Môn Ngữ văn lại là một môn học không chỉ mang tính khoa họa mà còn mang tính nghệ thuật nên đòi hỏi người thầy phải tìm tòi, sáng tạo những cách thức để giúp học sinh tiếp nhận và khám p
Trang 11 Mở đầu
1.1 Lí do chọn đề tài
"Văn chương giúp ta trải nghiệm cuộc sống ở những tầng mức và chiều sâu đáng kinh ngạc Nó giúp con người sống ra người hơn, sống tốt hơn Nếu ta biết tìm trong sách những vệt sáng, nguồn sáng soi rọi vào những góc khuất cuộc đời" (Thanh Thảo).
Văn chương có sức hấp dẫn thật kì diệu Sứ mệnh của văn chương không chỉ mang đến cho người đọc nhận thức, khám phá sâu sắc về cuộc sống muôn màu mà quan trọng hơn, nhờ những “nguồn sáng, vệt sáng” được chiếu rọi trong những tác phẩm mà tâm hồn con người sẽ sáng trong hơn, đẹp hơn, cao thượng hơn Thứ khí giới thanh cao ấy
sẽ hướng con người ta đến cái Chân - Thiện - Mĩ của cuộc sống Trong nhà trường, nhiệm vụ của môn Ngữ văn rất quan trọng Môn Ngữ văn lại là một môn học không chỉ mang tính khoa họa mà còn mang tính nghệ thuật nên đòi hỏi người thầy phải tìm tòi, sáng tạo những cách thức để giúp học sinh tiếp nhận và khám phá tác phẩm văn học một cách hiệu quả nhất
“Nếu anh bắn vào quá khứ bằng súng lục thì tương lại sẽ bắn anh bằng đại bác”.
Ngẫm cho kĩ, triết lí ấy quả thật sâu sắc Quá khứ - hiện tại - tương lại luôn có sự kết nối Người ta sống trong hiện tại, luôn hướng về tương lại nhưng đừng bao giờ quên quá khứ Song có một thực tế phũ phàng rằng, cuộc sống hiện đại hôm nay, cái ấm no đủ đầy dễ khiến nhiều người nhất là thế hệ trẻ không còn nhớ đến những đói khổ cơ hàn của ngày trước Để rồi lối sống ấy gây ra không ít những hậu quả khôn lường Trong bối cảnh ấy, những câu chuyện hấp dẫn, những áng văn hay về một “thời xa vắng” có ý nghĩa vô cùng
to lớn Lần theo những trang sách, các em sẽ có những hiểu biết, trải nghiệm, thấu hiểu hơn về cuộc sống và lĩnh hội được cho mình những bài học làm người quý giá Tuy nhiên, để đưa những văn bản ấy đến với tâm hồn người học, đòi hỏi người giáo viên dạy Văn phải biết cách vận dụng phương pháp, kĩ thuật dạy học thích hợp góp phần phát huy
sự chủ động sáng tạo của học sinh trong tiếp nhận cái hay và vẻ đẹp của văn chương
“Nghệ thuật thì dài mà cuộc đời thì ngắn”(Hypocrat) Năm tháng đi qua, Kim Lân đã về với đất mẹ hơn chục năm, ấy vậy mà đến với truyện ngắn Vợ nhặt của
ông, người ta vẫn cảm thấy vô cùng thích thú về áng văn viết về một thời đã xa trong lịch sử dân tộc Thời kì đói khổ, khi ranh giới sự sống và cái chết mong manh như sợi tơ Vậy mà giữa cái u sầm ấy, ánh sáng tình người, lòng yêu thương vẫn chiếu rọi và thắp lên niềm vui, niềm hi vọng vào cuộc sống Có thể khẳng định, trong vô số những bài thơ, câu chuyện mà học sinh được học trong chương trình
THPT, truyện ngắn Vợ nhặt sẽ mãi khắc sâu trong tâm trí bao thế hệ học trò bởi sức hấp dẫn và giá trị riêng của nó Sức sống của truyện Vợ nhặt đâu chỉ viết về hiện
thực thê thảm của một thời đã qua khi “cái đói tràn về” mà còn nhắn gửi những thông điệp ý nghĩa cho cuộc sống hôm nay Thông điệp về sức mạnh của tình người chiến thắng nghịch cảnh, khát vọng sống, khát vọng hạnh phúc giúp con người có sức mạnh vượt qua hoàn cảnh éo le tăm tối Hành động nghĩa hiệp nhân hậu của anh Tràng, tấm lòng thơm thảo của bà cụ Tứ hay cái “thèn thẹn hay đáo để” của cô
Trang 2thị trên đường về làm dâu sẽ chẳng thể nào nguôi quên trong tâm trí người học Có điều thầy cô giáo trên bục giảng cần làm gì để biến một tác phẩm văn học hay thành giờ học thú vị, tạo hứng thú, phát huy tốt năng lục phẩm chất của học sinh? Với những lí do cơ bản trên, cùng với kinh nghiệm mà bản thân đã tích lũy được
trong thực tiễn giảng dạy, xin được mạnh dạn trình bày Một số biện pháp góp phần nâng cao hiệu quả dạy - học truyện ngắn “Vợ nhặt” của Kim Lân( Ngữ văn 12 - Cơ bản)
1.2 Mục đích nghiên cứu
Mục đích nghiên cứu của chúng tôi là từ việc vận dụng các phương pháp, biện pháp, kĩ thuật dạy học tích cực, các phương tiện thiết bị dạy học hiện đại nhằm nâng cao năng lực đọc hiểu văn bản văn học của học sinh, giúp học sinh tiếp nhận,
khám phá những giá trị nổi bật của truyện ngắn Vợ nhặt của Kim Lân từ đó bồi
dưỡng cho học sinh năng lực cảm thụ, đọc hiểu, tiếp nhận văn chương
1.3 Đối tượng nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu của chúng tôi là truyện ngắn Vợ nhặt của nhà văn Kim
Lân (chủ yếu là phần trích học trong sách giáo khoa Ngữ văn lớp 12, tập 2, Nxb Giáo dục, 2008; phần trích văn bản từ tr 23 đến tr 32)
1.4 Phương pháp nghiên cứu
Trong phạm vi của đề tài, chúng tôi sử dụng kết hợp các phương pháp như: Phương pháp thống kê: Chọn lựa và thống kê các ngữ liệu, dẫn chứng tiêu biểu trong tác phẩm phục vụ cho mục đích nghiên cứu Phương pháp phân tích, so sánh: phân tích ngữ liệu, kết hợp với đối chiếu, so sánh, nhằm khơi sâu, mở rộng cách nhìn để cảm nhận chính xác vẻ đẹp của các vấn đề được tìm hiểu Phương pháp vấn đáp - gợi mở, nêu ví dụ; phương pháp diễn giải và một số phương pháp khác
2 Nội dung sáng kiến kinh nghiệm
2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm
2.1.1 Bám sát nguyên tắc dạy đọc hiểu văn bản theo đặc trưng thể loại
Văn chương tựa như một vườn hoa nhiều hương sắc, ở đó mỗi thể loại mang
vẻ đẹp và sức hấp dẫn riêng Nếu thơ là cây đàn muôn điệu của tâm hồn, của nhịp thở con tim thì truyện lại hấp dẫn người đọc bởi sự đậm đặc của hiện thực đời sống khách quan được tái hiện qua cốt truyện, hệ thống nhân vật Do vậy, dạy đọc hiểu văn bản theo đặc trưng thể loại là nguyên tắc hàng đầu mà bất cứ người giáo viên dạy văn nào cũng cần phải tuân theo Dạy thơ trữ tình cần bám sát đặc trưng thể loại thơ từ
đó hướng dẫn học sinh tiếp cận mạch cảm xúc, thế giới hình ảnh, âm điệu, nhịp điệu cái hay vẻ đẹp của bài thơ, dạy kịch cần bắt đầu từ mâu thuẫn, xung đột đến hành động kịch, các nhân vật kịch rồi mới đi đến ý nghĩa văn bản Trong chương trình THPT, số lượng các tác phẩm truyện chiếm số lượng khá nhiều Bên cạnh các văn bản truyện dân gian, truyện trung đại, các tác phẩm truyện hiện đại xuất hiện nhiều nhất Ở
đó mỗi tác phẩm đề có vẻ đẹp riêng, thể hiện phong cách nghệ thuật độc đáo của nhà văn Tuy nhiên, tựu chung lại, khi hướng dẫn học sinh đọc hiểu văn bản văn học thuộc
Trang 3thể loại truyện, nhất thiết giáo viên cần nắm vững đặc trưng riêng của thể loại văn học thú vị này Theo quan niệm của chúng tôi, bước đầu tiên khá quan trọng là thầy cô giáo cần giúp học sinh tìm hiểu bối cảnh xã hội, hoàn cảnh sáng tác để có cơ sở cảm nhận các tầng lớp nội dung và hiểu ý nghĩa của câu chuyện Sở dĩ cần làm tốt điều này bởi văn học và đời sống luôn gắn bó mật thiết, đặc biệt truyện luôn phản ánh đời sống trong tính khách quan, “mỗi trang văn đều soi bóng thời đại mà nó ra đời” (Tô Hoài) Bước thứ hai, định hướng học sinh tìm hiểu diễn biến cốt truyện qua các phần mở đầu, vận động, kết thúc với các tình tiết, sự kiện biến cố cụ thể Làm rõ giá trị của các yếu
tố đó trong việc phản ánh hiện thực đời sống và khắc họa bản chất, tính cách các nhân vật Chú ý tới nghệ thuật tự sự, sáng tạo tình huống truyện của nhà văn Bước thứ ba, đây là khâu quan trọng nhất khi đọc hiểu văn bản truyện Đó là phân tích các nhân vật trong dòng lưu chuyển của cốt truyện Tập hợp thành hệ thống và làm rõ ý nghĩa của các chi tiết miêu tả nhân vật về ngoại hình, hành động, nội tâm, ngôn ngữ Tìm hiểu mối quan hệ nhân vật này với nhân vật khác, giữa nhân vật với hoàn cảnh xung quanh
Từ đó, cần hướng đến khái quát đặc điểm tính cách, vẻ đẹp của nhân vật trong truyện Khái quát những nội dung tư tưởng, ý nghĩa nhân sinh sâu sắc mà nhà văn gửi gắm trong truyện Một cách bao quát nhất, dạy đọc hiểu thể thoại truyện, không thể không bám sát đặc trưng của thể loại này
2.1.2 Đổi mới phương pháp dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh
Đổi mới phương pháp dạy học đang thực hiện bước chuyển từ chương trình giáo dục tiếp cận nội dung sang tiếp cận năng lực của người học, nghĩa là từ chỗ quan tâm đến việc
HS học được cái gì đến chỗ quan tâm HS vận dụng được cái gì qua việc học Để đảm bảo được điều đó, phải thực hiện chuyển từ phương pháp dạy học theo lối "truyền thụ một chiều" sang dạy cách học, cách vận dụng kiến thức, rèn luyện kỹ năng, hình thành năng lực và phẩm chất Tăng cường việc học tập trong nhóm, đổi mới quan hệ giáo viên - học sinh theo hướng cộng tác có ý nghĩa quan trọng nhằm phát triển năng lực xã hội Bên cạnh việc học tập những tri thức và kỹ năng riêng lẻ của các môn học chuyên môn cần bổ sung các chủ đề học tập tích hợp liên môn nhằm phát triển năng lực giải quyết các vấn đề phức hợp.Phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động của người học, hình thành và phát triển năng lực tự học, trên cơ sở đó trau dồi các phẩm chất linh hoạt, độc lập, sáng tạo của tư duy Có thể chọn lựa một cách linh hoạt các phương pháp chung và phương pháp đặc thù của môn học để thực hiện Tuy nhiên dù sử dụng bất kỳ phương pháp nào cũng phải đảm bảo được nguyên tắc “Học sinh tự mình hoàn thành nhiệm vụ nhận thức với sự tổ chức, hướng dẫn của giáo viên” Việc sử dụng phương pháp dạy học gắn chặt với các hình thức tổ chức dạy học Tuỳ theo mục tiêu, nội dung, đối tượng và điều kiện cụ thể mà có những hình thức tổ chức thích hợp như học cá nhân, học nhóm; học trong lớp, học ở ngoài lớp Cần chuẩn bị tốt về phương pháp đối với các giờ thực hành
để đảm bảo yêu cầu rèn luyện kỹ năng thực hành, vận dụng kiến thức vào thực tiễn, nâng cao hứng thú cho người học Với việc dạy đọc hiểu văn bản văn học, giáo viên cần chú trọng phát triển năng lực tiếp nhận, khám phá cái hay vẻ đẹp của văn chương, hình thành
Trang 4năng lực thẩm mĩ, năng lực tư duy sáng tạo cho học sinh.
2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm
2.2.1 Thực trạng
Hiện nay trong trường THPT, phần lớn học sinh đều không đầu tư quan tâm học các môn khoa học xã hội Thực trạng đó bắt nguồn từ bối cảnh thời đại khoa học công nghệ, đại đa số HS chỉ muốn học các ngành khoa học tự nhiên, kĩ thuật, kinh tế…ít có
HS hứng thú học văn, thậm chí có phụ huynh, học sinh còn suy nghĩ học văn không thiết thực Văn có kém một chút, vào đời vẫn không sao, vẫn nói được, viết được, còn không học ngoại ngữ, không học khoa học, kĩ thuật thì cơ hội phát triển thấp, không kiếm được nhiều tiền Bối cảnh đó dẫn đến trong các giờ học môn Ngữ văn học trò không hứng thú, chưa đọc chuẩn bị bài ở nhà, thậm chí có em trong giờ học các môn
xã hội còn tranh thủ học các môn khoa học tự nhiên Với phân môn Đọc văn, tiếp nhận văn bản văn học, khám phá cái hay vẻ đẹp của nó không đơn giản Yêu cầu quan trọng của học văn là học sinh cần đọc văn bản Tuy nhiên do chưa quan tâm đến môn học nên nhiều học sinh không đọc tác phẩm, soạn bài trước khi lên lớp Khi lên lớp, với thời lượng có hạn, thầy cô không thể cho các em đọc lại toàn bộ văn bản mà chỉ có thể cho đọc minh họa những đoạn tiêu biểu sau đó yêu cầu học sinh tóm tắt Chính vì vậy trong giờ học, nhiều học sinh cảm thấy xa lạ với văn bản, nhiều tác phẩm tự sự, học sinh không biết tên nhân vật, diễn biến cốt truyện Điều đó dẫn đến hệ quả khi đọc hiểu văn bản, các em tiếp thu một cách thụ động Thực trạng này dường như đi ngược lại với yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học, lấy học sinh làm trung tâm, huy động tính chủ động tích cực của người học, học sinh là người đồng sáng tạo với nhà văn
Truyện ngắn Vợ nhặt của Kim Lân tái hiện bức tranh hiện thực thê thảm về cuộc sống
của người dân lao động Việt Nam trước cách mạng tháng tám năm 1945 Với các em học sinh hiện nay, hàng ngày tiếp xúc mạng xã hội, tiểu thuyết ngôn tình, những câu chuyện xưa có lẽ không tạo nên sự thu hút, thậm chí có phần xa lạ Bên cạnh đó, do dung lượng tác phẩm dài, khi đưa vào chương trình sách giáo khoa, học sinh chỉ được đọc phần trích của truyện nên không thể nắm trọn vẹn văn bản Đây là khó khăn không nhỏ
mà giáo viên trải qua trong thực tiễn giảng dạy Do đó tgiờ học diễn ra tương đối đơn điệu Tiến trình bài giảng chủ yếu là những lời thầy giảng, học sinh tiếp thu khá thụ động, kết quả học tập chưa cao
2.2.2 Kết quả, hiệu quả của thực trạng trên
- Về phía người dạy
Giáo viên khó khăn trong việc lựa chọn đơn vị kiến thức phù hợp cung cấp cho học sinh qua bài học, chưa hứng thú say mê với bài dạy vì học sinh không chuyên tâm Do vậy đôi khi giáo viên cung cấp cho học sinh đủ kiến thức cơ bản phục vụ cho việc thi tốt nghiệp còn việc học sinh thích thú say mê tìm hiểu văn bản hay không cũng mặc Bên cạnh đó, nhiều người dạy chưa thoát khỏi tình trạng truyền thụ kiến thức, chủ yếu là thầy giảng trò nghe
- Về phía người học
Trang 5Học sinh học thụ động, thiếu sáng tạo, tính chất thụ động thể hiện ở việc học thiếu
hứng thú, học đối phó, và về nhà chỉ còn biết học thuộc các ý trong vở để kiểm tra Cách học đó tất nhiên cũng không có điều kiện tìm tòi, suy nghĩ, sáng tạo, cũng không được khuyến khích sáng tạo dẫn đến không nắm được chiều sâu kiến thức
- Kết quả kiểm tra đánh giá
Năm học 2015 – 2016, tiến hành kiểm tra bài viết số 6 ở các lớp trực tiếp giảng
dạy với đề bài: Cảm nhận của anh/chị về vẻ đẹp hình tượng nhân vật bà cụ Tứ trong truyện ngắn “Vợ nhặt” của Kim Lân Nhìn chung kết quả thu được còn thấp.
Số lượng bài viếtđạt điểm khá, giỏi hạn chế, bài viết điểm yếu, kém còn nhiều
B ng 1: K t qu i m ki m tra ánh giá khi ch a áp d ng biên pháp m iết quả điểm kiểm tra đánh giá khi chưa áp dụng biên pháp mới điểm kiểm tra đánh giá khi chưa áp dụng biên pháp mới ểm kiểm tra đánh giá khi chưa áp dụng biên pháp mới ểm kiểm tra đánh giá khi chưa áp dụng biên pháp mới điểm kiểm tra đánh giá khi chưa áp dụng biên pháp mới ưa áp dụng biên pháp mới ụng biên pháp mới ới
Lớp
Tổng
bài
kiểm
tra
Điểm trên trung bình Điểm dưới trung bình Điểm 9,10 Điểm 7, 8 Điểm 5, 6 Điểm 3,4 Điểm 1,2 Số
bài
Tỉ lệ
Số bài Tỉ lệ
Số bài Tỉ lệ
Số bài Tỉ lệ
Số bài Tỉ lệ
Từ thực trạng trên, chúng tôi đã tiến hành đổi mới phương pháp dạy học, sử dụng
kĩ thuật dạy học tích cực, các phương tiện thiết bị dạy học hiện đại, vận dụng tích hợp kiến thức liên môn từ đó góp phần nâng cao hiệu quả dạy học Cụ thể như sau:
2.3 Các biện pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề
2 3.1 Vận dụng tích hợp kiến thức liên môn góp phần nâng cao hiệu quả giờ học
Tích hợp là một trong những xu thế dạy học hiện đại hiện đang được quan tâm nghiên cứu, vận dụng vào thực tiễn giảng dạy ở nhiều môn học Môn Ngữ văn cũng vậy, nguyên tắc tích hợp phải được quán triệt trong toàn bộ môn học, từ Đọc văn, Tiếng Việt đến Làm văn Hơn thế nữa, việc vận dụng tích hợp kiến thức liên môn không chỉ dừng lại trong bản thân môn Ngữ văn mà còn kết hợp với kiến thức về lịch sử, hội họa, sân khấu điện ảnh Việc tích hợp này chúng tôi đã tiến hành hiệu quả trong quá trình
dạy học truyện Vợ nhặt của Kim Lân Đây là biện pháp quan trọng nhằm kích thích sự
hứng thú, tìm tòi sáng tạo của học sinh trong quá trình đọc hiểu khám phá văn bản, biến giờ học văn trở nên sinh động, thu hút, đáng chờ đợi
Trước hết, chúng tôi đã tích hợp kiến thức lịch sử để phục vụ cho bài giảng Xưa kia văn sử vốn bất phân, văn học bao giờ cũng bắt rễ sâu xa từ đời sống, thời đại nào, văn
học ấy Do đó khi hướng dẫn học sinh đọc hiểu truyện Vợ nhặt của Kim Lân, chúng tôi
thường lồng ghép với kiến thức về lịch sử Việt Nam những năm trước cách mạng tháng tám năm 1945, đó là một thời đại đau thương, đói khổ của dân tộc dưới hai từ xiềng xích Pháp, Nhật Đặc biệt, từ cuối năm 1944 đến đầu năm 1945, nhân dân ta phải gánh chịu nạn đói vô cùng khủng khiếp Năm đói Ất Dậu ấy trở thành nỗi ám ảnh với bao thế
hệ người dân Việt Nam, gần hai triệu người phải chết đói, làng xóm xác xơ, tiêu điều,
Trang 6người dân kiệt cùng sức lực vì đói khát Từ những câu chuyện về lịch sử, chúng tôi hướng dẫn học sinh khám phá bức tranh hiện thực đời sống mà nhà văn khắc họa trong truyện Cụ thể hơn, bề rộng của bức tranh ấy là hình ảnh xóm ngụ cư tồi tàn, xơ xác khi
“cái đói tràn về”, bóng tối, cái chết, tiếng hờ khóc dường như trở thành một nỗi ám ảnh với người dân nơi đây Bề sâu của bức tranh đói khổ là số phận bi đát của người dân lao động Những đứa trẻ nơi xóm ngụ cư vì đói mà mặt mày ủ rủ, cô thị cũng vì đói mà đánh mất cả sĩ diện ngồi ăn một chập bốn bát bánh đúc với một người xa lạ rồi theo không người ta về làm vợ Bên cạnh việc tích hợp kiến thức lịch sử, chúng tôi kết hợp với phim tư liệu giúp học sinh có cái nhìn toàn diện hơn về nạn đói Sau khi cho học sinh tìm hiểu giá trị hiện thực của truyện, chúng tôi khắc sâu kiến thức bằng một đoạn
phim tài liệu đặc biệt về nạn đói khủng khiếp năm 1945: Những năm tháng không thể lãng quên đã được phát sóng trên VTV1 Qua tìm hiểu văn bản, kết hợp với những câu
chuyện lịch sử và đoạn phim tư liệu, có thể nói, học sinh sẽ nắm vững vàng giá trị hiện thực sâu sắc của tác phẩm Không nhũng thế, các em sẽ rất xúc động khi được trở về với một thời đại đói khổ lầm than của dân tộc “bát cơm chan đầy nước mắt”
Bên cạnh việc tích hợp kiến thức lịch sử, chúng tôi còn vận dụng kiến thức của phân môn lí luận văn học khi dẫn dắt học sinh tìm hiểu tình huống truyện Tình huống truyện là sự kiện đặc biệt của đời sống được nhà văn sáng tạo theo lối lạ hóa Đó là môi trường, hoàn cảnh để nhân vật xuất hiện, tính cách phát triển và dụng ý của
nhà văn được bộc lộ sắc nét Nhà văn Nguyễn Minh Châu từng cho rằng: “Tình huống truyện là lát cắt, là khúc của đời sống, nhưng qua đó, ta hiểu được trăm năm của đời thảo mộc” Có ba loại tình huống phổ biến trong truyện ngắn: tình
huống hành động, tình huống tâm trạng và tình huống nhận thức Trong tác phẩm
“Vợ Nhặt”, nhà văn đã sáng tạo nên một tình huống thật éo le, bi hài, buồn vui lẫn
lộn Anh Tràng, một người lao động nghèo, xấu xí, thô kệch bỗng dưng nhặt được
vợ một cách dẽ dàng khi cái đói đang cận kề, ranh giới giữa sự sống và cái chết rất mong manh Từ tình huống ấy, Kim Lân thể hiện một cách sâu sắc giá trị hiện thực
và nhân đạo của truyện, tính cách, số phận các nhân vật bộc lộ cụ thể, sinh động Qua tình huống truyện, người đọc thấy được tài năng nghệ thuật truyện ngắn bậc thầy của nhà văn Tòm lại, tích hợp kiến thức lí luận văn học là khâu không thể thiếu khi dạy học tình huống truyện trong tác phẩm Ngoài ra, sau khi dạy xong
phần tình huống, chúng tôi liên hệ đến bài thơ Vợ nhặt của tác giả Hoàng Văn
Ngân để khắc sâu và tạo ấn tượng cho học sinh Một tác phẩm truyện lại được cảm
nhận bằng thơ học sinh sẽ rất thích thú.“Bốn bát bánh đúc thành cỗ cưới thật rồi Xin từ điển hẫy thêm thừ vợ nhặt Ngòi bút Kim Lân ngỡ như đùa mà khóc Đói quắt quay yêu tha thiết con người ” Ngoài ra sau khi học tìm hiểu thảo luận về nhân vật thị tôi liên hệ đến bài thơ “Lời người vợ nhặt” khá hay và cảm động:
“Anh nhặt em về giữa một đám tang Cả dân tộc chìm trong chết chóc Tiếng quạ gào lên thành hồi thê thiết Đặc quánh không gian tử khí rợn người ” Từ những
Trang 7dòng thơ ấy, câu chuyện về anh Tràng nhặt vợ, cô thị vẻ ngoài chanh chua nhưng tiềm ẩn khát vọng
mãnh liệt sẽ đọng lại mãi trong tâm trí học trò
Tích hợp kiến thức liên môn là một nguyên tắc quan trọng trong dạy học nói
chung và môn Ngữ văn nói riêng Khi hướng dẫn học sinh đọc hiểu truyến ngắn Vợ nhặt của Kim Lân, chúng tôi đã tiến hành tích hợp kiến thức văn học, lịch sử, điện
ảnh, thi ca từ đó góp phần nâng cao hiệu quả bài dạy Thực tế, với việc tích hợp như trên, học sinh hiểu bài, nắm kiến thức một cách vững vàng
2.3.2 Chuyển thể tác phẩm văn học thành phim ngắn, giúp học sinh trải nghiệm văn chương một cách sâu sắc, ấn tượng
“Trả tác phẩm về cho học sinh” là phương pháp tiếp cận môn Ngữ văn theo
hướng hoàn toàn mới mà hiện nay không ít các thầy cô đang thực hiện trong cả
nước Nói cách khác, trong thực tiễn dạy học truyện Vợ nhặt của Kim Lân, chúng
tôi đã tiến hành chuyển thể tác phẩm Vợ nhặt thành một đoạn phim ngắn Hoạt động này diễn ra trước tiết học trên lớp Quá trình thực hiện cụ thể như sau: trước tiên chúng tôi phân công học sinh trong lớp 12A9 thành các nhóm với những nhiệm
vụ cụ thể Nhóm thứ nhất gồm những em giữ vai trò là “nhà biên kịch trẻ”, công việc của nhóm là từ việc đọc kĩ tác phẩm, các em sẽ chuyển thể diễn biến cốt truyện “Vợ nhặt” thành kịch bản văn học Học sinh có thể bổ sung ý tưởng mới nhưng phải bám sát vào cốt truyện, lời thoại các nhân vật Diễn biến đoạn phim
gồm bốn cảnh Cảnh 1: Gặp gỡ: Tái hiện lại bối cảnh Tràng và thị gặp nhau trên huyện, từ lúc bông đùa đến khi cô thị theo về làm vợ Cảnh 2: Trên đường về: Chủ
yếu dựng nên cảnh xóm làng đói nghèo xơ xác, những người dân ngạc nhiên, bất ngờ khi nhìn thấy Tràng dẫn cô thị về qua xóm ngụ cư trong buổi chiều chạng
vạng Cảnh 3: Mẹ chồng nàng dâu gặp mặt: Cảnh này diễn ra tại nhà của Tràng, bà
cụ Tứ xuất hiện trong niềm ngạc nhiên, nghẹn ngào xúc động khi có một người lạ trong nhà, lúc hiểu đầu đuôi câu chuyện bà thương thân, tủi phận rồi khuyên bảo,
động viên các con vượt qua đói khổ trước mắt Cảnh 4: Bữa cơm ngày đói Khung
cảnh căn nhà sân vườn gọn gàng hơn khi được thu dọn ngăn nắp, đặc biệt cảnh này tái hiện xúc động bữa cơm ngày đói đón nàng dâu với một cái mẹt rách, niêu cháo loãng, lùm rau chuối thái rối và nồi cháo cám chát đắng mà bà cụ Tứ “thiết đãi’ nàng dâu Công đoạn viết kịch bản này giáo viên định hướng, giao nhiệm vụ cụ thể cho nhóm làm việc sau đó cùng các em chỉnh sửa, hoàn thiện Nhóm thứ hai cần lựa chọn các em có năng khiếu về văn nghệ, có khả năng diễn xuất để trực tiếp tham gia vào các vai diễn trên sân khấu Sau khi hoàn thiện kịch bản, giáo viên giao cho nhóm học thuộc rồi tập luyện diễn xuất trước cho thuần thục Nhóm thứ ba có nhiệm vụ chuẩn bị dựng bối cảnh, chuẩn bị các phụ kiện âm thanh, ánh sáng, trang phục để phục vụ cho việc tiến hành diễn xuất của các bạn Để tránh tình trạng tốn kém, nhóm sẽ lựa chọn cảnh chợ cóc nghèo, nơi người dân quê buôn bán hàng vặt; mượn một ngôi nhà nghèo còn lụp xụp của người dân nơi cư trú để quay cảnh bà cụ
Trang 8Tứ gặp gỡ, nhận con dâu Nhóm thứ tư đảm nhiệm vai trò quay phim Các em có thể sử dụng Camera hoặc điện thoại thông minh để quay lại diễn biến các cảnh trong phim Trong quá trình quay phim, các em sẽ sử dụng gam màu đen trắng cho phù hợp với bối cảnh của truyện Tất cả công đoạn viết kịch bản, âm thanh, lời bình, quay và dựng phim học sinh phải tự làm mà không được thuê Sau quá trình chuẩn bị, vở diễn được tiến hành trong một buổi học ngoại khóa Khi hoàn thành sản phẩm, có thể trình chiếu lại trên lớp để cả lớp học tập rút kinh nghiệm trong giờ đọc hiểu trên lớp Với cách làm này, học sinh được tham gia vào việc hóa thân vào tác phẩm văn học, ngoài ra chúng tôi phát huy được năng khiếu nghệ thuật của một
số em, có những em tham gia trực tiếp vào vai diễn, thể hiện khả năng diễn xuất ấn tượng giúp người xem xúc động khi dõi theo câu chuyện về năm đói Ất Dậu 1945 ngày nào Giữa cái đói quay quắt vẫn ngời sáng vẻ đẹp tình người, khát vọng sống
và hạnh phúc của người dân lao động
2.3.3 Sử dụng kĩ thuật dạy học tích cực tăng cường sự chủ động, sáng tạo của học sinh khi đọc hiểu văn bản
Kỹ thuật dạy học tích cực có ý nghĩa đặc biệt trong việc phát huy sự tham gia tích cực của học sinh vào quá trình dạy học, kích thích tư duy, sáng tạo và sự cộng tác làm việc của các em trong quá tiếp nhận kiến thức Với phân môn Đọc văn, trước đây các thầy cô giáo chủ yếu vận dụng phương pháp giảng bình, tiết học chủ yếu là hoạt động của người giáo viên Thầy giảng rồi bình, các em ngồi nghe say sưa không được tham gia tích cực vào việc khám phá vẻ đẹp văn chương Hiện nay, việc đổi mới phương pháp dạy học đòi hỏi thầy cô cần vận dụng kỹ thuật dạy học tích cực để học sinh phát huy khả năng tư duy, sáng tạo của mình
- Vận dụng kĩ “các mảnh ghép” kết hợp phương pháp thảo luận nhóm Khi dạy học
truyện Vợ nhặt của Kim Lân, tôi vận dụng kĩ “các mảnh ghép” để hướng dẫn học sinh
tìm hiểu về hệ thống nhân vật trong truyện là Tràng, thị và bà cụ Tứ Hình thức học tập này là sự kết hợp giữa các cá nhân, nhóm nhằm khám phá tri thức Cụ thể chúng tôi xây dựng phiếu học tập liên quan đến các nhân vật trong truyện để học sinh tìm hiểu, phân tích Lớp học gồm 4 tổ, mỗi tổ chia làm 2 nhóm khoảng 5 hoặc 6 học sinh Các nhóm sẽ xen kẽ tìm hiểu về ba nhân vật ( Tràng, bà chụ Tứ, thị) ở các phương diện ngôn ngữ, hành động, diễn biết tâm trạng, đặc điểm tính cách trong 5 phút, sau đó cử đại trình bày sản phẩm trên máy chiếu đa vật thể Các nhóm khác cùng theo dõi, góp ý bổ sung, giáo viên củng cố khắc sâu kiến thức cần nhớ về nhân vật để học sinh học tập
Kĩ thuật mảnh ghép này sẽ mang lại hiệu quả rất tích cực, một mặt học sinh trong các nhóm sẽ chủ động tiếp cận, tìm hiểu hai nhân vật, sau đó được bày tỏ suy nghĩ hiểu biết của mình trước tập thể một cách chủ động Một mặt với kĩ thuật mảnh ghép, giáo viên sẽ tiết kiệm được thời gian vì trong phân phối chương trình, truyện Vợ nhặt được thực hiện trong 2 tiết học
- Sử dụng kĩ thuật động não: Kĩ thuật này giúp học sinh trong một thời gian ngắn
nảy sinh được nhiều ý tưởng mới mẻ, độc đáo về một chủ đề nào đó Tôi sử dụng kĩ
Trang 9thuật này cho phần giới thiệu vào bài nhằm kết nối tri thức cũ và mới, huy động ý tưởng của các em Kĩ thuật này sẽ được chúng tôi vận dung khi vào bài, phân tích khát vọng sống sống, khát vọng hạnh phúc của các nhân vật
- Sử dụng kĩ thuật “Trình bày một phút’: Đây là kĩ thuật tạo cơ hội cho học sinh
tổng kết lại kiến thức đã học và đặt câu hỏi về những điều còn băn khoăn, thắc mắc bằng cách trình bày ngắn gọn, cô đọng ý kiến của mình trước lớp Kĩ thuật này còn giúp các em rèn luyện sự tự tin khi nói trước tập thể Tôi sử dụng kĩ thuật này vào cuối tiết học để đánh giá mức độ hiểu bài của các em với các câu hỏi:
? Thông điệp cuộc sống nhà văn gửi gắm qua tác phẩm là gì?
? Về một chi tiết nghệ thuật tâm đắc nhất trong truyện?
2.3.4 Dẫn dắt học sinh tiếp cận văn bản chủ động, tích cực qua hệ thống câu hỏi ở nhiều mức độ khác nhau.
Đổi mới phương pháp dạy học là nhu cầu tất yếu của giáo dục thời kì mới Ở bất kì môn học nào, việc dạy học cần phát huy được sự tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh, người thầy đóng vai trò định hướng, dẫn dắt học sinh tìm đến tri thức Đọc văn là một phân môn đòi hỏi nhiều những phát hiện, cảm nhận riêng sáng tạo của học sinh Tác phẩm văn học vốn đa nghĩa, văn bản chỉ có một nhưng hàm nghĩa lại vô cùng, người đọc giữ vai trò đồng sáng tạo với nhà văn Do vậy sử dụng hệ thống phương pháp tối ưu có ý nghĩa quyết định đến việc khám phá vẻ đẹp của văn chương Trong thực tế giảng dạy phân môn Đọc - Hiểu văn bản, phương pháp thực hiện là vô cùng phong phú Có thể trao đổi, thảo luận nhóm; nêu vấn đề; phát vấn đàm thoại; giảng bình; đọc diễn cảm Tuy nhiên, việc chuẩn bị hệ thống câu hỏi theo nhiều mức độ khác nhau đóng vai trò cốt yếu trong việc vận hành bài học theo hướng phát huy tính chủ động sáng tạo của học sinh trong tiếp nhận văn bản Theo chúng tôi, khi đặt câu hỏi dẫn dắt học sinh đọc hiểu văn bản văn học cần đảm bảo các yêu cầu như: ngắn gọn, rõ ràng, dễ hiểu; đúng lúc, đúng chỗ; phù hợp với trình độ học sinh; kích thích suy nghĩ của học sinh; sắp xếp câu hỏi theo trình tự từ dễ đến khó, từ đơn giản đến phức tạp Xuất phát từ những yêu cầu trên, chúng tôi dự kiến hệ thống câu hỏi với các cấp độ sau:
- Câu hỏi nhận biết, tái hiện kiến thức: Dạng câu hỏi này thường liên quan đến tri thức đọc hiểu về tác giả, tác phẩm Khi hướng dẫn học sinh tìm hiều văn bản “Vợ nhặt”, tôi vận dụng kiểu câu hỏi này để học sinh tìm hiểu tri thức cơ bản về tác giả Kim Lân, hoàn cảnh sáng tác, diễn biến cốt truyện Ví dụ như một số câu hỏi sau:
? Từ việc đọc phần Tiểu dẫn, anh/chị hãy cho biết những nét chính về cuộc đời, sự nghiệp văn chương của Kim Lân?
? Nêu hoàn cảnh sáng tác của truyện? Bối cảnh hiện thực mà tác giả phản ánh trong tác phẩm?
? Dựa vào việc đọc, chuẩn bị bài, hãy tóm tắt ngắn gọn truyện Vợ nhặt?
? Truyện thành công bởi tác giả sáng tạo được tình huống độc đáo? Vậy đó là tình huồng gi? Tình huống ấy diễn ra trong hoàn cảnh nào?
Trang 10- Câu hỏi gợi mở Đây là hệ thống câu hỏi dẫn dắt học sinh từng bước tham gia phát hiện, phân tích, tìm hiểu kiến thức từ dễ đến khó, nhận biết đến thông hiểu và hiểu rõ vấn đề Với dạng câu hỏi này, thầy cô giáo cần biết cách dẫn dắt, hướng dẫn học sinh từng bước tiếp cận kiến thức, qua đó thấu hiểu và nắm vững kiến thức Có thể đơn cử một vài câu hỏi như sau:
? Điểm lại các sáng tác chính của Kim Lân, có thể thấy số lượng tác phẩm ông viết không nhiều, vậy điều gì giúp những sáng tác ít ỏi ấy của nhà văn hấp dẫn người đọc,
đi cùng năm tháng?
?Qua việc tóm tắt, có thể thâu tóm diễn biến cốt truyện Vợ nhặt thành mấy phần? Đặt tiêu đề khái quát cho mỗi phần ấy?
? Nhan đề của truyện Vợ nhặt gợi cho anh/chị những cảm xúc, suy nghĩ gì? (Giáo viên có thể gợi mở, việc dựng vợ gả chồng với mỗi người xưa nay có ý nghĩa như thế nào? Tác giả dùng từ nhặt với hàm nghĩa gì?)
- Câu hỏi nêu vấn đề Đây là dạng câu hỏi có tính cốt lõi, chủ đạo định hướng học sinh cách tiếp cận văn bản Có thể dẫn một vài ví dụ:
? Hành động anh thiết đãi cô thị bốn bát bánh đúc rồi đồng ý cho cô ta theo về làm làm vợ góp phần bộc lộ phẩm chất gì đáng quý ở nhân vật Tràng?
? Những đối đáp của Tràng với người đàn bà cho thấy một cá tính như thế nào?
? Tràng có đơn giản là một anh chàng ngờ nghệch? Theo em, khi Tràng nói người đàn bà xa lạ ra dọn đồ về cùng với mình là nói thật hay đùa? Có phải ngẫu nhiên mà Tràng nói như thế hay không? Vì sao?
? Tại sao sau khi hiểu rõ sự tình (việc Tràng lấy vợ), bà cụ Tứ lại khóc? Giọt nước mắt của người mẹ nghèo khổ ấy nói lên điều gì?
? Tâm trạng của bà cụ Tứ buổi sáng hôm sau đã thay đổi như thế nào? Vì sao trong bữa cơm ngày đói, bà nói toàn chuyện vui, chuyện tương lai?
- Câu hỏi khái quát, nâng cao vấn đề Dạng câu hỏi này giúp học sinh nâng cao khả năng khái quát tổng hợp kiến thức đã được tìm hiểu, phân tích văn bản Kết thúc bài học, tôi nêu những câu hỏi khái quát để học sinh tổng hợp kiến thức
? Từ câu chuyện anh Tràng nhặt được vợ giữa hoàn cảnh đói khổ, nhà văn Kim Lân muốn bộc lộ những tư tưởng tình cảm như thế nào?
? Bài học sâu sắc nhất mà anh/chị nhận thức được sau khi học truyện Vợ nhặt?
Nhìn chung, trong quá trình dạy học truyện Vợ nhặt, chúng tôi đã chủ trương xây
dựng hệ thống câu hỏi theo nhiều mức độ với mục đích từng bước dẫn dắt học sinh tiếp cận văn bản, động não, suy nghĩ, tìm hiểu kiến thức từ đó phát huy sự chủ động sáng tạo của các em trong tiếp nhận kiến thức Đa phần các em đều tham gia trả lời tốt các câu hỏi, nắm được nội dung bài học, có sự chủ động tích cực trong việc tham gia vào tiết học
2.3.5 Vận dụng kết hợp các phương tiện, thiết bị dạy học hiện đại
Dạy Đọc - Hiểu văn bản văn học có ứng dụng công nghệ thông tin, các phương tiện thiết bị dạy học hiện đại là một việc là đang ngày càng phổ biến từ khi tiến hành thay sách