Đề tham khảo chỉ hỏi duy nhất kiến thức lớp 12 là tìm những ngữliệu văn học, những khía cạnh của một nhân vật hay tình tiết trong chính một tácphẩm.. Từ kinhnghiệm là một GV dạy ôn luyện
Trang 1MỤC LỤC
1 MỞ ĐẦU 1
1.1 Lý do chọn đề tài: 1
1.2 Mục đích nghiên cứu: 2
1.3 Đối tượng nghiên cứu: 2
4 Phương pháp nghiên cứu: 2
2 NỘI DUNG 2
2.1 Cơ sở lý luận của đề tài: 2
2.2.2 Khó khăn: 2
2.2.3 Thống kê số liệu: 3
2.3 Các giải pháp thực hiện: 4
2.3.1 Hướng dẫn học sinh các kỹ năng, cách thức làm bài: 6
2 3 2 Bài tập thực hành: 14
2.4 Hiệu quả của đề tài: 17
3 KẾT LUẬN, KIẾN NGHỊ: 18
3.1 Kết luận: 18
3.2 Kiến nghị: 18
Tài liệu tham khảo: 20
Trang 21 MỞ ĐẦU
1.1 Lý do chọn đề tài:
Nghị quyết trung ương 6 khóa XII tiếp tục khẳng định “Giáo dục là quốc
sách hàng đầu, phát triển giáo dục và đào tạo nhằm nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài Chuyển mạnh quá trình giáo dục chủ yếu từ trang
bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất người học; học đi đôi với hành, lý luận gắn với thực tiễn Phát triển giáo dục và đào tạo phải gắn với nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội” Xác định được nhiệm vụ trọng tâm đó,
trong những năm gần đây Bộ GD&ĐT đã có những đổi mới tích cực về phươngpháp dạy học, kiểm tra đánh giá, lồng ghép giáo dục kỹ năng sống vào các môn
học, đặc biệt Bộ GD đã thay đổi cấu trúc đề thi Với môn Ngữ văn đây là một
trong trong những môn học quan trọng trong ban Khoa học xã hội, nhưng để đạtđược điểm cao trong các kì thi lại không hề dễ dàng Từ những năm 2014 đến
2017 thi THPTQG (THPT Quốc Gia) thời gian làm bài từ 150 phút rút xuốngcòn 120 phút; năm 2017 từ bài văn nghị luận xã hội 600 chữ xuống đoạn văn
200 chữ, câu 5đ vận dụng khả năng đọc hiểu về kiến thức văn học viết bài nghịluận văn học Việc ra đề thi thay đổi 120 phút mục đích là để đánh giá năng lựcgiảng dạy của giáo viên (GV) và kiểm tra việc học tập, vận dụng của học sinh(HS) thông qua bài thi Năm 2018, câu nghị luận văn học yêu cầu HS vận dụngkiến thức hai khối 11, 12
Vào tháng 12/2018 Bộ GD&ĐT đã công bố đề thi minh họa THPTQGnăm 2019 là động thái cần thiết, là cơ sở để nhà trường, tổ bộ môn chủ động kếhoạch ôn tập cho HS làm quen với dạng đề thi này đạt hiệu quả Câu đọc hiểu vànghị luận xã hội giống như hai năm trước, riêng nghị luận văn học (5đ) năm
2019 có khác Đề tham khảo chỉ hỏi duy nhất kiến thức lớp 12 là tìm những ngữliệu văn học, những khía cạnh của một nhân vật hay tình tiết trong chính một tácphẩm HS gần như không thể học vẹt, hay chép y nguyên một bài văn mẫunhưng đề cũng vẫn yêu cầu HS sử dụng thao tác so sánh nhằm phát huy khảnăng sáng tạo của HS, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục trong nhà trường
để có thể hội nhập toàn cầu
Nhằm giúp HS lớp 12 trường THPT Ngọc Lặc ôn tập thi THPTQG năm
2019 môn Ngữ văn đạt hiệu quả, tổ chúng tôi đã xây dựng kế hoạch từ trước đó,tăng cường ôn tập, luyện đề bám sát đề thi minh họa Đến giữa tháng 4/2019chúng tôi tự tin đánh giá HS đã nắm được 70 - 80% kiến thức cơ bản Từ kinhnghiệm là một GV dạy ôn luyện đội tuyển HS giỏi và khối 12 nhiều năm, từthực tiễn giảng dạy ở trường THPT Ngọc Lặc, tôi xin mạnh dạn trao đổi với
đồng nghiệp chuyên đề nhỏ của mình: “Kinh nghiệm ôn tập môn Ngữ văn cho học sinh lớp 12 trường THPT Ngọc Lặc đạt kết quả cao trong kỳ thi THPT Quốc Gia năm 2019” giúp HS tự tin với những kiến thức, kỹ năng mà mình có
được để làm bài thi đạt kết quả như mong muốn
Trang 31.3 Đối tượng nghiên cứu:
- Học sinh lớp 12A3, 12A5 trường THPT Ngọc Lặc năm học 2018 - 2019
- Các đề luyện tập theo đề minh họa thi THPTQG năm 2019
4 Phương pháp nghiên cứu:
Trong phạm vi đề tài tôi đã sử dụng những phương pháp nghiên cứu sau:Phương pháp so sánh; Phương pháp thống kê; Phương pháp tổng hợp, phân tích;Phương pháp thực nghiệm, điều tra
2 NỘI DUNG
2.1 Cơ sở lý luận của đề tài:
Ngày 6 tháng 12 năm 2018 Bộ GD&ĐT đã công bố đề thi minh họaTHPTQG 2019 nhưng cả thầy và trò trường THPT Ngọc Lặc vẫn còn tỏ ra bănkhoăn, lúng túng khi dạy và học Đứng trước thực trạng trên, bằng kinh nghiệmcủa bản thân và sự quan sát tổng kết các đề thi ĐH, CĐ, ôn thi THPTQG trongnhững năm gần đây, qua những năm ôn luyện đội tuyển học sinh giỏi và trựctiếp giảng dạy khối 12, tôi xin đề xuất một vài kinh nghiệm hướng dẫn HS lớp
12 trường THPT Ngọc Lặc có được kỹ năng cần thiết để làm đề thi môn Ngữvăn trong kỳ thi THPTQG năm 2019 đạt hiệu quả Muốn hoàn thành tốt bài thi
HS phải nắm vững các kiến thức cơ bản, thành thạo các kỹ năng tạo lập văn bản
và cần tư duy tổng hợp để bài viết phong phú, thuyết phục giám khảo để đạtđiểm khá, giỏi
2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm
2.2.1 Thuận lợi:
- Trong quá trình giảng dạy, nhóm GV dạy lớp 12 trường THPT Ngọc Lặc đãhọp bàn thống nhất kế hoạch đưa ra từ đầu năm và triển khai thực hiện ôn tậpvào các buổi chiều trong tuần HS được rèn luyện nâng cao kỹ năng, kiểm trakiến thức trong các bài kiểm tra định kì, tiết kiểm tra học kì, thi thử THPTQG
- HS cơ bản đã nắm được kiến thức trong chương trình học và cũng đã vận dụngtrong đời sống thực tế, khi làm đề thi
2.2.2 Khó khăn:
- Về phía HS: trường THPT Ngọc Lặc là một huyện miền núi phía Tây tỉnhThanh Hóa với khoảng 80 - 85% là dân tộc thiểu số (Mường, Dao ), chủ yếu ởvùng kinh tế đặc biệt khó khăn, đến trường đi học đầy đủ là cả một vấn đề MônNgữ văn là một môn học đặc thù, yêu cầu HS đọc hiểu, phát huy trí tưởng tượng
Trang 4của HS trong khi đầu vào thấp cũng là một thách thức Số lượng HS đăng ký thi
ĐH, CĐ khối C, D không nhiều vì không có nhiều ngành nghề để HS lựa chọn
và nhiều em không có hứng thú học văn Mục đích chủ yếu HS chỉ cần thi đậutốt nghiệp để có thể xin việc ở các công ty may, công ty SamSung Hơn nữathời gian ôn thi gấp rút, HS chưa được học tập rèn luyện nhiều đề, nhiều emthiếu kỹ năng làm bài
- Ban chuyên môn, tổ chuyên môn chưa tạo được môi trường, điều kiện thuậnlợi để GV có nhiều tiết dạy ôn thi trên trường như việc ôn thi THPTQG 3tiết/tuần với một lượng kiến thức khổng lồ cả khối 12 và 11 là điều vô cùng khókhăn đối với cả người dạy lẫn người học
- Về phía GV: chưa có nhiều kinh nghiệm, còn lúng túng khi hướng dẫn HS ôntập nên cũng ảnh hưởng đến chất lượng bài thi của HS Bộ GD đã có định hướng
và đưa đề thi minh họa THPTQG năm 2019 ở câu nghị luận văn học thì kháchẳn năm 2018 cũng là một thách thức
2.2.3 Thống kê số liệu:
Thực tế trong giảng dạy môn Ngữ văn của tổ chuyên môn và cá nhân khidạy ôn thi HS giỏi, thi THPTQG tôi đã đưa một số đề thi tham khảo theo đềminh họa của Bộ GD yêu cầu HS luyện tập và một số câu hỏi điều tra sơ bộ vềdạng đề này cho 82 HS lớp 12A3, 12A5 trường THPT Ngọc Lặc thì thu đượcmột số kết quả sau:
Câu 1: Bản chất câu nghị luận văn học theo đề thi minh họa THPTQG năm
2019 của Bộ GD có gì khác năm 2018? Em đã vận dụng được bao nhiêu % kiếnthức đã tiếp thu được vào bài làm của mình?
Kết quả 59 em hiểu bản chất đề thi minh họa năm 2019 khác ở phầnNLVH đó là tập trung vào kiến thức lớp 12, tự tin với kiến thức đã có để làmbài Số còn lại lúng túng, chưa có nhiều kĩ năng và chưa vận dụng được kiếnthức viết bài như thế nào cho hợp lý
Câu 2: Bài tập luyện tập:
I Đọc - hiểu: 3 điểm
Đọc đoạn trích sau và thực hiện các yêu cầu ghi bên dưới:
“Mỗi ban mai khi chúng ta thức dậy, chúng ta nhận ra những tia nắng ngập tràn ấm áp và lộng lẫy trên những cánh đồng, trên những ngọn đồi, trên những dòng sông, trên những mái nhà và trên những ô cửa sổ nơi căn phòng của chúng ta vừa có một giấc mơ đẹp đêm qua.
Chúng ta cũng nhận ra tiếng chim rộn vang trong những vòm lá và hương thơm của cây cỏ, hoa trái cùng hương thơm của đất đai muôn thuở đang dâng lên ngào ngạt Thế nhưng, khoảnh khắc diệu kỳ ấy trong đời sống thế gian lại luôn luôn bị đột ngột tan biến bởi bao điều đau buồn xảy ra.
Máu vẫn chảy trong ban mai lộng lẫy của thế gian bởi những cuộc chiến tranh tàn khốc Bóng tối của những độc ác, tức tối và hằn học vẫn phủ ngập trong không ít đôi mắt con người.
Trang 5Tại sao những khoảnh khắc kỳ diệu mà chúng ta từng có và đang có lại không thể kéo dài mãi mãi và phủ ngập trên đời sống thế gian này như những tia nắng mặt trời? Tại sao chúng ta lại biến ngôi nhà thế gian của chúng ta thành một nơi của máu chảy, của thù hận, của đối kháng và của những giá lạnh?… Với lý do đó báo VietNamNet cùng nhiều trí thức Việt Nam và trên thế giới cùng với con người ở mọi tầng lớp xã hội - những con người đang mơ ước
và lao động cho một đời sống thanh bình và yêu thương ở nhiều nước trên thế giới chọn ngày mùng 9 tháng 9 hàng năm là “ngày của thế gian, ngày hòa giải
và yêu thương” Chỉ cần sống một ngày như vậy, ngay lập tức chúng ta thấy thế gian của chúng ta trong cái ngày ấy vụt đổi thay như một phép lạ”.
(Trích Cần một ngày hòa giải để yêu thương, theo VietNamnet.vn, ngày
07/09/2010)
Câu 1: Phương thức biểu đạt chính được sử dụng trong đoạn trích trên?
Câu 2: Vấn đề chính tác giả nêu lên trong đoạn trích là gì?
Câu 3: Theo anh/chị, nhan đề Cần một ngày hòa giải để yêu thương có liên quan
gì đến vấn đề chính được đề cập trong đoạn trích?
Câu 4: Đoạn trích giúp anh/chị nhận ra điều gì có ý nghĩa nhất đối với bản thânmình? Vì sao?
Nhận xét về hình tượng người lính trong bài thơ “Tây Tiến” của Quang
Dũng có ý kiến cho rằng: “Người lính ở đây mang dáng dấp của tráng sĩ thuở
trước” Ý kiến khác lại nhấn mạnh: “hình tượng người lính mang đậm vẻ đẹp chiến sĩ thời kháng chiến chống Pháp” Anh/chị hãy bình luận các ý kiến trên?
Như vậy thông qua kết quả thu được số HS hiểu bài, vận dụng kiến thứckhông nhiều, số HS đạt điểm khá, giỏi lại càng ít hơn Có nhiều nguyên do: vìcác em tích lũy kiến thức chưa nhiều, chưa có kỹ năng làm đề, phân bố thời gianchưa hợp lí, các em chưa thật sự cố gắng trong học tập đối với môn Ngữ văn
Vì thế GV ngoài dạy cho HS kiến thức còn phải dạy cả kĩ năng làm bài, cho HSlàm quen với nhiều dạng đề khác nhau Ngoài ra HS phải tự học, tự tìm chomình nhiều kênh thông tin khác nhau để bổ sung kiến thức cũng như rèn luyện
kĩ năng để đạt được kết quả tốt nhất trong kỳ thi THPTQG năm 2019
Trang 6* Thứ hai: chia nhóm, phân loại HS: HS học chỉ xét tốt nghiệp (TN) sau đó đilàm, hay vừa học vừa làm Với HS học để xét TN và xét tuyển ĐH, CĐ: GV đưabản khảo sát HS dự định học trường nào, điểm xét tuyển năm 2018, dự kiếnđiểm của mình đạt được bao nhiêu? để từ đó GV có thể định hướng nghề nghiệpcho HS căn cứ vào thực lực của bản thân.
* Thứ ba: GV hướng dẫn HS phương pháp học như thế nào có hiệu quả
* Thứ tư: GV hướng dẫn HS các kỹ năng, cách thức làm bài
* Thứ năm: Kiểm tra, đánh giá, phân loại HS: Phân hóa đối tượng HS để cóphương pháp ôn thi phù hợp Chấm chữa bài cho HS để phát hiện HS yếu kém ởchỗ nào để khắc phục; động viên khuyến khích sự tiến bộ của HS để các em cómục đích và hứng thú hơn trong học tập
* Ngoài ra GV còn dạy HS một số mẹo để bài viết đạt điểm cao như chữ viết,trình bày, lập dàn ý, cách mở bài, kết bài
Trong phạm vi đề tài này tôi chỉ chú ý hướng dẫn HS phương pháp, các kĩnăng, cách thức làm bài Ngữ văn như thế nào cho đạt hiệu quả
- Một là: Trong quá trình ôn tập GV nên chú ý làm tốt công tác các tư tưởng cho
HS về những đổi mới của kỳ thi THPTQG năm 2019 Những điểm mới khi xéttốt nghiệp: điểm trung bình các môn học lớp 12 30%, kết quả thi 70%; trọng tâmkiến thức ở lớp 12
Theo đánh giá của ông Mai Văn Trinh (Cục trưởng cục Quản lý chấtlượng, Bộ GD&ĐT) đề thi tham khảo có giá trị ôn tập rất cao Nhưng khi có đềthi minh họa của Bộ GD&ĐT, nhiều GV và HS còn nhiều băn khoăn lo lắng vềkiến thức; về yêu cầu đề bài, nhất là câu câu nghị luận văn học Bởi phương ánthi THPTQG năm 2019 Bộ công bố chủ yếu kiến thức ở lớp 12 chứ không nóinói “chỉ có” Như vậy có hay không sự tích hợp kiến thức lớp 10, lớp 11 HS vẫnkhông thể bỏ qua trong quá trình ôn tập.[2]
Vì thế tổ Ngữ văn trường Ngọc Lặc chúng tôi căn cứ vào số lượng 395
HS tham gia thi THPTQG năm 2019; số xét tuyển ĐH, CĐ khối C, D ít (110
HS, trong đó hai lớp tôi dạy 12A3 có 23 HS, lớp 12A5 có 6 HS) Từ số liệu đó,
GV cần có cách giảng dạy phù hợp với tình hình thực tế lớp mình, chú ý bám sátvào đề minh họa và cũng không quên đưa thêm đề tích hợp để HS ôn luyện theonhu cầu
- Hai là: Ôn tập bám sát đề thi minh họa của Bộ, thường xuyên cập nhật các đề
thi minh họa của các trường theo cấu trúc đề thi mới để học hỏi cái hay và HSđược luyện tập nhiều dạng đề GV trong tổ, nhóm xây dựng ngân hàng đề thi đểtrao đổi, học hỏi kinh nghiệm với đồng nghiệp thường xuyên
- Ba là: Học sinh cần có phương pháp ôn tập và luyện đề cụ thể Ở đây chúng
tôi hướng dẫn HS ôn tập phần đọc hiểu, phần nghị luận xã hội, nghị luận vănhọc, ôn luyện theo từng chuyên đề Ngoài ra, chúng tôi còn hướng dẫn HS tập
Trang 7trung ôn tập những tác phẩm có thể thi THPTQG năm 2019 bằng phương pháploại trừ để giảm tải áp lực vì HS còn dành thời gian để ôn luyện nhiều môn họckhác nữa
2.3.1 Hướng dẫn học sinh các kỹ năng, cách thức làm bài:
2.3.1.1 Hướng dẫn học sinh ôn tập chắc chắn kiến thức đọc - hiểu.
Phần đọc - hiểu này dễ lấy điểm nhưng nhiều HS thường chủ quan, lơ là.Ngữ liệu phần đọc - hiểu nằm ngoài chương trình, vô cùng phong phú Hai loạivăn bản thường hay ra là văn bản nghệ thuật (thơ, văn xuôi) và văn bản thông tin(báo chí, chính luận) Muốn đạt được điểm 2 trở lên HS phải nắm chắc kiến thức
và luyện nhiều đề mới có khả năng tăng điểm số
* Những kiến thức HS cần ghi nhớ:
- 6 phong cách ngôn ngữ: HS phải nắm được các đặc trưng phong cách ngônngữ báo chí, nghệ thuật, khoa học, chính luận, hành chính, sinh hoạt Muốn nhậnbiết các phong cách ngôn ngữ, HS căn cứ vào xuất xứ ghi bên dưới đoạn trích để
có thể lựa chọn đúng Theo khảo sát ta có thể loại trừ không phải học phongcách ngôn ngữ khoa học và hành chính
- Các phương thức biểu đạt: HS chú ý đặc trưng 4 phương thức biểu đạt: có sựviệc, diễn biến (tự sự) - chủ yếu ở văn xuôi; có nhiều từ ngữ bộc lộ tình cảm,cảm xúc - chủ yếu là thơ (biểu cảm); có nhiều từ ngữ khen chê, bộc lộ thái độ(nghị luận); nhiều từ ngữ gợi tả sự vật, sự việc (miêu tả) Theo khảo sát ta khôngphải học phương thức biểu đạt thuyết minh, hành chính
- Ôn tập cách nhận biết các phép tu từ vựng (so sánh, ẩn dụ, nhân hóa, hoán dụ,nói giảm ) Các phép tu từ cú pháp (câu hỏi tu từ, lặp cấu trúc, liệt kê ) Nêutác dụng của các phép tu từ (1 - 2 câu)
- HS chú ý cách trình bày đoạn văn (diễn dịch, quy nạp, song hành, mócxích…)
- Nhận diện các thao tác lập luận: giải thích, phân tích, chứng minh, bình luận,bác bỏ, so sánh
- Nhận diện các phép liên kết: phép thế, phép nối, phép liên tưởng
- Yêu cầu xác định nội dung chính, đặt nhan đề cho văn bản: HS có thể căn cứvào các câu chủ đề ở đầu hoặc ở cuối, câu được nhắc đến nhiều lần hoặc từ ngữliệu HS đưa ra cảm nhận đúng của mình
- Bày tỏ suy nghĩ bằng một đoạn văn ngắn (5 - 7 dòng), với yêu cầu này HS lưu
ý viết đoạn văn phải đúng và trúng yêu cầu của đề [2],[3]
* Muốn làm tốt câu đọc - hiểu, yêu cầu HS làm theo các bước sau:
- Đọc kỹ văn bản, có thể vài lần Trong khi đọc cần chú ý bố cục, những câu, từngữ, hình ảnh quan trọng, tên văn bản HS có thể gạch chân hoặc đánh dấu vàonhững chi tiết ấy, tránh quên khi làm bài
- Đọc kỹ các yêu cầu của câu hỏi, trả lời trực tiếp, ngắn gọn, rõ ràng và đúngtrọng tâm; chú ý trả lời từng câu hỏi, mỗi câu trả lời trừ 1 - 2 dòng để khi kiểmtra thấy thiếu ý thì dễ dàng bổ sung
Trang 8- Chú ý căn thời gian làm bài hợp lý, HS dành thời gian khoảng 20 phút để làmcác câu đọc - hiểu là đủ HS cần chú ý đến các vế trong từng câu hỏi, câu hỏi sắpxếp từ dễ đến khó Những câu hỏi nếu thấy quá khó thì HS có thể dừng lại, làmsau.
- Sau khi làm xong HS nên dành thời gian rà soát các câu, các ý tránh bỏ sót0,25 điểm Ví dụ:
+ Ở câu nhận biết, đề thường hỏi: chỉ ra (xác định) văn bản sử dụng phương
thức biểu đạt (nếu đề ra có từ chính hay chủ yếu thì chỉ chọn một phương án),
phong cách ngôn ngữ, phép liên kết, cách trình bày, phép tu từ, đề tài, thể thơ…+ Ở câu nhận biết/thông hiểu đề thường yêu cầu: xác định chủ đề/câu chủ đề;đặt nhan đề; theo tác giả “ ” là gì?; chỉ ra những từ ngữ, hình ảnh trong vănbản, xác định vấn đề chính trong văn bản
+ Ở câu thông hiểu đề thường hỏi là: Anh (chị) hiểu như thế nào về câu (từ ngữ,hình ảnh, khái niệm…) trong văn bản?; theo anh (chị) vì sao tác giả cho rằng
“ ”; cho biết tác dụng của các phép tu từ
+ Ở các câu vận dụng thấp có các dạng: yêu cầu rút ra ý nghĩa (bài học) từ vănbản; Yêu cầu học sinh đưa ra các giải pháp hoặc liên hệ thực tiễn; bày tỏ suynghĩ (cảm nhận) về câu văn (câu thơ) trong văn bản; anh (chị) có đồng ý haykhông? Vì sao?; Viết đoạn văn theo yêu cầu (5 - 7 dòng)
Chú ý cách hỏi câu 3, 4: theo anh (chị) là trình bày ý kiến riêng của học sinh Theo văn bản (tác giả) thì phải bám sát vào văn bản để trả lời Câu hỏi
“Em hiểu như thế nào” vận dụng thao tác giải thích, “trình bày ý kiến” thì vận
dụng thao tác bình luận Nếu đề yêu cầu đưa ý kiến bản thân hay giải pháp thìđưa nhiều ý kiến và giải pháp nhưng không được trùng lặp các ý có trong vănbản Nên viết 5 - 7 dòng
- Sau khi HS nắm được các kiến thức, kỹ năng cơ bản, GV cho nhiều dạng đềđọc - hiểu để HS luyện tập: Ngữ liệu về văn xuôi, về thơ; thuộc văn bản nhậtdụng và văn bản văn học Sau mỗi tiết ôn tập lý thuyết tôi cho 3 - 4 đề HS luyệntập GV nên đưa nhiều câu hỏi thể hiện ở các mức nhận biết, thông hiểu, vậndụng; sau mỗi đề có đáp án để các em đối chiếu, GV sửa bài cho HS Thông quacác đề luyện tập bao giờ HS cũng có thể đạt 2 điểm trở lên Đây là kết quả đángmừng đối với HS trường THPT Ngọc Lặc trong việc ôn thi THPTQG trong mấynăm gần đây
* Ngoài ra GV cũng chỉ cho HS một số “mẹo” để lấy điểm ở câu nhận biết, thông hiểu Ví dụ:
- Nếu câu hỏi yêu cầu tìm phương thức biểu đạt: khi gặp ngữ liệu là một mẩu
chuyện nhỏ thì phương thức biểu đạt là tự sự; nếu ngữ liệu là một đoạn thơ haybài thơ thì phương thức biểu đạt là biểu cảm; nếu ngữ liệu có nêu quan điểm củangười viết, có tranh luận, bàn bạc thì phương thức biểu đạt là nghị luận
- Nếu câu hỏi về thao tác lập luận: Ngữ liệu có câu chủ đề khái quát vấn đềchính, các câu sau triển khai làm rõ, có chia tách ý làm rõ cho người đọc hiểu thìxác định là thao tác phân tích Nếu gặp ngữ liệu có bày tỏ thái độ của người viết,
có bàn luận đúng/sai thì nhận diện là thao tác bình luận
Trang 9* Trở lại ví dụ câu đọc - hiểu đã cho ở phần thống kê số liệu:
- HS đọc qua ngữ liệu, tìm các ý cần lưu tâm HS nên tập trung chú ý các câu
mở đầu đoạn: giữa đoạn 1 và đoạn 2 điểm chung đều nói đến những vẻ đẹp bìnhyên, đáng yêu, đáng trân trọng, nâng niu của cuộc sống thường ngày Đến đoạn
3 ta thấy sự tang tóc, chết chóc, khổ đau đã xuất hiện trong cuộc sống đẹp đẽnày - thế giới yên bình không còn bình yên nữa Và câu cuối thể hiện thái độ củangười viết trước những vô lý, tàn bạo, bất công đang tồn tại trong thế giới này
và chốt cần phải sống hòa giải và yêu thương
- Sau đó HS trả lời các câu hỏi mà đề yêu cầu
+ Với mức nhận biết: câu 1 yêu cầu HS nhận biết và chỉ ra phương thức biểuđạt chính được sử dụng trong đoạn trích Như vậy trong đoạn trích có thể kếthợp nhiều phương thức biểu đạt, trong đó thường có một phương thức biểu đạtchính Đoạn trích sử dụng phương thức nghị luận kết hợp với miêu tả và biểucảm GV chốt lại: dùng phương thức nghị luận là chính
+ Với mức thông hiểu: câu 2 yêu cầu HS hiểu vấn đề chính đặt ra trong đoạntrích và câu 3 yêu cầu hiểu mối quan hệ giữa vấn đề chính với nhan đề của đoạn
trích Như vậy, để xác định được “vấn đề chính tác giả nêu lên trong đoạn
trích”, HS cần suy nghĩ, tổng hợp nội dung các ý của cả 4 đoạn văn trong đoạn
trích vừa nêu trên HS có thể tham khảo một số cách diễn đạt vấn đề chính sauđây: Con người tự gây ra những đau khổ cho chính cuộc sống của mình Cuộcsống vốn tươi đẹp, hạnh phúc, bình yên là thế nhưng bạo lực, khổ đau vẫn luônrình rập, tàn phá Chính chúng ta đã biến ngôi nhà thế gian đẹp đẽ, ấm cúng củamình thành nơi của máu chảy, của thù hận, của đối kháng và giá lạnh Chúng taphải biết sống vị tha, yêu thương nhau….Có thể có những cách diễn đạt khácnữa, nhưng như đã nói, phải nêu bật được ý trọng tâm của đoạn trích
+ Câu 3: cũng là một câu kiểm tra mức độ thông hiểu khi yêu cầu HS chỉ ra mối
quan hệ giữa vấn đề chính (vừa rút ra ở câu 2) với nhan đề Cần một ngày hòa
giải để yêu thương của đoạn trích.
Ở câu hỏi này HS không thể tìm thấy câu trả lời trực tiếp từ các thông tintường minh có trong đoạn trích mà phải suy luận và liên hệ: Đã từ lâu, khi nhânloại ngày càng lún sâu vào những tệ nạn do chính mình gây ra thì cũng là lúc nổilên các phong trào thể hiện sự đoàn kết nhằm chống lại những tệ nạn ấy Và thếgiới đã đề cao các phong trào đó bằng việc chọn một ngày, thậm chí một giờ đểkêu gọi cả nhân loại hưởng ứng như: Ngày Trái Đất; ngày thế giới phòng chốngAIDS, ngày Môi trường Thế giới, Khi đã hiểu được như vậy, HS chỉ cần nêungắn gọn: Giữa nhan đề và vấn đề chính của đoạn trích có mối quan hệ rất mậtthiết Vấn đề chính của đoạn trích là thực trạng: cuộc sống vốn tươi đẹp, hạnhphúc, bình yên nhưng bạo lực, khổ đau vẫn luôn rình rập, tàn phá; Và nhan đềđoạn trích chính là giải pháp: cần một ngày hòa giải để yêu thương
+ Mức vận dụng nằm ở câu 4 Đây là một câu hỏi mở, HS có thể đưa ra một sốphương án mà mình thấy ý nghĩa nhất: Cần biết trân trọng cuộc sống yên bình
và đẹp đẽ này Cần bảo vệ và có trách nhiệm với ngôi nhà chung của chúng ta Trái Đất Cần biết chia sẻ, hoà hợp, biết tha thứ để yêu thương nhau hơn Cầnchung tay đấu tranh, ngăn chặn những biểu hiện hận thù, tham lam, ích kỷ, lạnh
Trang 10-lùng, vô cảm, Cảm thấy mình sống quá ích kỷ, thờ ơ, vô cảm, đôi khi khôngbiết trân trọng những giây phút tươi đẹp của cuộc sống.[3]
2.3.1.2 Hướng dẫn HS ôn tập, có kĩ năng làm câu nghị luận xã hội 2 điểm
* Khi làm bài HS phải đảm bảo về mặt hình thức: HS cần trình bày đúng
hình thức là một đoạn văn, khoảng 20 - 25 dòng viết tay (khoảng 2/3 trang giấythi) Dù viết ngắn hay dài thì đoạn văn phải đầy đủ ý chính Đó là phải có câu
mở đoạn để dẫn dắt vấn đề, thường trình bày theo kiểu diễn dịch Các câu sautriển khai làm rõ ý cho câu chủ đề Câu kết thường nêu ý nghĩa, bài học, cảmxúc hoặc quan điểm cá nhân về vấn đề đang bàn luận
* Có hai dạng nghị luận xã hội: nghị luận về một tư tưởng đạo lí và nghị luận
về một hiện tượng đời sống Theo xu hướng thi THPTQG hiện nay đề bàithường kết hợp cả hai dạng này, như vậy HS phải huy động kiến thức ở cả haidạng để làm bài đạt 1,5 đến 2 điểm Đối với HS THPT, những vấn đề đặt ra vàyêu cầu bàn luận không quá phức tạp mà thường chỉ là những khía cạnh đạođức, tư tưởng, tình cảm gắn liền với cuộc sống hằng ngày như tình yêu quêhương, gia đình, bè bạn; ý thức trách nhiệm, tinh thần học tập; Những vấn đềnày có thể đưa ra một cách trực tiếp nhưng thường là được gợi mở qua một câudanh ngôn, câu nói giàu ý nghĩa có trong văn bản đọc hiểu
Những kiến thức chung HS cần nhớ:
+ Đối với nghị luận về một tư tưởng đạo lí gồm các bước sau: Giải thích (từngữ, câu nói; nghĩa đen, nghĩa bóng; quan điểm tác giả ) tức là trả lời câu hỏi: làgì? như thế nào? biểu hiện? Sau đó là bàn luận (ca ngợi hay phê phán) tức là trảlời câu hỏi: tại sao lại như thế? Bước 3 mở rộng, nâng cao vấn đề bằng cách giảithích và chứng minh; đào sâu, lật ngược vấn đề Bước cuối cùng nêu ý nghĩa, rút
ra bài học nhận thức và hành động
+ Đối với nghị luận về một hiện tượng đời sống gồm các bước: Nêu hiện tượng(đó là hiện tượng gì? biểu hiện? mức độ?) Phân tích tác dụng (tác hại) của hiệntượng trên Bàn luận nguyên nhân, giải pháp Nêu bài học nhận thức và hànhđộng của bản thân
Căn cứ vào các đề thi minh họa của Bộ GD từ năm 2017 và các trườngTHPT trên cả nước thi học kì, thi thử trong thời gian gần đây ta thường gặp cácdạng đề nghị luận xã hội như sau:
* Dạng 1: Nghị luận về một ý kiến, một câu nói, một chủ đề ngoài văn bản đọc
- hiểu nhưng có liên quan đến nội dung văn bản đọc - hiểu Ví dụ như đề minhhọa 2019
Cách làm dạng đề này: Giới thiệu trực tiếp vấn đề (có hay không có sự liên hệvới văn bản đọc - hiểu) Giải thích: có hay không? Bàn bạc: dùng thao tác phântích, bình luận - đây là bước trọng tâm Mở rộng, liên hệ, phê phán Bài họcnhận thức cho bản thân
Trang 11* Dạng 2: Bày tỏ ý kiến có sự lựa chọn Cách hỏi thường gặp: anh (chị) có đồng
ý với ý kiến trên không? Hãy bày tỏ ý kiến của mình trong đoạn văn 200 chữ Ví
dụ như đề năm 2017
Yêu cầu: Nêu thẳng ý kiến đồng tình hay không (vấn đề yêu cầu thường có hai
mặt đúng/sai nên HS chọn vừa đồng tình vừa không đồng tình mới được trọnvẹn điểm, chọn một trong hai chỉ được 0,25đ) Giải thích vì sao đồng tình, vì saokhông? (chú ý phần này quan trọng kèm dẫn chứng để đoạn văn có sức thuyếtphục) Bàn bạc, mở rộng vấn đề (giải pháp, bác bỏ, phê phán) Bài học nhậnthức và hành động
* Dạng 3: Trình bày suy nghĩ về ý nghĩa, tác dụng… của vấn đề trọng tâm nói
tới trong văn bản Ví dụ như đề năm 2017, 2018 Hoặc có thể đề trích dẫn mộtvài câu văn, câu thơ trong ngữ liệu, yêu cầu HS trình bày suy nghĩ của mình.Hoặc đề không có định hướng HS phải tự rút ra thông điệp; cách hỏi này khóyêu cầu HS phải xác định đúng hướng mới có thể đạt 1 điểm, mà thông điệptrong đoạn trích có thể nhiều Vì vậy học sinh phải giải thích ngắn gọn, dựa vào
cơ sở nào mà chọn thông điệp đó, có lý giải tại sao
Yêu cầu: Giới thiệu trực tiếp vấn đề Giải thích, phân tích ý nghĩa, tác dụng
-đây là bước trọng tâm Bàn bạc, mở rộng Ý nghĩa vấn đề và bài học nhận thứccho bản thân
* Một số điểm HS cần lưu ý:
- Chú ý đến thang điểm Giám khảo chấm gồm 4 yêu cầu, mỗi vế được 0,25đ:đảm bảo là một đoạn văn hoàn chỉnh; xác định đúng yêu cầu của đề; về chính tả,dùng từ, đặt câu không mắc lỗi; có cách diễn đạt mới mẻ, suy nghĩ sâu sắc; dẫnchứng hay, phù hợp
- Để đoạn văn nghị luận xã hội trở nên sinh động, hấp dẫn, rất cần có hệ thốngdẫn chứng thích hợp Đó phải là những dẫn chứng từ thực tế đời sống, càng xácthực, cụ thể càng có sức thuyết phục cao Đưa dẫn chứng nên kèm theo thái độ,quan điểm đánh giá rõ ràng trên cơ sở lập trường nhân văn và tinh thần vì sự tiến
bộ chung
- Khi liên hệ với thực tế, người viết cần có thái độ chân thành và nghiêm túc,tránh cách nói sáo mòn, gượng ép, giả tạo
- Thời gian làm bài câu này dành khoảng 20 phút
* Bài tập vận dụng: Trở lại ví dụ đã dẫn câu nghị luận xã hội ở trên, HS phải
đảm bảo được các ý sau:
- Giải thích:
+ Hòa giải: là hành vi thuyết phục các bên đồng ý chấm dứt xung đột hoặc xíchmích một cách ổn thỏa Hòa giải cũng là cách giải quyết các tranh chấp, bấtđồng giữa hai hay nhiều bên, trong đó các bên cố gắng làm điều hòa những ýkiến bất đồng
+ Yêu thương: là tình cảm nồng nhiệt làm cho gắn bó mật thiết và có tráchnhiệm với người, với vật hơn Ý nghĩa của câu nói: con người đang sống một thế