Phương pháp sử dụng có hiệu quả thí nghiệm vật lý trong dạy học vật lý 10

- Việc dùng thí nghiệm không được kết hợp với sử dụng các phương pháp, hình thức dạy học tích cực như ‘‘Phương pháp dạy học nêu vấn đề’’; ‘‘Hình thức tổ chức hoạt động nhóm’’,… Để giải q

MỤC LỤC

Trang

I PHẦN MỞ ĐẦU………

1 Lý do chọn đề tài………

2 Mục đích nghiên cứu ………

3 Đối tượng nghiên cứu………

4 Phương pháp nghiên cứu………

II NỘI DUNG 1 Cơ sở lý luận của SKKN………

2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng SKKN ……….

3 Các SKKN hoặc giải pháp đã sử dụng để giả quyết vấn đề…

4 Hiệu quả của SKKN………

III KẾT LUẬN, KIẾN NGHỊ………

2 2 3 3 3 4 5 5 19 20

I MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài:

Đất nước ta đang đặt ra nhiệm vụ cho ngành giáo dục là phải đào tạo chođược nguồn nhân lực dồi dào có đủ trình độ, năng lực, lao động sáng tạo, taynghề cao, biết ứng dụng khoa học công nghệ vào sản xuất, phải giỏi về lý thuyết

và thạo về thực hành Để làm được điều đó, bản thân mỗi thầy cô giáo phảithường xuyên đổi mới phương pháp giảng dạy sao cho phù hợp với môn học,phù hợp với trình độ học sinh nhằm đào tạo ra nhiều học sinh thực sự có nănglực, đáp ứng yêu cầu của giáo dục hiện đại Tâm lý con người nói chung, họcsinh nói riêng đều thích khám phá cái mới hơn những điều mình đã biết, do đódạy học có hiệu quả phải biết phát triển tư duy sáng tạo và hứng thú cho họcsinh

Vật Lý là một bộ môn khoa học thực nghiệm, vì vậy việc sử dụng thínghiệm trong dạy học Vật Lý ở trường phổ thông không chỉ là công việc bắtbuộc, mà nó còn là một trong những biện pháp quan trọng giúp nâng cao chấtlượng dạy học, góp phần tích cực hoá hoạt động nhận thức của học sinh Mộttrong những tác dụng của thí nghiệm Vật Lý là tạo ra sự trực quan sinh độngtrước mắt học sinh và cũng chính vì thế mà sự cần thiết của thí nghiệm trongdạy học Vật Lý còn được quy định bởi tính chất của quá trình nhận thức của họcsinh dưới sự hướng dẫn của giáo viên Thí nghiệm Vật Lý hiểu theo nghĩa rộngcòn là một trong những phương pháp dạy học Vật Lý ở trường phổ thông Đó làcách thức hoạt động của thầy và trò, giúp cho học sinh tự chiếm lĩnh kiến thức

kĩ năng, kĩ xảo, đặc biệt là kĩ năng, kĩ xảo thực hành Thêm vào đó, thí nghiệmcòn có tác dụng giúp cho việc dạy học Vật Lý tránh được tính chất giáo điều,hình thức đang phổ biến trong dạy học hiện nay Ngoài ra, thí nghiệm Vật Lýcòn góp phần giúp cho học sinh củng cố niềm tin khoa học nhằm hình thành thếgiới quan duy vật biện chứng cho học sinh

Lâu nay, việc sử dụng các bộ thí nghiệm trong dạy và học Vật lí ở cáctrường THPT nói chung và ở trường THPT Cẩm Thủy 1 nói riêng là hoạt độngthường xuyên của mỗi giáo viên dạy Vật Lý Song để khai thác tốt các tiện ích,công năng của các bộ thí nghiệm này trong việc xây dựng phương án dạy họcmỗi bài học Vật Lý cụ thể để từ đó góp phần vào nâng cao chất lượng dạy học

bộ môn thì không nhiều người làm được, không thường xuyên làm được Sở dĩ

có thực trạng trên, theo tôi là do một số nguyên nhân sau:

- Thiết bị đang thiếu nhiều, những thiết bị đã có thì hỏng rất nhiều có thiết

bị thì hỏng một phần hoặc hỏng toàn phần

- Một phần khác không kém phần quan trọng chính là ở đội ngũ giáo viên,

chúng ta chưa mạnh dạn tìm tòi, nghiên cứu sử dụng, để các thí nghiệm Vật Lý,các phương tiện dạy học hiện đại thực sự mang lại hiệu quả

- Ngoài ra, cũng cần phải thừa nhận rằng, khả năng sử dụng các thiết bị

dạy học hiện đại cũng như thao tác thí nghiệm của một bộ phận giáo viên hiệnnay nói chung còn hạn chế

- Các bộ thí nghiệm chỉ thường được dùng trong các giờ thực hành của

học sinh Đa số thí nghiệm chỉ dùng được một cách định tính, thậm chí nhiềudụng cụ không còn sử dụng được và giáo viên chỉ giới thiệu cho học sinh là códụng cụ như thế và hướng dẫn học sinh cách thí nghiệm

- Trong các giờ dạy bài mới, một số giáo viên cũng có ý thức sử dụng thí

nghiệm nhưng việc dùng thí nghiệm thường chỉ với ý nghĩa minh họa cho kiếnthức (làm tăng tính trực quan) mà ít dùng để khảo sát việc xây dựng từng đơn vịkiến thức của bài học

- Việc dùng thí nghiệm trong dạy học thường theo ý chủ quan của mỗi

giáo viên Học sinh không biết là thầy (cô) đang dùng thí nghiệm để làm gì, thầy(cô) sẽ dẫn dắt học sinh đi đến đâu Tức là học học sinh không được tham giavào việc giải quyết các vấn đề của bài học để từ đó rèn luyện tư duy logic và ócsáng tạo, học sinh chỉ là người quan sát và nghe

- Việc dùng thí nghiệm không được kết hợp với sử dụng các phương

pháp, hình thức dạy học tích cực như ‘‘Phương pháp dạy học nêu vấn đề’’;

‘‘Hình thức tổ chức hoạt động nhóm’’,…

Để giải quyết vấn đề trên, trong giảng dạy đòi hỏi ở giáo viên phải có khảnăng sử dụng tốt thí nghiệm Vật Lý và vận dụng nó một cách có hiệu quả để tạođiều kiện cho học sinh tiếp thu kiến thức của bài học một cách tốt nhất

Qua nhiều năm giảng dạy bộ môn Vật Lý, với mong muốn nâng cao chấtlượng giảng dạy của bộ môn, góp phần hoàn thành mục tiêu giáo dục, nâng caochất lượng giáo dục của địa phương, tôi chọn đề tài sáng kiến kinh nghiệm năm

học này là: “Phương pháp sử dụng có hiệu quả thí nghiệm Vật Lý trong dạy học Vật Lý 10 ”.

2 Mục đích nghiên cứu:

Mục tiêu của xã hội đang đặt ra những yêu cầu cấp thiết cần giải quyết đó

là đào tạo cho được nguồn nhân lực dồi dào có đủ trình độ, năng lực, lao độngsáng tạo, tay nghề cao, biết ứng dụng khoa học công nghệ vào sản xuất, phảigiỏi về lý thuyết và thạo về thực hành Để thực hiện mục tiêu đó dòi hỏi ngườigiáo viên phải đổi mới phương pháp dạy học một cách phù hợp Đối với giáoviên dạy môn Vật Lý thì việc sử dụng Thí nghiệm Vật Lý sẽ giúp cho học sinh

tự chiếm lĩnh kiến thức kĩ năng, kĩ xảo, đặc biệt là kĩ năng, kĩ xảo thực hành

SKKN: “Phương pháp sử dụng có hiệu quả thí nghiệm Vật Lý trong dạy học Vật Lý 10 ” sẽ giải quyết vấn đề này.

3 Đối tượng nghiên cứu: Học sinh các lớp 10A1, 10A2, 10A5, 10A9, 10A10

trường THPT Cẩm Thủy 1

4 Phương pháp nghiên cứu:

- Phương pháp quan sát: Quan sát thức tế, thực trạng về sử dụng thiết bịVật Lý, quá trình học tập và chất lượng học tập của học sinh ở bộ môn Vật Lý

- Phương pháp thu thâp thông tin: Nghiên cứu sách báo, giáo trình,internet có liên quan đến các thí nghiệm Vật Lý

- Phương pháp tổng kết kinh nghiệm

II NỘI DUNG CỦA SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

1 Cơ sở lý luận của SKKN:

Theo quan điểm lý luận dạy học: thí nghiệm vật lý đóng vao trò cực kỳquan trọng trong dạy học, nó thể hiện ở các mặt sau:

- Thí nghiệm có thể được sử dụng trong tất cả các giai đoạn khác nhaucủa tiến trình dạy học như đề xuất vấn đề nghiên cứu, giải quyết vấn đề (hìnhthành kiến thức, kĩ năng mới ), củng cố kiến thức và kiểm tra đánh giá kiếnthức kĩ năng, kĩ xảo của học sinh

- Thí nghiệm góp phần vào việc phát triển toàn diện học sinh: Trước hết,thí nghiệm là phương tiện nhằm góp phần nâng cao chất lượng kiến thức và rènluyện kĩ năng, kĩ xảo Vật Lý cho học sinh Nhờ thí nghiệm học sinh có thể hiểusâu hơn bản chất vật lý của các hiện tượng, định luật, quá trình được nghiêncứu và do đó có khả năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn của học sinh sẽ linhhoạt và hiệu quả hơn Truyền thụ cho học sinh những kiến thức phổ thông cơbản là một trong những nhiệm vụ quan trọng của hoạt động dạy học Để làmđược điều đó, giáo viên cần nhận thức rõ việc xây dựng cho học sinh một tiềmlực, một bản lĩnh, thể hiện trong cách suy nghĩ, thao tác tư duy và làm việc để họtiếp cận với các vấn đề của thực tiễn Thông qua thí nghiệm, bản thân học sinhcần phải tư duy cao mới có thể khám phá ra được những điều cần nghiên cứu.Thực tế cho thấy, trong dạy học Vật Lý, đối với các bài giảng có sử dụng thínghiệm, thì học sinh lĩnh hội kiến thức rộng hơn và nhanh hơn, học sinh quansát và đưa ra những dự đoán, những ý tưởng mới, nhờ đó hoạt động nhận thứccủa học sinh sẽ được tích cực và tư duy của các em sẽ được phát triển tốt hơn

- Thí nghiệm là phương tiện góp phần quan trọng vào việc giáo dục kĩthuật tổng hợp cho học sinh: Thông qua việc tiến hành thí nghiệm, học sinh có

cơ hội trong việc rèn luyện kĩ năng, kĩ xảo thực hành, góp phần thiết thực vàoviệc giáo dục kĩ thuật tổng hợp cho học sinh Thí nghiệm còn là điều kiện để họcsinh rèn luyện những phẩm chất của người lao động mới, như: đức tính cẩn thận,kiên trì, trung thực Xét trên phương diện thao tác kĩ thuật, chúng ta không thểphủ nhận vai trò của thí nghiệm đối với việc rèn luyện sự khéo léo tay chân củahọc sinh

- Thí nghiệm là phương tiện kích thích hứng thú học tập của học sinh: thínghiện là phương tiện gây hứng thú, là yếu tố kích thích tính tò mò, ham hiểubiết của học sinh học tập, nhờ đó làm cho các em tích cực và sáng tạo hơn trongquá trình nhận thức

- Thí nghiệm là phương tiện tổ chức các hình thức hoạt động của họcsinh: thí nghiệm là phương tiện tổ chức các hình thức làm việc độc lập hoặc tậpthể qua đó góp phần bồi dưỡng các phẩm chất đạo đức của học sinh Qua thínghiệm đòi hỏi học sinh phải làm việc tự lực hoặc phối hợp tập thể, nhờ đó cóthể phát huy vai trò cá nhân hoặc tính cộng đồng trách nhiệm trong công việccủa các em

- Thí nghiệm vật lý góp phần làm đơn giản hoá các hiện tượng và quátrình vật lý: thí nghiệm vật lý góp phần đơn giản hoá hiện tượng, tạo trực quan

sinh động nhằm hỗ trợ cho tư duy trừu tượng của học sinh, giúp cho học sinh tưduy trên những đối tượng cụ thể, những hiện tượng và quá trình đang diễn ratrước mắt họ

2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm:

Trường THPT Cẩm Thủy 1 là một trường thuộc huyện miền núi trongtỉnh Thanh Hóa, đời sống còn nhiều khó khăn, chất lượng tuyển sinh vào lớp 10còn thấp Trong các lớp tôi phụ trách giảng dạy môn Vật Lý tỷ lệ học sinh Khá,Giỏi thấp Nhiều học sinh không có hứng thú đối với môn học này vì quan niệmrằng đây là một môn học khó, cần phải có tư duy trừu tượng thì mới có thể họctốt Vì thế khi dạy, nếu không sử dụng thí nghiệm Vật Lý mà dạy chay hoặc sửdụng không hiệu quả thì sẽ không có tính thuyết phục, học sinh tiếp thu bài mộtcách thụ động và dễ mang lại cảm giác nhàm chán

3 Các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề:

Để sử dụng thí nghiệm Vật Lý một cách có hiệu quả trong các giờ họctôi đã đúc rút được một số kinh nghiệm sau đây:

3.1 Giáo viên cần nắm được mục đích việc sử dụng thiết bị dạy học là gì?

Sử dụng thiết bị dạy học cho thí nghiệm vật lý có hiệu quả chính là việclàm sống lại trước mắt học sinh các hiện tượng vật lý cần nghiên cứu một cáchsinh động Từ đó học sinh có hứng thú say mê nghiên cứu khoa học, thích khámphá tìm tòi để dẫn đến hình thành khái niệm và giúp học sinh lĩnh hội kiến thứcmới sâu sắc hơn, bền vững hơn

3.2 Yêu cầu về sự chuẩn bị của giáo viên:

- Xác định chuẩn kiến thức, kỹ năng, thái độ cần đạt trong bài, từ đó giáo

viên xây dựng mục tiêu cụ thể cần đạt trong tiết dạy là gì?

- Đọc nội dung bài dạy trong chương trình sách giáo khoa, xác định kiếnthức, kĩ năng cần đạt của từng phần để nắm được mục tiêu của thí nghiệm phần

đó là gì, giáo viên biểu diễn thí nghiệm hay học sinh tự tiến hành thí nghiệm, từ

đó kết hợp với người phụ trách thiết bị chuẩn bị đầy đủ thiết bị phù hợp cho tiếthọc

- Giáo viên phải làm trước các thí nghiệm đó (đây là bước bắt buộc) đểxem mức độ thành công của từng thí nghiệm từ đó điều chỉnh kịp thời (nếu cần)đảm bảo thí nghiệm phải chắc chắn thành công, có như vậy mới đem lại cho họcsinh niềm tin vào khoa học

3.3 Giáo viên cần nắm được thiết bị dạy học Vật lý ở trường THPT chủ yếu dùng cho hai loại bài đó là: Thiết bị dùng cho bài dạy các thí nghiệm biểu diễn của giáo viên và thí nghiệm thực hành của học sinh hoặc cả hai.

a) Đối với thí nghiệm biểu diễn:

Trước hết giáo viên phải nắm bắt được cấu trúc của thí nghiệm biểu diễngồm:

- TN đặt vấn đề

- TN chứng minh

- TN kiểm chứng (củng cố)

Nên trước khi vào bài dạy: Giáo viên cần dùng các thiết bị thí nghiệm đãchuẩn bị và dựa vào mục tiêu của bài dạy mà đưa ra thí nghiệm đặt vấn đề đểgây hứng thú học tập cho học sinh cả lớp Sau đây là một ví dụ:

Trong bài: ''Các định luật Newton'', trước khi đưa ra định luật giáo viên làm thínghiệm với lực kế và một chiếc xe có khối lượng khác nhau:

+ Khi xe đứng yên trên sàn nhà rất nhẵn, ta đẩy hoặc kéo xe về hướng nào thì xechuyển động nhanh dần về hướng đó HS rút ra kết luận: vectơ lực và vectơ giatốc có cùng hướng với nhau

+ Ta đẩy xe càng mạnh thì xe tăng tốc càng nhanh Ta vẫn đẩy mạnh như lúctrước, nhưng nếu khối lượng của xe lớn hơn thì xe tăng tốc ít hơn HS rút ra kếtluận: gia tốc của vật không chỉ phụ thuộc vào lực tác dụng lên vật mà còn phụthuộc vào khối lượng của chính vật đó

+ Từ đó giáo viên đưa ra định luật 2 Newton và nêu các yếu tố của vectơ lực Nhìn chung với tất cả các thí nghiệm: Đặt vấn đề, thí nghiệm kiểm chứng,thí nghiệm chứng minh Để tiến hành thí nghiệm đạt được hiệu quả cao giáoviên phải tiến hành theo những bước sau:

Bước 1: Giáo viên chia nhóm, giao nhiệm vụ cho các thành viên trong nhóm

Mỗi nhóm nên có đủ các đối tượng học sinh giỏi, khá, trung bình, yếukém và số thành viên trong các nhóm không được quá nhiều nhằm tạo điều kiệncho các em có thời gian tranh luận với nhau về kết quả thí nghiệm

Bước 2: Xác định mục tiêu của thí nghiệm

- Với các thí nghiệm đơn giản giáo viên có thể cho học sinh đọc sách giáokhoa sau đó các em thảo luận và nêu ra mục tiêu của thí nghiệm đó song giáoviên nhấn mạnh lại

- Nếu các thí nghiệm khó và phức tạp thì giáo viên nên chia thành nhiềubước nhỏ và nêu mục tiêu của từng bước trong thí nghiệm

Lưu ý: Giáo viên cần phải xác định đúng và đủ mục tiêu của thí nghiệm vì

nó có liên quan trực tiếp đến nội dung của bài học

Bước 3: Giới thiệu dụng cụ và cách tiến hành thí nghiệm:

- Phần giới thiệu dụng cụ thí nghiệm:

Yêu cầu giáo viên cần giới thiệu đầy đủ thông tin về các dụng cụ có trong thínghiệm Cụ thể là: Tên gọi, đặc điểm mềm, dẻo, đàn hồi, chịu nhiệt, chịu lực nhằm giúp các em hiểu được tác dụng của mỗi đồ dùng và sử dụng các thiết bịtrên được hiệu quả và an toàn

- Đối với phần cách tiến hành thí nghiệm: Giáo viên phải nêu rõ từngbước của thí nghiệm để học sinh tiện quan sát và thực hành, nhưng đôi khi vớimột số thí nghiệm đơn giản thì có thể cho học sinh đọc cách tiến hành thínghiệm trong sách giáo khoa sau đó thảo luận nêu lên cách tiến hành thí nghiệm.Cuối cùng giáo viên nhấn mạnh cách tiến hành thí nghiệm trước khi cho họcsinh thực hành

Bước 4: Cách bố trí thí nghiệm

- Nếu các thiết bị của phòng thí nghiệm của trường mà phù hợp với thiết

bị nêu ra trong sách giáo khoa thì giáo viên có thể tiến hành theo phương án củasách giáo khoa

- Nếu các thiết bị trong phòng thí nghiệm không có hoặc còn thiếu so vớicác đồ dùng bố trí ở sách giáo khoa thì giáo viên có thể thay thế bằng các thínghiệm ảo, sử dụng công nghệ thông tin để học sinh quan sát, tuy nhiên cáchlàm này chỉ có hiệu quả nhất định với các thí nghiệm biểu diễn

Bước 5: Tiến hành thí nghiệm

- Trước khi bắt tay vào làm thí nghiệm giáo viên phát cho các nhóm phiếuhọc tập để các em ghi lại các hiện tượng, số liệu, kết quả mà các em quan sátđược qua thí nghiệm đó nhằm giúp cho quá trình thảo luận nhóm và từ đó xử líkết quả thí nghiệm được tốt hơn

- Giáo viên thao tác khi tiến hành thí nghiệm phải thật rõ ràng, không lúngtúng để học sinh tiện theo dõi

- Để đạt được hiệu quả cao, trong khi tiến hành thí nghiệm giáo viên cóthể đặt các câu hỏi khắc sâu về các tình huống trong thí nghiệm nhằm tạo chohọc sinh những tình huống có vấn đề để các em cùng suy nghĩ tháo gỡ từ đó các

em hiểu sâu hơn về thí nghiệm đang làm

- Tùy theo từng bài mà giáo viên có thể nêu thêm thí nghiệm thay thếhoặc cho học sinh tự nghĩ ra thí nghiệm thay thế khác để cho bài học phong phú

đa dạng nhằm phát triển được vốn hiểu biết của học sinh Nhưng các thí nghiệmthay thế đó đòi hỏi phải đảm bảo đúng và chính xác mục tiêu của thí nghiệm

- Với các thí nghiệm thay thế giáo viên có thể hỏi học sinh tại sao thínghiệm này có thể thay thế được? Nhằm khắc sâu hơn cho các em về tính chặtchẽ, đúng đắn của thí nghiệm thay thế đó

- Nếu cần thì trên các dụng cụ phải có các vật chỉ thị để làm nổi bật lêncác bộ phận đặc biệt cần quan sát hoặc dùng các vật, chất khác hỗ trợ cho vấn đềcần nghiên cứu

* Lưu ý: + Chỉ bày ra trước mắt học sinh những dụng cụ cần thiết để minh họa

hoặc làm thí nghiệm, không được bày la liệt trước mắt học sinh những dụng cụ

đã dùng xong hoặc chưa dùng tới nhằm tránh trường hợp học sinh không tậptrung vào thí nghiệm của giáo viên

+ Các thiết bị dùng để tiến hành trong bài yêu cầu cần phải được kiểm tra và làmtrước để đảm bảo giờ thực hành thành công và gây được niềm tin vào khoa học

ở học sinh

+ Khi các thí nghiệm xảy ra nhanh giáo viên cần lặp lại thí nghiệm để học sinh

có thể theo dõi được

Ví dụ như: Trong bài ''Sự rơi tự do'' khi làm thí nghiệm biểu diễn sự rơi củavật, quá trình rơi của vật diễn ra rất nhanh, vì thế giáo viên cần lặp lại nhiều lần

để học sinh tiện quan sát và rút ra kết luận

Bước 6: Xử lí các hiện tượng và kết quả thí nghiệm

Sau khi tiến hành thí nghiệm xong giáo viên treo bảng phụ để cho cácnhóm lần lượt báo cáo hiện tượng hoặc kết quả thí nghiệm mà học sinh thu thập

được qua thí nghiệm của giáo viên Sau đó dựa vào bảng kết quả của giáo viên,giáo viên hướng dẫn học sinh phân tích kết quả thí nghiệm và rút ra kết luận.

Trong phần này nếu kết quả thí nghiệm có sự sai số nhỏ thì giáo viên phảigiải thích thật rõ cho các em để gây được niềm tin của học sinh vào thí nghiệm

Có thể đưa ra một số gợi ý về việc giải thích kết quả thí nghiệm có sự sai

số trong thí nghiệm biểu diễn của giáo viên cho học sinh như sau:

+ Giáo viên phải nắm chắc bản chất của hiện tượng trong thí nghiệm đểdựa vào đó mà giải thích vấn đề

+ Có thể giải thích kết quả thí nghiệm có sai số là do cách đặt mắt quansát đọc kết quả và các thiết bị đo chỉ mang tính chất tương đối đó cũng lànguyên nhân thường hay gặp ở các thí nghiệm

+ Có thể là do các thiết bị thí nghiệm lâu không dùng đến dẫn đến các tínhchất lý, hóa của nó bị ảnh hưởng

Bước 7: Kết luận

Giáo viên gọi 2 đến 3 học sinh đọc lại nội dung kết luận vừa tìm ra ở trên.Giáo viên nhấn mạnh lại kết luận đó và có thể cho học sinh liên hệ thực tế cácvấn đề có liên quan đến thí nghiệm vừa là để khắc sâu kết luận mới tìm được,vừa là làm cho bài dạy thêm sinh động

b) Đối với loại bài trong đó có thí nghiệm thực hành của học sinh:

Để dạy tốt được loại bài này thì trước hết giáo viên phải hiểu được thế nào

là thí nghiệm thực hành của học sinh, cách tổ chức như thế nào và tác dụng của

nó ra sao?

- Thí nghiệm thực hành: Là thí nghiệm do học sinh tiến hành dưới sự chỉdẫn của giáo viên để từ đó các em tự khám phá kiến thức của bài và nắm bắtkiến thức bài đó

- Thí nghiệm thực hành có tác dụng: Giúp học sinh nắm vững hơn nộidung bài học vì học sinh được tự tay gây ra hiện tượng vật lý, đo lường các đạilượng, tìm ra quy luật, hiện tượng hoặc kiểm tra lại định luật, hiện tượng, do đóhọc sinh sẽ chú ý hơn, tin tưởng hơn và hiểu vấn đề một cách cụ thể và sâu sắchơn

- Thí nghiệm thực hành rèn luyện cho học sinh kỹ năng, kỹ xảo sử dụngnhững dụng cụ đo lường cơ bản như thước, cân, lực kế, ampe kế, vôn kế do đó

có tác dụng rất lớn trong việc giáo dục kỹ thuật tổng hợp đối với học sinh

- Thí nghiệm thực hành tạo điều kiện cho học sinh tự lực quan sát, phântích, phán đoán để đi đến kết luận, do đó có tác dụng lớn trong việc phát triểnnăng lực tư duy của học sinh và giúp các em làm quen với phương pháp nghiêncứu khoa học vật lý

- Thí nghiệm thực hành còn kích thích ở học sinh tính tò mò khoa học,ham học vật lý, mong muốn vận dụng kiến thức vật lý vào đời sống và rèn luyệncho học sinh ý thức tổ chức, ý thức làm việc có kế hoạch, ý thức bảo vệ củacông

Vì thí nghiệm thực hành có tác dụng rất lớn như đã phân tích ở trên nênvới giáo viên dạy vật lý để tổ chức thành công được loại bài này thông qua cácthiết bị dạy học thì cần phải thực hiện các công việc sau:

- Việc chuẩn bị cho bài dạy: Trước hết giáo viên phải đọc trước nội dungbài dạy xác định được đúng và đủ mục tiêu của bài học Từ đó kết hợp vớingười phụ trách thiết bị lập ra kế hoạch về số lượng các thiết bị để dùng cho bàihọc được tốt và cũng như các thí nghiệm biểu diễn của giáo viên thì với thínghiệm thực hành, giáo viên cũng phải tiến hành trước tất cả các thí nghiệm đểkiểm tra khả năng thành công của các thí nghiệm đó nhằm gây được niềm tinvào thí nghiệm cho học sinh

- Đặc biệt với loại bài này giáo viên cần dùng bảng phụ và phiếu học tập

để học sinh thảo luận nhận xét và báo cáo kết quả của nhóm mình

- Với những thí nghiệm nào phức tạp, khó thì giáo viên kết hợp với ngườiphụ trách thiết bị sẽ bố trí trước cho các nhóm, còn những thí nghiệm nào đơngiản thì có thể cho học sinh tự bố trí thí nghiệm và giáo viên đi kiểm tra uốn nắnkịp thời nếu cần

Sau khi làm xong công tác chuẩn bị thì giáo viên tiến hành các bước dạynhư sau:

Bước 1: Giáo viên chia nhóm, giao nhiệm vụ cho từng thành viên trong nhóm,chú ý số em trong một nhóm không quá đông để đảm bảo đủ thời gian cho tất cảcác thành viên đều được tiến hành thí nghiệm Các nhóm nên có đủ các đốitượng học sinh để các em giúp đỡ lẫn nhau trong quá trình tiến hành thí nghiệm,thảo luận đưa ra nhận xét

Bước 2: Cho học sinh cả lớp tự đọc hướng dẫn thí nghiệm trong sách giáo khoanhằm giúp học sinh nắm bắt được phần nào mục đích của thí nghiệm, cách tiếnhành thí nghiệm Trong phần này giáo viên có thể phát phiếu học tập cho cácnhóm để học sinh nêu dự đoán về mục đích của thí nghiệm hoặc dự đoán cáchiện tượng có thể xảy ra khi tiến hành thí nghiệm theo hướng dẫn của sách giáokhoa Nhằm tạo cho học sinh có cảm giác, hứng thú muốn tiến hành các thínghiệm đó ngay để kiểm tra nhận xét lý thú trên

Bước 3: Giáo viên nêu mục đích của thí nghiệm cho học sinh nắm chắc để tiếnhành thí nghiệm theo đúng yêu cầu của bài học Với các thí nghiệm dễ có thểcho học sinh thảo luận nêu ra mục đích thí nghiệm sau đó giáo viên chốt lại.Bước 4: Giới thiệu dụng cụ và cách bố trí thí nghiệm

- Với dụng cụ thí nghiệm thì giáo viên cũng cần nêu rõ như phần dụng cụ ở thínghiệm biểu diễn của giáo viên như đã phân tích

- Cách bố trí thí nghiệm có thể tiến hành như phần chuẩn bị nêu trên

Bước 5: Tiến hành thí nghiệm

- Nếu thí nghiệm nào khó thì giáo viên có thể làm thao tác trước cho các nhómtheo dõi

- Cho các nhóm làm thí nghiệm theo kế hoạch đã vạch, các nhóm ghi nhanhnhững số liệu, hiện tượng quan sát vào một bảng thống kê (mẫu báo cáo thínghiệm)

- Khi tiến hành thí nghiệm giáo viên cần theo dõi uốn nắn sai sót (nếu có) chohọc sinh và đảm bảo cho mọi học sinh trong các nhóm đều được làm thí nghiệm,được quan sát, nhận xét và thảo luận Nếu các nhóm khi làm thí nghiệm có gặpkhó khăn nào đó thì giáo viên yêu cầu toàn bộ lớp tạm ngừng và hướng dẫn bổsung thêm, giáo viên có thể trực tiếp làm lại thí nghiệm đó cho học sinh theo dõihoặc kiểm tra lại cách lắp thí nghiệm, cách đọc, đo kết quả thí nghiệm của từngnhóm từ đó đảm bảo cho thí nghiệm được thành công.

Bước 6: Xử lý kết quả thí nghiệm thảo luận đưa ra kết luận của từng phần hoặc

cả bài

- Sau khi làm thí nghiệm xong từng phần giáo viên hướng dẫn học sinh nhận xét

để đi đến kết luận của phần đó hoặc cả bài

Tới đây giáo viên chú ý sử dụng hệ thống bảng phụ hoặc phiếu học tập đểgiúp các nhóm cùng tìm ra nhận xét một cách chính xác

- Giáo viên cần tôn trọng các nhận xét của từng nhóm

- Nếu có nhận xét sai giáo viên cần khéo léo hướng dẫn học sinh tìm ra nguyênnhân dẫn đến cái sai như: So sánh với nhận xét các nhóm khác, làm lại thínghiệm của mình một cách cẩn thận

- Khi dùng bảng phụ giáo viên phải suy nghĩ kỹ là dùng nó để làm gì, đọng lạikiến thức cơ bản nào Cần sắp xếp bảng phụ cho hợp lý để khi treo tránh sự saisót hoặc tác dụng của nó ít đi Bên cạnh đó bảng phụ cũng cần phải trình bàykhoa học như dùng phấn mầu với những câu từ quan trọng

- Nếu thí nghiệm có độ chính xác chưa cao thì giáo viên có thể trình bày một thínghiệm thay thế Nhưng với thí nghiêm thay thế do giáo viên làm phải đơn giản,

dễ làm mà vẫn đảm bảo tính chính xác khoa học

* Lưu ý: Trong phần này để xử lý sai số trong các thí nghiệm giáo viên cần lưu ý

học sinh sai là do ở những nguyên nhân sau:

- Cách đặt mắt đọc kết quả chưa đúng, hoặc cách đặt các thiết bị đo chưa đúng

- Do cách bố trí thí nghiệm chưa đúng, cẩu thả cũng là nguyên nhân dẫn đến kếtquả có sai số lớn hoặc không thành công

- Do chưa chú ý nghe hướng dẫn tiến hành thí nghiệm của giáo viên hoặc ở sáchgiáo khoa cũng như chưa nắm bắt được mục tiêu của thí nghiệm hoặc chưa hiẻu

rõ tính chất lý, hóa của các thiết bị

- Với các nguyên nhân dẫn đến kết quả thí nghiệm có sai số như đã nêu thì giáoviên phải bám sát vào đó để giúp đỡ học sinh sửa chữa có như vậy mới giúp họcsinh tin tưởng vào khoa học và có ý thức, kinh nghiệm hơn khi xử lý các kết quảthí nghiệm

Trong chương trình Vật Lý 10 Nâng Cao có 4 bài thí nghiệm thực hành.Tôi sẽ nêu ra phương pháp và tổ chức dạy học cụ thể của các bài đó

Bài 12: (tiết 15- 16 theo PPCT) XÁC ĐỊNH GIA TỐC RƠI TỰ DO.

I Mục đích thí nghiệm:

- Đo được thời gian rơi t của một vật trên những quãng đường s khác

nhau