế kỉ XX

- Giáo dục ý thức bảo vệ môi trường thiên nhiên

- Thể hiện tình yêu quê hương, đất nước

4 Những năng lực cụ thể học sinh cần phát triển:

- Năng lực thu thập thông tin liên quan đến kí hiện đại Việt Nam

- Năng lực đọc - hiểu các tác phẩm kí hiện đại Việt Nam

- Năng lực trình bày suy nghĩ, cảm nhận của cá nhân về kí văn học

- Năng lực hợp tác khi trao đổi, thảo luận về thành tựu, hạn chế, nhữngđặc điểm cơ bản, giá trị của những tác phẩm kí văn học

- Năng lực phân tích, so sánh đặc điểm của các thể loại tuỳ bút- bút hồi kí

kí Năng lực tạo lập văn bản nghị luận

III Chuẩn bị

1/Thầy

- Giáo án

- Phiếu bài tập, trả lời câu hỏi

- Tranh ảnh về nhà văn, hình ảnh, phim về Sông Hương, ;

- Bảng phân công nhiệm vụ cho học sinh hoạt động trên lớp

- Bảng giao nhiệm vụ học tập cho học sinh ở nhà

2/Trò

- Đọc trước ngữ liệu trong SGK để trả lời câu hỏi tìm hiểu bài

- Các sản phẩm thực hiện nhiệm vụ học tập ở nhà (do giáo viên giao từ tiết trước)

- Đồ dùng học tập

IV Tổ chức dạy và học.

1 Ổn định tổ chức lớp:

- Kiểm tra sĩ số, trật tự, nội vụ của lớp

2 Kiểm tra bài cũ: Trình bày phong cách nghệ thuật của Hồ Chí Minh và

Tố Hữu?

3 Tổ chức dạy và học bài mới:

1 KHỞI ĐỘNG ( 5 phút)