Để đạt được điều đó thì việc hướng dẫn học sinh sửdụng dụng cụ thí nghiệm và thực hiện các thí nghiệm trong mỗi bài học là rất quantrọng nó có thể quyết định đến việc thành công của tiết
Trang 1SỞ GD - ĐT THANH HÓA
TRƯỜNG THPT ĐÀO DUY TỪ
SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
TÊN ĐỀ TÀI KINH NGHIỆM HƯỚNG DẪN HỌC SINH PHƯƠNG PHÁP THỰC HÀNH THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG
Trang 21.3 ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU 2
1.4 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 2
Phần 2: NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGIỆM 4
2.1 CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM 4
2.2.THỰC TRẠNG VẤN ĐỀ TRƯỚC KHI VẤN ĐỀ TRƯỚC KHI ÁP DỤNG SÁNG
2.3 CÁC SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM HOẶC CÁC GIẢI PHÁP ĐÃ SỬ DỤNG ĐỂ
2.4 HIỆU QUẢ CỦA SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM ĐỐI VỚI HOẠT ĐỘNG GIÁO
DỤC, VỚI BẢN THÂN, ĐỒNG NGHIỆP VÀ NHÀ TRƯỜNG 17
Trang 3Phần 1: MỞ ĐẦU
1.1 LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI
Hiện nay, đổi mới phương pháp dạy học là một trong những mục tiêu lớncủa ngành giáo dục Trong quá trình đổi mới phương pháp dạy học, thì phươngtiện dạy học đóng vai trò rất quan trọng Sử dụng phương tiện dạy học góp phầnnâng cao hiệu quả dạy học, góp phần hình thành cho học sinh khả năng tư duy tíchcực, sáng tạo và vận dụng các kiến thức vào thực tiễn đời sống
Vật lí là môn khoa học thực nghiệm vì vậy thí nghiệm vật lí đóng vai trò rấtquan trọng trong nghiên cứu và giảng dạy vật lí Các thí nghiệm thực hiện theophương pháp nghiên cứu vấn đề giúp học sinh tự học tự sáng tạo, khuyến khíchcác em tự tìm tòi phát hiện vấn đề qua đó giúp các em nắm chắc cả kiến thức líthuyết lẫn kĩ năng thực hành Để đạt được điều đó thì việc hướng dẫn học sinh sửdụng dụng cụ thí nghiệm và thực hiện các thí nghiệm trong mỗi bài học là rất quantrọng nó có thể quyết định đến việc thành công của tiết dạy
Trong năm học gần đây Sở giáo dục và đào tạo Thanh Hóa đã tổ chức nhiềuđợt tập huấn nhằm phát triển kĩ năng dạy học thực hành cho giáo viên Cũng trongnhững năm học vừa qua kỳ thi học sinh giỏi tỉnh khối 11 thì phần thi thí nghiệm,thực hành được đưa vào
Thông qua việc tiến hành thí nghiệm, thực hành, học sinh có cơ hội trongviệc rèn luyện kĩ năng, thực hành, góp phần thiết thực vào việc giáo dục kĩ thuậttổng hợp cho học sinh Thí nghiệm còn là điều kiện để học sinh rèn luyện nhữngphẩm chất của người lao động mới, như: đức tính cẩn thận, kiên trì, trung thực Xét trên phương diện thao tác kĩ thuật, chúng ta không thể phủ nhận vai trò của thínghiệm đối với việc rèn luyện sự khéo léo cũng như các kỉ năng khác của họcsinh
Thí nghiệm là phương tiện gây hứng thú, là yếu tố kích thích tính tò mò, hamhiểu biết của người học, nhờ đó các em tích cực và sáng tạo hơn trong quá trìnhnhận thức
Thí nghiệm vừa là phương tiện tổ chức các hình thức làm việc độc lập hoặctập thể qua đó góp phần bồi dưỡng các phẩm chất đạo đức của học sinh Qua thínghiệm đòi hỏi học sinh phải làm việc tự lực hoặc phối hợp tập thể, nhờ đó có thểphát huy vai trò cá nhân hoặc tính cộng đồng trách nhiệm trong công việc của cácem
Thí nghiệm Vật lý còn góp phần đơn giản hoá hiện tượng, tạo trực quan sinhđộng nhằm hỗ trợ cho tư duy trừu tượng của người học, giúp cho các em tư duytrên những đối tượng cụ thể, những hiện tượng và quá trình đang diễn ra
Trang 4Với tất cả những lý do như trên tôi lựa chọn đề tài “ Kinh nghiệm hướng
dẫn học sinh phương pháp thực hành theo định hướng phát triển năng lực người học"
1.2 MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU
1.2.1 Mục tiêu
Mục tiêu đề tài cần đạt được là:
- Xây dựng hệ thống cơ sở lí luận cũng như cơ sở thực tiễn của công tác dạyhọc thực hành môn Vật lí 10 và lớp11 theo định hướng phát triển định hướngnăng lực học sinh
- Biên soạn được hệ thống câu hỏi theo các mức độ nhận thức theo địnhhướng phát triển năng lực học sinh
- Thiết kế một giáo án lên lớp trong chương trình Vật lí 10 theo định hướngphát triển năng lực học sinh
- Tiến hành dạy bài thực hành và đánh giá hiệu quả đề tài này theo hướngphát triển năng lực học sinh ở trường THPT
1.2.2 Nhiệm vụ
Nghiên cứu cơ sở lý luận và thực tiễn của việc dạy học theo định hướng pháttriển năng lực học sinh Thiết kế giáo án lên lớp, trong đó vấn đề cốt lõi là biênsoạn hệ thống câu hỏi kiểm tra, đánh giá nhằm định hướng năng lực học sinh.Cũng như cách thức tổ chức hoạt động trên lớp,có sự kết hợp các phương phápdạy học và các hình thức tổ chức dạy học Tác giả cũng đã tiến hành thực nghiệm
và đánh giá hiệu quả của dạy học theo hướng phát huy phẩm chất năng lực học
sinh để phục vụ quá trình dạy học
1.3 ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU
Tôi được phân công giảng dạy môn Vật lý các khối lớp khác nhau, đối tượng
là các em học sinh, chưa tiếp xúc nhiều với công tác thực hành thí nghiệm Hơnnữa, nhằm nâng cao hiệu quả công tác dạy và học Vật lý ở trường THPT, tác giảchọn đề tài này và nghiên cứu một số bài trong phạm vi chương trình dạy học thựchành môn Vật lý khối 10 và 11
Đối tượng nghiên cứu của đề tài chủ yếu gói gọn về cách thiết kế bài giảng,
sự kết hợp linh hoạt các phương pháp dạy học và hình thức tổ chức dạy học nhằmphát huy phẩm chất và định hướng năng lực trong một số tiết thực hành môn Vật
lý lớp 10 và 11 cụ thể trong chương trình
1.4 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
1.4.1 Phương pháp nghiên cứu tài liệu
Trang 5Nghiên cứu các tài liệu có liên quan đến chương trình thực hành và vấn đềnghiên cứu, đặc biệt là sách giáo khoa Vật lí 10 và 11 Sử dụng một số tư liệu liênquan trực tiếp, tư liệu tập huấn môn Vật lý của Sở Giáo dục và đào tạo làm cơ sở
lí luận cho đề tài Trong phạm vi nghiên cứu của đề tài này, có sự tham khảo ýkiến chỉ đạo của Ban giám hiệu, sự đóng góp ý kiến của đồng nghiệp trong Tổ bộmôn, các đồng nghiệp trong và ngoài nhà trường
1.4.2 Phương pháp thực nghiệm
Tác giả là giáo viên giảng dạy Vật lý, nên là người trực tiếp thực nghiệm dạyhọc giảng dạy lớp khối 10 và 11 nên có thể tiến hành dạy học và đánh giá kháchquan hơn về hiệu quả của đề tài
1.4.3 Các phương pháp khác
- Sử dụng CNTT trong quá trình nghiên cứu đề tài
- Phương pháp điều tra
- Phương pháp xử Lý thông tin
Trang 6Phần 2: NỘI DUNG 2.1 CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
Toàn Đảng, toàn dân chúng ta đang thực hiện đổi mới căn bản, toàn diệngiáo dục và đào tạo phổ theo Nghị quyết số 29-NQ/TW với mục tiêu thay đổiphương pháp dạy học, từ truyền đạt kiến thức sang tổ chức hoạt động, hướng dẫnđịnh hướng phát triển năng lực nhận thức của học sinh Trong quá trình đổi mớiphương pháp dạy học, thì phương tiện dạy học đóng vai trò rất quan trọng Sửdụng phương tiện dạy học góp phần nâng cao hiệu quả dạy học, góp phần hìnhthành cho học sinh khả năng tư duy tích cực, sáng tạo và vận dụng các kiến thứcvào thực tiễn đời sống Tuy nhiên, tình hình dạy học nói chung và dạy học vật línói riêng hiện nay vẫn còn được tiến hành theo hình thức chủ yếu là:“ thông báo –tái hiện”, học sinh có rất ít cơ hội để nghiên cứu, quan sát, tham gia tiến hành làmthí nghiệm
2.1.1 DẠY HỌC THEO HƯỚNG PHÁT HUY PHẨM CHẤT, NĂNG LỰC CỦA HỌC SINH
Khi chưa đổi mới, đặc điểm cơ bản của giáo dục là định hướng nội dung, chútrọng việc truyền thụ tri thức khoa học theo các môn học đã được quy định trongchương trình dạy học Những nội dung của các môn học này dựa trên các khoahọc chuyên ngành tương ứng Người dạy chỉ chú trọng việc trang bị cho học sinh
hệ thống tri thức khoa học khách quan về nhiều lĩnh vực khác nhau, chưa chútrọng đầy đủ đến chủ thể người học cũng như đến khả năng ứng dụng tri thức đãhọc trong những tình huống thực tiễn
Đứng trước những yêu cầu đổi mới toàn diện giáo dục phổ thông và để khắcphục những hạn chế đó là làm thế nào đổi mới phương pháp dạy học để dạy họctheo hướng phát triển năng lực
Phương pháp dạy học theo quan điểm phát triển năng lực là quan tâm đến sựnhận thức của học sinh về tiếp cận tri thức, đồng thời rèn luyện năng lực giảiquyết vấn đề gắn với những tình huống của thực tiễn cuộc sống
Điều kiện áp dụng phương pháp dạy học tích cực: giáo viên vừa phải có kiếnthức chuyên môn sâu rộng, có trình độ sư phạm lành nghề, biết ứng xử tinh tế, biết
sử dụng các công nghệ thông tin vào dạy học, biết định hướng phát triển của họcsinh theo mục tiêu giáo dục nhưng cũng đảm bảo được sự tự do của học sinh tronghoạt động nhận thức Đối với học sinh, dưới sự chỉ đạo của giáo viên, học sinhphải dần dần có được những phẩm chất và năng lực thích ứng với phương phápdạy học tích cực như: giác ngộ mục đích học tập, tự giác trong học tập, có ý thứctrách nhiệm về kết quả học tập của mình và kết quả chung của lớp, biết tự học vàtranh thủ học ở mọi nơi, mọi lúc, bằng mọi cách, phát triển các loại hình tư duybiện chứng, lôgíc, hình tượng, tư duy kĩ thuật, tư duy kinh tế…
Trang 72.1.2.NĂNG LỰC CHUNG VÀ NĂNG LỰC CHUYÊN BIỆT VẬT LÝ
Năng lực là khả năng vận dụng những kiến thức đã học được, kinh nghiệm, kĩnăng, thái độ và hứng thú để hành động một cách phù hợp và có hiệu quả trongcác tình huống đa dạng của cuộc sống
2.1.2.a Năng lực chung
Năng lực chung là những năng lực cơ bản, thiết yếu hoặc cốt lõi, làm nềntảng cho mọi hoạt động của con người trong cuộc sống và lao động nghề nghiệp.Một số năng lực cốt lõi của người học sinh:
2.1.2.b Năng lực chuyên biệt
Là những năng lực được hình thành và phát triển trên cơ sở các năng lựcchung theo định hướng chuyên sâu, riêng biệt trong các loại hình hoạt động, côngviệc hoặc tình huống, môi trường đặc thù, cần thiết cho những hoạt động chuyênbiệt, đáp ứng yêu cầu hạn hẹp hơn của một hoạt động như Toán học, Âm nhạc, Mĩthuật, Thể thao, Vật Lý,…
Các năng lực chuyên biệt Môn Vật lý:
+ Năng lực giải quyết vấn đề
Trang 8Lâu nay, việc sử dụng các bộ thí nghiệm trong dạy và học Vật lí ở các trườngTHPT nói chung và ở trường THPT chúng tôi nói riêng là hoạt động thườngxuyên của mỗi giáo viên dạy Vật lí Tuy nhiên để khai thác tốt và sử dụng có hiệuquả các bộ thí nghiệm này trong dạy học Vật lí để góp phần vào nâng cao chấtlượng dạy học thì không thường xuyên làm được, là do một số nguyên nhân nhưsau:
+ Thiết bị đang thiếu, những thiết bị đã có thì phần lớn đã cũ, hư hỏng, có thể
bị hỏng một phần hoặc hỏng toàn bộ
+ Hiệu quả sử dụng thấp, nên giáo viên không thường xuyên sử dụng, họcsinh chưa được học tập nhiều ở các phòng thực hành, điều đó đã ảnh hưởng đếnthái độ của cả người dạy và người học đối với việc sử dụng đồ dùng thực hànhtrong dạy và học Vật lý
+ Một số giáo viên chúng ta chưa mạnh dạn tìm tòi, nghiên cứu sửa chữa các
đồ dùng dạy học, để các phương tiện này thực sự mang lại hiệu quả
+ Trong các giờ thực hành, nhiều dụng cụ đã cũ, không còn sử dụng được vàgiáo viên chỉ giới thiệu cho học sinh và hướng dẫn học sinh cách làm, không đođược kết quả
+ Học học sinh chưa tham gia nhiều vào việc giải quyết các vấn đề của bàihọc để từ đó rèn luyện tư duy tự lập và óc sáng tạo, chỉ là người quan sát, nghe vàghi kết quả
+ Việc dạy thự hành thí nghiệm chưa kết hợp được nhiều với các hình thức
dạy học tích cực khác như tổ chức hoạt động nhóm, phiếu học tập…
2.3.CÁC SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM HOẶC CÁC GIẢI PHÁP ĐÃ
SỬ DỤNG ĐỂ GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ.
Trong chương trình và sách giáo khoa vật lí lớp10 và 11, mỗi khối học có 3bài thí nghiệm thực hành và khoảng hơn 20 bài thí nghiệm biểu diễn Do nhiềunguyên nhân khác nhau ảnh hưởng lớn đến chất lượng sử dụng dụng cụ thínghiệm và việc thực hiện các thí nghiệm vật lí dẫn đến chất lượng giáo dục trongcác giờ dạy hiệu quả không cao Nên tác giả đã đưa ra các giải pháp sau:
2.3.1 Các giải pháp giải quyết vấn đề:
+ Trước hết, chúng ta phải nhận thức được việc sử dụng có chất lượng đồ
dùng dạy học sẽ nâng cao chất lượng dạy học, giờ dạy sẽ nhẹ nhàng hơn và họcsinh hiểu bài hơn
+ Giáo viên phải thường xuyên học hỏi để nâng cao kỹ năng thực hành, thí
nghiệm vận dụng nó vào quá trình dạy học để có hiệu quả cao
Trang 9+ Khi sử dụng thí nghiệm để giải quyết một vấn đề nào đó, trước tiên ta dẫndắt học sinh tạo ra tình huống có vấn đề và học sinh mong muốn được giải quyếtvấn đề đó, rồi hướng dẫn học sinh xây dựng phương án thí nghiệm:
- Để giải quyết vấn đề thì phải làm thí nghiệm
- Vậy thì cần dụng cụ gì và làm như thế nào ?
- Học sinh sẽ đề xuất các phương án thí nghiệm
- Giáo viên cùng học sinh phân tích các phương án của học sinh
- Giáo viên hướng học sinh về phương án tối ưu nhất mà giáo viên đãchuẩn bị
- Tiến hành thí ngiệm theo phương án tối ưu nhất
- Từ các kết quả của thí nghiệm để giải quyết vấn đề
+ Để các tiết dạy thực hành thí nghiệm được thực hiện thành công thì giáoviên phải chuẩn bị thật kỹ, từ giáo án, đồ dùng dạy học, hình dung các phương ánhọc sinh đề xuất, để khi học sinh đề xuất các phương án thí nghiệm thì giáo viênphải hướng dẫn được học sinh phân tích xem phương án nào hay, phương án nàocần phải bổ sung
+ Thực tế, không phải thí nghiệm nào cũng có dụng dụ, nếu không có thì giáoviên vẫn nên hướng dẫn học sinh xây dựng các phương án thí nghiệm Sau đó cóthể cho học sinh xem thí nghiệm mô phỏng trên máy tính
+ Sử dụng tối đa các đồ dùng thực hành hiện có, trong trường hợp có những
bộ thí nghiệm không thể đo chính xác được nữa thì giáo viên vẫn giới thiệu cáchtiến hành thí nghiệm, cách xử lí số liệu và sau đó cho học sinh số liệu để các em tự
xử lí số liệu đó, tính sai số của phép đo và viết kết quả đo
2.3.2 CÁC BƯỚC TIẾN HÀNH DẠY HỌC MỘT TIẾT THỰC HÀNH
Tiến hành dạy học theo mục đích và yêu cầu của một bài thực hành bằngcách tổ chức các hoạt động nhóm Cụ thể như sau:
- Làm nảy sinh vấn đề cần nghiên cứu
- Định hướng và đề xuất phương án thực hành
Trang 10+ Giáo viên ( GV) cho học sinh quan sát chuyển động rơi tự do.
- Giáo viên: Dựa vào thước dọi các em có nhận xét gì về phương củachuyển động rơi tự do?
- Học sinh ( HS): Thưa thầy phương của chuyển động rơi là phươngthẳng đứng
- Giáo viên: Các em có nhận xét gì về vận tốc của vật khi bắt đầu rơi,trong quá trình rơi và ở cuối quãng đường rơi ?
- Học sinh: Thưa thầy khi bắt đầu rơi thì vật có vận tốc bằng 0 và sau đóthì vận tốc tăng dần và ở cuối quãng đường vận tốc của vật là lớn nhất ạ
- Giáo viên: Như vậy chuyển động rơi tự do có phải là chuyển độngthẳng nhanh dần đều không ?
- Học sinh chưa trả lời được, làm nảy sinh vấn đề cần nghiên cứu:
+ Vấn đề cần nghiên cứu bây giờ là chuyển động rơi tự do có phải là chuyểnđộng thẳng nhanh dần đều hay không?
b Định hướng và đề xuất phương án thực hành:
+ Giáo viên: Chuyển động thẳng nhanh dần đều có đặc điểm gì?
+ Học sinh: Chuyển động thẳng nhanh dần đều có các đặc điểm là:
- Quỹ đạo là một đường thẳng
- Vật tốc tăng đều theo thời gian
- Gia tốc là đại lượng không đổi theo thời gian.…
+ Giáo viên: Vậy làm thế nào để biết chuyển động rơi tự do có phải là chuyểnđộng thẳng nhanh dần đều hay không?
+ Học sinh: Chúng ta tìm cách đo gia tốc của chuyển động rơi tự do trên cácđoạn đường khác nhau, nếu gia tốc đo được là như nhau thì chuyển động rơi tự do
là chuyển động thẳng nhanh dần đều
+ Giáo viên: Làm thế nào để đo được gia tốc của chuyển động rơi tự do ?+ Học sinh: Dựa vào các kiến thức đã học, ta sẽ đo quãng đường rơi tự do S
và thời gian rơi t tương ứng với quãng đường đó Tính gia tốc theo biểu thức
Trang 11c Xây dựng phương án thực hành
+ Giáo viên: ta cần phải đo những đại lượng nào?
+ Học sinh: Phải quãng đường rơi tự do S và thời gian rơi t tương ứng vớiquãng đường đó
+ Giáo viên:
- Chúng ta cần có những dụng cụ đo nào ?
- Cách tiến hành đo như thế nào ?
- Cách bố trí thí nghiệm ra sao ?
+ Học sinh: Làm việc theo nhóm và đưa ra các phương án trả lời
- Chúng ta cần bộ thí nghiệm đo gia tốc rơi tự do
- Dụng cụ cần có để đo quãng đường Slà thước, đo thời gian tlà đồng hồ
- Cách đo: Chọn quãng đường rơi, đo quãng đường đó bằng thước, thả chovật rơi và đồng hồ bắt đầu tính thời gian, khi vật đi hết quãng đường S thì bấmđồng hồ ngừng đếm
+ Giáo viên: Nhận xét và bổ sung, giới thiệu đầy đủ với bộ thí nghiệm
d Tiến hành đo
+ Giáo viên: Chia lớp học thành từng nhóm rồi hướng dẫn các em lắp ráp thínghiệm Tiến hành khảo sát chuyển động rơi tự do, Đo thời gian rơi ứng với các khoảng cách S khác nhau:
+ Học sinh: Tiến hành thí nghiệm theo hướng dẫn của giáo viên
- Lần 1: Lấy quãng đường rơi s1=50mm đo t1
- Lần 2: Lấy quãng đường rơi s1=200mm đo t2
- Lần 3: Lấy quãng đường rơi s1=450mm đo t3
- Lần 4: Lấy quãng đường rơi s1=800mm đo t4
Tiến hành đo 5 lần và ghi kết quả vào bảng:
s g t
2 i
i i
s v t