Một số biện pháp giúp học sinh đọc hiểu tác phẩm văn chương ở trường THPT

Lý do chọn đề tài: Đọc hiểu văn chương hiện nay đang là vấn đề khoa học phương pháp đượcbàn luận sôi nổi như là hạt nhân của tư tưởng tích hợp Ngữ văn và đổi mớiphương pháp dạy học tác p

Mục lục

Trang 1 Mở đầu …… ……… 1

1.1 Lý do chọn đề tài 1

1.2.Mục đích yêu cầu 2

1.3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 2

1.4 Phương pháp nghiên cứu 2

2 Nội dung sáng kiến kinh nghiệm 2

2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm 2

2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm 3

2.3 Các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề 5

2.3.1.Các hình thức hướng dẫn học sinh đọc hiểu Tác phẩm văn chương trong nhà trường 5

2.3.1.1 Hình thức đọc ở nhà và đọc trên lớp 5

2.3.1.2 Hình thức đọc trong giai đoạn hướng dẫn học sinh huy động tri thức đọc hiểu văn bản 6

2.3.1.3 Hình thức đọc thầm và đọc thành tiếng 6

2.3.1.4 hình thức đọc nhanh và đọc chậm 7

2.3.1.5 Hình thức đọc lướt và đọc kỹ theo những yêu cầu nhất định 7

2.3.1.6 Hình thức đọc phân vai 8

2.3.1.7 Các hình thức đọc nâng cao 9

2.3.2 Một số biện pháp đọc hiểu tác phẩm văn chương trong nhà trường 9

2.3.2.1 Đánh dấu và ghi chú bên lề 9

2.3.2.2 Cộng tác ghi chú 10

2.3.2.3 Mối quan hệ hỏi đáp 12

2.3.2.4 Cuộc giao tiếp văn học 13

2.3.2.5 Tổng quan về văn bản 14

2.4 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm đối với hoạt động giáo dục, với bản thân, đồng nghiệp và nhà trường 16

3 Kết luận, kiến nghị, đề xuất 17

Tài liệu tham khảo 19

1 Mở đầu:

1.1 Lý do chọn đề tài:

Đọc hiểu văn chương hiện nay đang là vấn đề khoa học phương pháp đượcbàn luận sôi nổi như là hạt nhân của tư tưởng tích hợp Ngữ văn và đổi mớiphương pháp dạy học tác phẩm văn chương trong nhà trường, trả lại vị trí “bạnđọc sáng tạo”[1] cho người học và bản chất đích thực của bộ môn Ngữ văn.Giáo sư Trần Đình Sửu cũng đã khẳng định "đọc hiểu văn bản là một khâu độtphá trong nội dung và phương pháp dạy học văn hiện nay"[2]

Mục đích của quá trình dạy học tác phẩm văn chương trong nhà trường làdạy Đọc văn, dạy cho học sinh năng lực đọc, kĩ năng đọc để học sinh có thể đọchiểu bất cứ văn bản nào cùng loại Từ đọc hiểu văn mà trực tiếp nhận ra các giátrị văn học, trực tiếp thể nghiệmcác tư tưởng và cảm xúc được truyền đạt bằngnghệ thuật ngôn từ, hình thành cách đọc riêng có cá tính [3] Thế nhưng, việcnghiên cứu ứng dụng đọc hiểu trong thực tiễn dạy học bộ môn hiện nay cònmỏng, chưa đáp ứng được yêu cầu có tính chiến lược ấy của dạy học hiện đại Trên cơ sở nhận thức hợp lý về bản chất của hoạt động đọc hiểu văn chươngthì vấn đề vận dụng phối hợp linh hoạt các hình thức đọc hiểu trong dạy học văn

là một hướng đi có nhiều ý nghĩa khả thi Bởi vì, dù bàn luận đến đâu thì điểmmấu chốt ở đây vẫn phải là đọc bởi "cơ sở và xuất phát điểm của khoa học vănhọc là sự đối thoại với các văn bản văn học thông qua hoạt động đọc và hiểu"[4] Nếu các em không đọc tác phẩm thì dù bài giảng của thầy cô có hay đếnmấy các em cũng không thể thẩm thấu được

Hiện nay, phần lớn học sinh không thích học môn Ngữ văn Nguyên nhân cónhiều, song trước hết có lẽ vì dạy văn và học văn là công việc khó Người dạycũng như người học trước hết phải có niềm say mê, yêu thích văn chương, cótâm hồn nhạy cảm, giàu cảm xúc, thêm vào đó là một vốn tri thức phong phú,vốn tiếng Việt dồi dào Đó là những yêu cầu khắt khe, mang tính đặc thù của

bộ môn

Hơn nữa, với sự lên ngôi của công nghệ thông tin, của các ngành giải trí đãkhiến cho văn hóa nghe nhìn ngày càng phát triển, văn hóa đọc trong nhà trườngcủa các em ngày càng bị giảm sút

Mặt khác, xu hướng nghề nghiệp hiện nay thiên về các ngành khoa học tựnhiên, đó cũng là một nguyên nhân khiến học sinh ngày càng thờ ơ với bộ mônNgữ văn Đặc biệt, hình thức dạy học truyền thống lấy thuyết giảng làm chính

đã trở nên đơn điệu, không phù hợp với tâm lý con người hiện đại; điều nàycũng đã ảnh hưởng không nhỏ đến hứng thú học tập, khả năng tìm tòi, sáng tạocủa học sinh

Luận ngữ viết: “ Biết mà học không bằng thích mà học, thích mà học khôngbằng say mà học” Vậy niềm yêu thích say mê chính là động lực thúc đẩy, nuôidưỡng sự cố gắng, nỗ lực học tập không ngừng của mỗi người Vì thế với vai trò

tổ chức, hướng dẫn và điều khiển quá trình học tập của học sinh, hơn ai hết việcphải tìm ra nhiều biện pháp để phát huy cao nhất tính tích cực sáng tạo của

người học, gây niềm hứng thú say mê học tập ở các em chính là nhiệm vụ quantrọng đối với mỗi người giáo viên Vì vậy, bên cạnh việc trau dồi nâng cao nănglực chuyên môn vững vàng, người giáo viên dạy Ngữ văn cần thiết phải có nghệthuật đứng lớp cao hơn, linh hoạt hơn mới có thể tạo được niềm hứng thú chohọc sinh, đưa học sinh "trở về với văn bản văn học" [5] , trở về vị trí đồng hành

là “bạn đọc sáng tạo” trong mỗi giờ văn

Xuất phát từ những vấn đề trên, với mong muốn góp một phần vào việc giúphọc sinh chủ động chiếm lĩnh kiến thức, hình thành cho học sinh sự hứng thú,tìm tòi tích cực và khao khát khám phá kiến thức mới trong mỗi giờ văn, tôi đãquyết định chọn đề tài " Một số biện pháp giúp học sinh đọc hiểu tác phẩm vănchương."

1.3 Đối tượng nghiên cứu.

- Học sinh khối 10,11 Trường THPT Tĩnh Gia 4.

- Khảo sát và thực nghiệm các lớp 10B7, 11A2, 11A6, 11A8 ở TrườngTHPT Tĩnh Gia 4

- Thời gian thực hiện: năm học 2017 – 2018

1.4 Phương pháp nghiên cứu.

Sử dụng phương pháp thống kê, phương pháp điều tra khảo sát thực tế,thu thập thông tin, tổng hợp, lấy ý kiến, phân tích, so sánh đối chiếu, thửnghiệm

2 Nội dung của sáng kiến kinh nghiệm

2.1 Cơ sở lý luận của sáng kiến kinh nghiệm.

Trong chương trình Ngữ văn Trung học phổ thông phân môn Đọc văn cóvai trò khá quan trọng và chiếm thời lượng nhiều nhất Chương trình Ngữ vănlớp 10 có 44 tiết Đọc văn trên tổng 104 tiết của cả năm học, lớp 11 có 56 tiếtĐọc văn trên tổng 123 tiết của cả năm học Sở dĩ có sự phân phối chương trìnhnhư vậy cũng là vì phân môn Đọc văn (Văn học) không chỉ bồi dưỡng tâm hồn,cảm xúc thẩm mĩ cho học sinh mà còn cung cấp kiến thức cho việc học làmvăn, tạo lập văn bản và học Tiếng Việt Dạy học Đọc văn cũng có những yêucầu phương pháp riêng đặc trưng của nó

Theo “Luật Giáo dục”, Điều 28.2 đã ghi: “Phương pháp giáo dục phổthông phải phát huy tích tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh; phùhợp với đặc điểm từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học, khảnăng làm việc theo nhóm, rèn kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, tácđộng đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh”[6]

Tài liệu tập huấn dạy học và kiểm tra đánh giá kết quả học tập theo địnhhướng phát triển năng lực học sinh của Bộ giáo dục và đào tào(2014) đã xácđịnh rõ: Dạy học đọc hiểu là một trong những nội dung cơ bản của đổi mớiphương pháp dạy học Ngữ văn trong việc tiếp nhận văn bản Cách dạy đọc hiểukhông nhằm truyền thụ một chiều cho học sinh những cảm nhận của giáo viên

về văn bản được học, mà hướng đến việc cung cấp cho học sinh đọc, cách tiếpcận, khám phá những vấn đề về nội dung và nghệ thuật của văn bản, từ đó hìnhthành cho học sinh năng lực tự đọc một cách tích cực, chủ động, có sắc thái cánhân[7] Giáo viên chỉ là người hướng dẫn, dìu dắt, nêu vấn đề để học sinh traođổi thảo luận, chứ không phải đọc thay, đọc giùm, biến học sinh thành thính giảthụ động của mình[8]

Vì vậy, mỗi thầy cô phải không ngừng tìm tòi nhiều biện pháp hơn nữa đểgây hứng thú cho học sinh, coi các em như người “bạn văn”, như “bạn đọc sángtạo” chứ không phải là “ bình phong” chứa đựng những cảm thụ văn chương củathầy Có như vậy mới phát huy được tính tích cực chủ động, độc lập sáng tạocủa học sinh đúng như định hướng giáo dục hiện nay

2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm

Vai trò của môn Ngữ văn nói chung và phân môn Đọc văn nói riêng giữ vịtrí khá quan trọng trong chương trình giáo dục hiện nay Nhưng trên thực tế dạyhọc Văn, chúng ta phải thừa nhận rằng hiện nay học sinh ít còn hứng thú vớinhững giờ học môn Ngữ văn nói chung và giờ học Đọc văn nói riêng, chủ yếu làhọc đối phó Tư tưởng xa rời văn học hiện hữu ở mỗi cấp học, mỗi bậc học Đặcbiệt, tỉ lệ học sinh có xu hướng giảm rõ rệt trong việc chú ý học môn học này.Thậm chí có những trường còn thuyên bố “Xóa sổ ban C” từ chối với môn họcđược coi là “quốc hồn quốc túy của dân tộc" Riêng đối với trường THPT TĩnhGia 4 tình trạng học sinh không thích học môn Ngữ văn và không chịu đọc tácphẩm văn chương trước khi đến lớp khá phổ biến Thiết nghĩ những hiện tượngtrên còn tồn tại là do những nguyên nhân cơ bản như:

- Về chương trình phân môn Đọc văn có một số điều bất cập Thiết kếchương trình chưa hợp lý Có nhiều tác phẩm lượng kiến thức cần khai thác rấtlớn nhưng thời lượng phân phối lại lại rất ít (ở lớp 10 như Tam đại con gà vàNhưng nó phải bằng hai mày (1 tiết/ 2 bài), Chùm Ca dao hài hước (1 tiết), ởlớp 11 phần thơ mới (1tiết/1bài) Như vậy, giáo viên chỉ lo dạy không kịp bàithì làm sao tạo được hứng thú tìm tòi sáng tạo cho học sinh và không có điềukiện, thời gian cho học sinh đọc bài, trong khi đó kỹ năng này của học sinh cònhạn chế và bản thân các em không tự giác đọc văn bản ở nhà

- Về phía giáo viên: Trong những năm gần đây, ngành luôn đề cao việcđổi mới phương pháp dạy học, nhưng thật sự việc đổi mới ở các giáo viên dạyNgữ văn còn gặp khá nhiều khó khăn, việc ứng dụng công nghệ thông tin vàogiảng dạy cũng chưa đạt được kết quả mong muốn, do vậy ngoài các tiết dự thi,thao giảng, dạy tốt, thanh tra, đa phần tiết dạy Ngữ văn là tiết "dạy chay", thầyvẫn giữ phương pháp cũ là thuyết giảng Rồi tư tưởng chỉ định hướng của thầymới đúng, chưa lắng nghe ý kiến của học sinh, cảm thụ một phía rồi truyền tải

đến cho học sinh, thầy đọc, tiếp cận văn bản thay trò Chính vì thế người giáoviên không phát huy được khả năng của các em, không kích thích được hứng thútìm tòi của các em dẫn đến không lôi cuốn được các em vào tiết học của mình

- Về phía học sinh: Môn Ngữ văn là một môn học khó, mang tính đặc thù.Trong mỗi giờ học Đọc hiểu văn bản, học sinh phải phát huy trí tưởng tượngsáng tạo, năng lực cảm thụ thì mới có thể hiểu được những tầng nghĩa sâu xacủa tác phẩm Với yêu cầu này, không phải học sinh nào cũng có đủ khả năng,năng lực Hơn nữa, đa phần học sinh hiện nay đã quen với lối học thụ động, đithi thì cũng chỉ chép lại lời thầy, bởi các em có tâm lí nếu làm khác đi chưa chắc

gì thầy đã cho điểm cao, do vậy cũng không muốn bộc lộ suy nghĩ cảm thụ riêngcủa bản thân mình

Từ những thực tế trên, tôi đã tiến hành làm một số cuộc điều tra tìm hiểuvới các phiếu thăm dò đối với 200 học sinh ở Trường THPT Tĩnh gia 4 thuộckhối 10 và 11, thu được kết quả như sau:

- Học sinh nam: 17,5% thích học văn

- Học sinh nữ : 36,7% thích học văn

Điều tra việc đọc văn bản ở học sinh, kết quả như sau:

Thường xuyên đọc trước văn

bản ở nhà

Học sinh namHọc sinh nữ

16,5 %31,8 %Không thường xuyên đọc

trước văn bản ở nhà

Học sinh namHọc sinh nữ

48 %

40 %Không đọc văn bản Học sinh nam

- Thống kê sự hứng thú, khám phá trong tiết Đọc văn của học sinh như sau:

vậy tôi đã quyết định chọn đề tài này để cùng chia sẻ với bạn đọc văn, đồng thờitôi cũng hy vọng sẽ làm cho học sinh có nhận thức đúng hơn nữa với tiết học vôcùng quan trọng này nói riêng và với môn Ngữ văn nói chung.

2.3 Các giải pháp đã sủ dụng để giải quyết vấn đề

Học sinh trong nhà trường phổ thông là chủ thể của hoạt động đọc và cũng

là đối tượng bạn đọc đặc biệt với trải nghiệm đời sống, kinh nghiệm hiểu biếtvăn chương nghệ thuật còn hạn chế, tính tập trung nhận thức và hứng thú chưacao Để dạy đọc hiểu thực sự là quá trình biến văn bản thành tác phẩm của mỗihọc sinh, cần chú ý tới vấn đề hình thành phương pháp đọc văn theo quá trìnhvật chất hoá hoạt động cảm thụ và nhận thức thẩm mỹ bên trong của người học,từng bước khám phá các lớp cấu trúc sự kiện, cấu trúc hình tượng và cấu trúc ýnghĩa của tác phẩm theo một lộ trình hợp lí Để đạt được những điều đó ngườigiáo viên cần hướng học sinh nắm được các hình thức đọc hiểu và các biện pháp(chiến thuật) khi đọc hiểu tác phẩm văn chương

2.3.1 Các hình thức hướng dẫn học sinh đọc hiểu tác phẩm văn chương trong nhà trường

"Khởi điểm của môn Ngữ văn là dạy học sinh đọc hiểu trực tiếp văn bản vănhọc của nhà văn Nếu học sinh không trực tiếp đọc các văn bản ấy, không hiểuđược văn bản, thì coi như mọi yêu cầu, mục tiêu cao đẹp của môn văn đều chỉ lànói suông, khó với tới, đừng nói gì đến tình yêu văn học"[9] Việc đọc văn cóvai trò quan trọng trong dạy học tác phẩm văn chương trong nhà trường Thếnhưng, thực tế rất nhiều học sinh không hề đọc tác phẩm văn chương Câu hỏiđặt ra ở đây là làm thế nào để kích thích học sinh hứng thú với việc đọc tácphẩm văn chương? Để trả lời cho câu hởi đó tôi đã đưa ra các hình thức hướngdẫn học sinh đọc hiểu tác phẩm văn chương trong nhà trường Với các hình thứcnày sẽ phần nào khắc phục tình trạng ngại đọc ở học sinh đồng thời nâng caohiệu quả đọc tác phẩm văn chương cho học sinh

2.3.1.1 Hình thức đọc ở nhà và đọc trên lớp

Giáo viên có thể cho học sinh phối hợp đọc chuẩn bị ở nhà và đọc trên lớp.Nên bằng những định hướng hấp dẫn và vừa sức để khuyến khích, tạo điều kiệncho học sinh tiến hành hoạt động đọc ở nhà để làm quen với tác phẩm bằnghứng thú tự nhiên Có thể nói, hình thức đọc này là bước khởi đầu cực kỳ quantrọng mà lâu nay hoàn toàn không được quan tâm đúng mức Nếu được tổ chứctốt, đây sẽ là cách đọc hoàn toàn cho riêng mình, ở đó việc đọc văn mới thực sự

âm vang và mới có khả năng làm sống dậy những cảm thức, rung động riêng tư,khơi gợi nhiều chiều liên tưởng, tưởng tượng nơi người đọc

Từ mối liên hệ cảm xúc và tâm thế đón nhận tác phẩm văn chương đã đượchình thành từ giai đoạn đọc chuẩn bị ở nhà, chắc chắn học sinh sẽ tích cực, chủđộng tham gia vào quá trình tổ chức hướng dẫn hoạt động của giáo viên tronggiờ học văn Mặt khác, sự phối hợp tích cực của học sinh như vậy cũng tạo điềukiện cho giáo viên có thể dành nhiều thời gian hơn cho các hoạt động đàm thoại,nêu vấn đề, phân tích, cắt nghĩa, giảng bình… Bên cạnh đó, hoạt động đọc trênlớp cũng cần được chú ý đúng mức, bởi khi chuyển vai trò từ người đọc sang

người nghe, trong bầu không khí văn chương do giáo viên khéo léo tạo dựng, cóthể tác phẩm văn chương sẽ vang lên với những âm sắc phong phú khác nhau

trong tâm hồn mỗi em Với những truyện ngắn có dung lượng khá dài như Chữ

người tử tù, Hai đứa trẻ…, có thể tiến hành đọc lại từng phần nhất định trong

quá trình tổ chức học sinh từng bước khám phá tác phẩm cũng là một cách tạobầu không khí văn chương cho giờ học, điều đó không những khắc phục đượctình trạng khó khăn học tập khi phần lớn học sinh không chịu đọc trước tácphẩm mà còn tổ chức được quá trình học sinh từng bước đọc và chuyển hoá cáctầng lớp ý nghĩa theo những cứ liệu nghệ thuật tin cậy trong tác phẩm

2.3.1.2 Hình thức đọc trong giai đoạn hướng dẫn học sinh huy động tri thức đọc hiểu văn bản

Hoạt động đọc hiểu văn bản văn chương của học sinh chỉ có thể diễn ra

“thông đồng bén giọt” khi các em đã có được những hiểu biết cần thiết giúp đọcthông văn bản Nhiệm vụ của các hình thức đọc trong giai đoạn này là làm rõ tất

cả các yếu tố còn xa lạ, khó hiểu trong vùng nhận thức của người học để khắcphục tâm lý ngại đọc, ngại học văn bản cũng như cản trở hứng thú nhận thức củahọc sinh

Trước hết, cần hướng dẫn học sinh cách đọc kỹ Tiểu dẫn và đọc kỹ tri thứcđọc hiểu trong sách giáo khoa Đây chính là nơi tập hợp ở dạng ngắn gọn, tinhlọc các tri thức mang tính chất chìa khoá giúp học sinh mở ra thế giới nghệ thuậttiềm ẩn trong văn bản văn chương Đó là tri thức về loại thể văn học, kiểu tạolập văn bản cũng như tri thức về tác giả, tác phẩm Bên cạnh đó là hình thức đọc

kỹ “Chú thích” để làm rõ ý nghĩa của các từ cổ, từ khó, từ Hán Việt, các điển cố,điển tích (nếu có) Hình thức này đặc biệt quan trọng trong hướng dẫn học sinhđọc hiểu văn bản văn học trung đại cũng như văn bản văn học nước ngoài

2.3.1.3 Hình thức đọc thầm và đọc thành tiếng

Xét về phương thức chuyển mã ngôn ngữ để đọc nói chung cũng như đọchiểu tác phẩm văn chương nói riêng, các phẩm chất của đọc nhìn chung đềuđược hình thành thông qua hai hình thức đọc: đọc thành tiếng và đọc thầm

Đọc thành tiếng là hình thức tiếp nhận thông tin bằng chữ viết sơ khởi củaloài người Đó là hoạt động tái tạo văn bản từ dạng thức chữ viết hoàn trả về lờinói có âm thanh sống động nguyên thuỷ của nó, trong đó diễn ra sự phối hợpcủa các cơ quan thị giác, cơ quan phát âm, cơ quan thính giác gắn bó với quátrình nắm vững ý nghĩa qua những gì đọc được Trong giờ học tác phẩm vănchương, cần chú ý vận dụng hợp lý hình thức đọc và nghe đọc để làm sống dậyphần bản chất âm thanh của ngôn ngữ, đọc để giáo viên và cả lớp cùng nghe,nhận xét, đánh giá, rút kinh nghiệm và nhất là để bản thân rèn luyện khả năngcảm thụ ngôn từ nghệ thuật Đọc rồi lắng nghe để điều chỉnh giọng đọc cho phùhợp với giọng điệu, linh hồn của tác phẩm văn chương

Trong tương quan với đọc thành tiếng, đọc thầm là hình thức đọc đòi hỏi sựphát triển nhất định về thể chất, tâm lý, trí tuệ của người đọc Sự tiếp nhận thôngtin ở đây đã bị tước bớt đi phần âm vang từ vỏ âm thanh của ngôn từ, có nghĩa làngười đọc phải trực tiếp chuyển từ ký hiệu chữ viết sang các đơn vị nghĩa không

có âm thanh Nói đúng hơn, âm thanh ấy vang lên âm thầm trong thẳm sâu tâmlinh của người tiếp nhận quyện hoà với dòng vận động lặng lẽ của cảm xúc, trítuệ nhằm khám phá mối liên hệ nội tại bên trong của dòng ký hiệu nghệ thuật.

Có thể nói, đọc thầm không chỉ đem đến một cách đọc với tốc độ ghi nhận thôngtin nhanh hơn đọc thành tiếng mà điều quan trọng là, đó thực sự là hoạt độngđọc cho riêng mình, khi mà sự cảm thụ của cá nhân người đọc cùng với khảnăng tưởng tượng, mở rộng liên tưởng được hoàn toàn lặn sâu vào tâm linh, cấtlên những tiếng nói riêng tư, sâu thẳm, chân thật nhất Bởi đọc văn nói chung là

tự lực, đọc thầm và đọc cho mình Đó là quá trình tri âm, chiêm nghiệm đi đôivới tri giác ngôn ngữ Ở đó mới có thể diễn ra cuộc giao tiếp lặng im giữa nhàvăn và người đọc thông qua môi trường văn hoá - thẩm mỹ trong tác phẩm

2.3.1.4 Hình thức đọc nhanh và đọc chậm

Đây là hai hình thức thể hiện kỹ năng đọc ở trình độ phát triển trí tuệ tương đốicao Đọc nhanh là kỹ năng chuyển đổi chính xác và ngày càng nhanh các kýhiệu ngôn ngữ thành ký hiệu âm thanh (đối với đọc thành tiếng) hoặc siêu âmthanh (đối với đọc thầm) và thông hiểu ý nghĩa của nó, với điều kiện là ngườiđọc không có quyền tiến hành những bước "nhảy cóc" qua từ, câu, đoạn vănbản Phẩm chất của đọc nhanh được tính bằng khả năng ghi nhận thông tin vớitốc độ cao và bền lâu để có thể giảm thiểu những bước hồi quy trở lại ghi nhậnnhững điều đã đọc mà chưa nắm vững Do đó, đọc nhanh thể hiện khả năng đọchiểu ở trình độ đọc văn rất cao Một mặt, nó đòi hỏi khả năng tập trung trí tuệcao độ Nhưng mặt khác, khả năng này phụ thuộc chủ yếu ở bề rộng và độ sâucủa tri thức hiểu của người đọc để ngay từ những lần tiếp xúc đầu tiên đã có thểgiải mã ngôn ngữ, mã nghệ thuật, mã văn hóa, mã phối hợp tinh tế nghĩa và ý đểcác lớp thông tin thẩm mỹ sâu xa của văn bản lớn dần song song cùng với quátrình đọc và tái tạo thế giới ngôn từ của tác phẩm

2.3.1.5 Hình thức đọc lướt và đọc kỹ theo những yêu cầu nhất định

- Hình thức đọc lướt nhìn chung là cần thiết trong bước giao tiếp đầu tiên vớithế giới nghệ thuật trong tác phẩm để có được những ấn tượng chung nhất,những hình dung sơ bộ, tổng thể về bức tranh đời sống (với tác phẩm tự sự) haythế giới cảm xúc tâm tình (với tác phẩm trữ tình) Hình thức này rất có ý nghĩađối với những tác phẩm có dung lượng vừa và lớn, vừa tiết kiệm thời gian, vừaphù hợp với logic cảm thụ và nhận thức, đi từ cái sơ bộ, đơn giản, mang tínhcảm tính như nắm bắt tên tác phẩm, tình tiết, cốt truyện, nhân vật hay một điểm

gì đó nổi bật để rồi trên cơ sở đó chuyển sang những bước phân tích sâu hơn, cócăn cứ lý giải rõ ràng, hợp lý Khi đó, mắt ta lướt xem qua các dòng, các conchữ, có thể nhảy cóc để nắm bắt lấy những thông tin trọng điểm nhất theo nhiệm

vụ đọc do giáo viên đặt ra, đó là những từ chìa khoá, những câu chốt, những chitiết nghệ thuật cụ thể… Vận dụng hình thức đọc lướt phải kết hợp với nhiệm vụhọc tập cụ thể đề ra cho học sinh, như trình bày ấn tượng chung hoặc về một yếu

tố nào đó như tiêu đề, thi đề, nhân vật, cốt truyện… để kích thích cảm thụ, hứngthú nhận thức riêng ở người học

- Sau đó tiến hành đọc kỹ với những hình thức khác nhau giúp học sinh từngbước nhập sâu vào thế giới nghệ thuật của tác phẩm:

+ Đọc tập trung điểm sáng thẩm mỹ là hình thức hướng dẫn học sinh đọc,lựa chọn và cảm thụ, phân tích những chi tiết nghệ thuật, những hình ảnh, biểutượng… hàm chứa năng lượng nghệ thuật cao; hay đơn giản là những yếu tố giữvai trò như là thần cú, nhãn tự trong thơ Ví dụ, có thể đề ra nhiệm vụ học tập

yêu cầu học sinh đọc ba câu hỏi trong Đây thôn Vĩ Dạ tạo nên cấu trúc nội tại

nhất quán trong cảm xúc hay những nguồn sáng vừa lột tả cảnh sắc xứ Huế vừa

mở ra thế giới nội tâm phong phú, phức tạp của nhân vật trữ tình cũng như củaHàn Mặc Tử; chi tiết bát cháo hành Thị Nở, đôi mắt Chí Phèo dường như ươn

ướt; hay cảnh cho chữ khép lại truyện ngắn Chữ người tử tù đồng thời mở ra rất

nhiều chiều cảm nhận về nghệ thuật, về nhân sinh, về sức mạnh lên ngôi và cứuvớt con người của cái đẹp, qua đó thể hiện khá đầy đủ quan niệm nghệ thuật củaNguyễn Tuân… Đó là những trung tâm mang nghĩa, vừa cụ thể vừa hàm chứatrong nó ý đồ nghệ thuật, quan niệm tư tưởng cũng như cách tổ chức nghệ thuậtđầy tài năng của tác giả Hướng dẫn đọc tập trung điểm sáng thẩm mỹ như vậy

là rèn luyện đồng thời kỹ năng cụ thể hoá nghệ thuật và khái quát hoá nghệ thuậtcho học sinh

+ Hình thức đọc hồi cố những chi tiết điển hình đặc sắc và dự đoán khuynhhướng phát triển của tác phẩm tạo nên sự nhất quán của hình tượng nghệ thuật

có khả năng hình thành những điểm nhấn đặc sắc, những ám ảnh nghệ thuậttrong cảm thụ của người đọc về tác phẩm đồng thời chỉ ra logic nghệ thuật trongmạch vận động, phát triển của mỗi sinh thể nghệ thuật Dễ thấy, với truyện ngắn

Chí Phèo của Nam Cao, vận dụng hình thức đọc hồi cố này sẽ mang đến những

hiệu quả không nhỏ trong khám phá chiều sâu của tác phẩm Quá trình đọc vàhồi tưởng trong cái nhìn so sánh, liên tưởng giữa những lần Chí Phèo đến nhà

Bá Kiến chắc chắn sẽ cho thấy logic phát triển ngày càng sâu sắc, đau đớn củatấn bi kịch bế tắc, không lối thoát của một con người bị chối từ quyền làmngười, bị tàn phá, huỷ diệt cả về nhân tính lẫn nhân hình để còn lại đó tiếng nóiđau đớn nhức nhối về nhân sinh

+ Hình thức đọc tóm tắt có thể áp dụng cho những tác phẩm có dung lượnglớn và đối với những phần không phải trung tâm mang nghĩa để tiết kiệm thờigian cho hoạt động phân tích, khám phá đồng thời có thể tập trung năng lượng

cảm thụ của bạn đọc học sinh Ví dụ, có thể đọc tóm tắt một số phần trong Hạnh

phúc của một tang gia, Chí Phèo…

Nhìn chung, đọc theo những yêu cầu cụ thể như vậy rèn luyện cho học sinh

kỹ năng tư duy để nắm bắt sâu ngôn từ trong văn bản, chọn lựa nghệ thuật, cảmthụ và phân tích tập trung theo những nhiệm vụ học tập nhất định, vừa chínhxác, khoa học vừa tôn trọng bản chất thẩm mỹ của tác phẩm văn chương

2.3.1.6 Hình thức đọc phân vai

Hình thức đọc phân vai có thể áp dụng đối với các tác phẩm văn xuôi như

kịch, truyện ngắn, tiểu thuyết Mỗi nhân vật trong tác phẩm văn học là một cáthể riêng biệt, có đời sống riêng, có tâm tư, tình cảm, tính cách riêng Vì vậy

việc phân vai khi cho học sinh đọc là rất cần thiết và hiệu quả trong một giờ đọchiểu tác phẩm văn chương Giáo viên có thể cho học sinh đọc phân vai bằngcách gọi vài học sinh lên và cho mỗi học sinh đảm nhận một vai nhân vật trongtác phẩm( khoảng 3-4 học sinh ứng với 3-4 nhân vật chính trong tác phẩm) Bêncạnh đó giáo viên cử ra một em đóng vai trò là người dẫn truyện Hình thức đọcphân vai sẽ giúp các em có thể hóa thân vào nhân vật, tự mình bộc lộ tâm trạngnhư chính nhân vật Như vậy, các em sẽ được trải nghiệm cùng với nhân vật, ítnhiều được “sống đời sống của nhân vật” Với hình thức đọc phân vai sẽ tạo nên

sự đa dạng trong tiết đọc hiểu vì mỗi em có giọng đọc riêng, ngữ điệu riêng,cách diễn đạt riêng, các em sẽ cảm thấy như nhân vật đang đứng trước các em

để đối thoại với nhau

Tuy nhiên do thời gian trên lớp có hạn, nhiều tác phẩm lại có dung lượng dàinên khi áp dụng cách đọc phân vai giáo viên cần phải lưu ý mấy điểm sau:

+ Chỉ nên áp dụng đối với tác phẩm nào ít nhân vật, lời đối thoại giữa cácnhân vật nhiều thì hiệu quả sẽ cao, ví dụ như đoạn trích Chiến thắng MtaoMxây, Uy-lit-xơ trở về, Tam đại con gà, đoạn trích Vĩnh biệt Cửu Trùng Đài + Đối với tác phẩm nào có dung lượng dài, lời thoại ít, giáo viên nên chọnnhững đoạn văn tiêu biểu để cho các em đọc phân vai

+ Khi cho học sinh đọc phân vai giáo viên nhắc các em điều chỉnh giọngđiệu của mình sao cho phù hợp với nhân vật trong tác phẩm Ví dụ đọc đoạnNgười cầm quyền khôi phục uy quyền, giáo viên gọi ba học sinh lên, mỗi emthủ vai một nhân vật và yêu cầu các em đọc và điều chỉnh giọng sao cho có thểgiống với nhân vật, nhân vật Gia- ve có giọng hằn học, bực tức, nhân vật Giăng-van-Giăng có giọng nhỏ nhẹ, van lơn, cầu khẩn, Phăng-tin giọng yếu ớt, sợ hãi Hình thức đọc phân vai sẽ tạo được không khí sôi nổi cho tiết đọc hiểu tácphẩm văn học, từ đó lôi cuốn sự chú ý của học sinh, kích thích hứng thú học tập

ở các em hạn chế tình trạng nhàm chán cho học sinh

2.3.1.7 Các hình thức đọc nâng cao

Việc dạy học theo mục tiêu của chương trình Ngữ văn đòi hỏi những hoạtđộng đọc có tính chất nghiên cứu Có thể vận dụng hình thức đọc bổ sung theođịnh hướng giúp học sinh mở rộng hiểu biết cần thiết xung quanh tác phẩm,từng bước hình thành nền kiến thức sâu hơn trong quá trình đọc, phân tích,khám phá tác phẩm văn chương Ví dụ, hướng dẫn đọc bổ sung có định hướng

cụ thể những truyện ngắn trong tập Vang bóng một thời chắc chắn sẽ giúp các

em hiểu được chiều sâu nhân văn và vẻ đẹp thẩm mỹ của tác phẩm Chữ người

tử tù cũng như phong cách nghệ thuật của Nguyễn Tuân Hướng dẫn đọc thêm

một số đoạn trong Tác phẩm Chinh phụ ngâm khúc của Đặng Trần Côn sẽ giúpcác em hiểu rõ hơn về hoàn cảnh, tâm trạng cô đơn, buồn tủi của người chinhphụ đồng thời khái quát được các giá trị của tác phẩm Hay hướng dẫn học sinhđọc bổ sung thêm một số bài thơ của Nguyễn Trãi viết về thiên nhiên khi dạy bàithơ Cảnh ngày hè, từ đó giúp học sinh thấy được tình yêu thiên nhiên tha thiếtcủa Nguyễn Trãi, giữa Nguyễn Trãi và thiên nhiên dường như có một mối nhânduyên trời định " non nước cùng ta đã có duyên" Vì vậy dù bận trăm công