Với những lý do trên, chúng tôi đã chọn đề tài “ Giúp học sinh có cái nhìn tổng quát về đảo, quần đảo Việt Nam qua việc xây dựng hệ thống tư liệu về đảo, quần đảo dùng trong day học Địa
Trang 11 MỞ ĐẦU
1 1 Lí do chọn đề tài
Việt Nam là quốc gia nằm ở phía đông của bán đảo Đông Dương, gần trung tâm của khu vực Đông Nam Á Lãnh thổ Việt Nam là một khối thống nhất và toàn vẹn, bao gồm vùng đất, vùng biển và vùng trời Trong
đó, vùng biển đóng một vai trò quan trọng trong việc phát triển kinh tế - xã hội của đất nước,
Hiện nay, việc tăng cường hiểu biết cho mỗi công dân về các đảo, quần đảo của nước ta là rất cần thiết Từ trước đến nay vấn đề này không được sự quân tâm đúng mức của các cấp, các ngành dẫn đến sự thiếu hiểu biết cơ bản về các đảo, quần đảo của nước ta Do đó, các ban ngành nói chung và ngành giáo dục và đào tạo nói riêng đang có những chính sách nhằm nâng cao hiểu biết của công dân, đặc biệt là học sinh – những chủ nhân tương lai của đất nước
Trong chương trình môn học ở các trường trung học phổ thông, Địa
lí là môn học có điều kiện thuận lợi để giúp học sinh tăng thêm hiểu biết về đảo, quần đảo, đặc biệt là Địa lí lớp 12 Bên cạnh cung cấp cho học sinh các kiến thức trong sách giáo khoa, giáo viên và học sinh cần bổ sung các
tư liệu về đảo, quần đảo để đạt được hiệu quả cao trong dạy và học Tuy nhiên các tư liệu này lại nằm rải rác ở nhiệu địa chỉ khác nhau cho nên tạo khó khăn cho giáo viên và học sinh trong quá trình thu thập để phục vụ cho bài học Vì vậy, cần phải xây dựng hệ thống tư liệu về đảo, quần đảo nhằm
bổ sung, mở rộng kiến thức giúp học sinh nắm vững kiến thức và giáo dục được ý thức bảo vệ sự toàn vẹn lãnh thổ của đất nước
Với những lý do trên, chúng tôi đã chọn đề tài “ Giúp học sinh có cái nhìn tổng quát về đảo, quần đảo Việt Nam qua việc xây dựng hệ thống tư liệu về đảo, quần đảo dùng trong day học Địa lí Việt Nam lớp 12 trung học phổ thông” để nghiên cứu.
1.2 Mục đích nghiên cứu
Xây dựng được hệ thống tư liệu về đảo, quần đảo dùng trong day học Địa lí Việt Nam lớp 12 trung học phổ thông nhằm góp phần nâng cao hiệu quả dạy và học môn Địa lí
1.3 Đối tượng nghiên cứu
- Nghiên cứu cơ sở lí luận của vấn đề xây dựng hệ thống tư liệu về đảo, quần đảo dùng trong dạy học Địa lí Việt Nam lớp 12
- Nghiên cứu cơ sở thực tiễn của vấn đề xây dựng hệ thống tư liệu về đảo, quần đảo dùng trong dạy học Địa lí Việt Nam lớp 12
Trang 2- Xây dựng hệ thống tư liệu về đảo và quần đảo phục vụ cho việc dạy học Địa lí Việt Nam lớp 12
-Đề tài tập trung nghiên cứu trong chương trình địa lí lớp 12
1.4 Phương pháp nghiên cứu
- Nhóm phương pháp nghiên cứu lí thuyết
- Nhóm phương pháp thực tiễn
Nhóm phương pháp toán học thống kê
1.5 Những điểm mới của đề tài:
Có nhiều tài liệu liên quan đến đảo, quần đảo nhưng chưa có tập
tài liệu nào đầy đủ, hoàn chỉnh để phục vụ cho GV và Hs trong công tác dạy và học Nên tôi quyết định làm đề tài này để giúp mình có 1 tập tư liệu đầy đủ nhất về đảo, quần đảo phục vụ công tác giảng dạy, ngoài ra còn giúp HS có cái nhìn tổng quá hơn về đảo, quần đảo Việt Nam
Trang 32 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC XÂY DỰNG HỆ THỐNG TƯ LIỆU VỀ ĐẢO, QUẦN ĐẢO DÙNG TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÍ LỚP 12 THPT
2.1 Co sở lí luận
2.1.1 Khái niệm hệ thống tư liệu, tài liệu dạy học địa lí
Hệ thống là tập hợp nhiều yếu tố, đơn vị cùng loại hoặc cùng chức năng, có quan hệ hoặc liên hệ với nhau chặt chẽ, làm thành một thể thống nhất
Hệ thống tư liệu là tâp hợp các tài liệu có cùng chủ đề, có mối liên hệ chặt chẽ, làm thành một thể thống nhất nhằm phục vụ cho mục đích nghiên cứu hoặc những việc cần thiết liên quan đến chủ đề đó
Khái niệm tư liệu dạy học Địa lí
Tư liệu dạy học Địa lí là các tài liệu, thông tin ở nhiều dạng khác nhau được sử dụng vào việc học tập, nghiên cứu và truyền thụ tri thức Địa
lí cho người học Tư liệu dạy học Địa lí có nhiều nguồn khác nhau: từ các nguồn truyền thống như sách giáo khoa, sách tham khảo, giáo trình chuyên môn, bản đồ, tranh ảnh, tài liệu từ các tạp chí khoa học, tài liệu từ Encarta… đến nguồn tài liệu hiện đại hơn như Internet
Các dạng tư liệu dùng trong dạy học Địa lí
- Tư liệu văn bản
- Tư liệu hình ảnh
- Tưu liệu video
Vai trò của hệ thống tư liệu trong dạy học Địa lí
Hệ thống tư liệu trong dạy học Địa lí đóng một vai trò rất quan trọng + Các tư liệu dạy học giúp sinh động hóa, linh hoạt hóa các bài dạy địa lí Các hình ảnh, âm thanh sống động, màu sắc phong phú, có khả năng tăng sự thu hút đối với học sinh do có tác động đến nhiều giác quan cùng một lúc, thúc đẩy học sinh tư duy để phán đoán, phân tích, tổng hợp, góp phần phát triển động cơ, hứng thú học tập và tăng khả năng ghi nhớ cho học sinh
+ Các tư liệu dạy học góp phần hình thành, rèn luyện kĩ năng địa lí cho học sinh Do tính phong phú, đa dạng, chi tiết, sống động của các tư liệu có thể giúp rèn luyện cho học sinh nhiều kĩ năng như nhận biết, phân tích, tổng hợp, so sánh các đối tượng địa lí
+ Sử dụng các tư liệu dạy học giúp giáo viên và học sinh tiếp cận, khai thác nguồn tri thức rộng lớn, hiện đại của nhân loại, tránh tình trạng tụt hậu trong quá trình hội nhập vào nền giáo dục khu vực và thế giới
Trang 42 1.2 Quan niệm về đảo, quần đảo
2.1.2.1 Khái niệm đảo, quần đảo
- Khái niệm đảo
Trong Từ điển tiếng Việt, đảo được hiểu là khoảng, vùng đất rộng có nước bao quanh ở sông, hồ, biển
Trong Luật Biển Việt Nam, tại điều 19 định nghĩa “Đảo là một vùng đất tự nhiên có nước bao bọc, khi thủy triều lên vùng đất này vẫn ở trên mặt nước”
Như vậy, đảo là một vùng đất nhô cao khỏi mặt nước, xung quanh có nước bao bọc và không bị thủy triều ngập
- Khái niệm quần đảo
Quần đảo là tập hợp nhiều đảo gần nhau trong một khu vực địa lí nhất định
Theo Luật Biển Việt Nam, quần đảo được hiểu là “một tập hợp các đảo, bao gồm cả bộ phận của các đảo, vùng nước tiếp liền và các thành phần tự nhiên khác có liên quan chặt chẽ với nhau”
2.1.2.2 Vai trò của đảo, quần đảo
Đối với mỗi quốc gia trên thế giới có vùng biển, đảo và quần đảo đóng một vai trò hết sức quan trọng:
- Các đảo, quần đảo là vị trí tiền tiêu có vị trí quan trọng trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ chủ quyền của mỗi quốc gia Trên các đảo có thể lập những căn cứ kiểm soát vùng biển, vùng trời, đảm bảo an ninh quốc phòng, xây dựng kinh tế, bảo vệ chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ đất nước
Ở nước ta, các đảo, quần đảo như Hoàng Sa, Trường Sa, Chàng Tây, Thổ Chu, Phú Quốc, Côn Đảo, Phú Quý, Lý Sơn, Cồn Cỏ, Cô Tô, Bạch Long Vĩ là những đảo đóng vai trò hết sức quan trọng trong bảo vệ chủ quyền biên giới lãnh thổ
- Hiện nay, đảo và quần đảo còn góp phần vào công cuộc phát triển kinh tế mỗi quốc gia bằng phát triển tổng hợp kinh tế biển về các mặt: đánh bắt, nuôi trồng thủy sản, phát triển du lịch, giao thông vận tải…
Ở Việt Nam, các đảo gần ven bờ có điều kiện phát triển nghề cá, du lịch và cũng là căn cứ để bảo vệ trật tự, an ninh trên vùng biển và bờ biển nước ta Đó là các đảo thuộc huyện đảo Cát Hải - Cát Bà và huyện đảo Bạch Long Vĩ (Hải Phòng), huyện đảo Phú Quý (Bình Thuận), huyện đảo Côn Sơn (Bà Rịa - Vũng Tàu), huyện đảo Lý Sơn (Quảng Ngãi), huyện đảo Phú Quốc (Kiên Giang)
Trang 52.2 Thực trạng xây dựng hệ thống tư liệu về đảo, quần đảo dùng trong dạy học Địa lí lớp 12 THPT
Quan niệm của giáo viên về xây dựng hệ thống tư liệu về đảo, quần đảo dùng trong dạy học Địa lí Việt Nam lớp 12 THPT
¯) Thực trạng về nhận thức của giáo viên đối với vấn đề xây dựng
hệ thống tư liệu về đảo, quần đảo dùng trong dạy học Địa lí lớp 12 THPT
Hầu hết các giáo viên đều cho rằng việc xây dựng hệ thống tư liệu về đảo, quần đảo là rất cần thiết
Quan niệm của học sinh về hệ thống tư liệu về đảo, quần đảo dùng trong dạy học Địa lí Việt Nam lớp 12 THPT
Đa số học sinh đều cho rằng việc sử dụng các tư liệu đảo, quần đảo trong các giờ học có liên quan làm cho học sinh tiếp thu bài tốt hơn, đạt hiệu quả học tạp cao hơn Chỉ một số ít cảm thấy việc đưa tài liệu vào là không cần thiết Nguyên nhân chủ yếu dẫn đến vấn đề này là do giáo viên chưa có phương pháp sử dụng hợp lí, làm cho học sinh chưa tiếp thu được bài học
- Đa số các em đều khẳng định giáo viên có đưa các tranh ảnh, video, các tin tức sự kiện vào bài dạy địa lí để minh họa kiến thức bài học, làm rõ
và mở rộng kiến thức bài học, đồng thời rèn luyện được kĩ năng địa lí cho các em
2.3 Hệ thống tư liệu về đảo, quần đảo trong dạu học địa lớp 12 THPT 2.3.1 Công cụ, phương pháp xây dựng hệ thống tư liệu về đảo, quần đảo dùng trong dạy học Địa lí Việt Nam lớp 12 THPT
Công cụ hỗ trợ tìm kiếm tư liệu
Hiện nay, công cụ hỗ trợ tìm kiếm tư liệu về đảo, quần đảo có ba công cụ chính:
+ Tìm kiếm tư liệu qua mạng Internet
+ Tìm kiếm tư liệu qua sách, báo
+ Tìm kiếm tư liệu qua phim tài liệu
Tuy nhiên, đề tài chỉ giới thiệu công cụ phổ biến nhất hiện nay đó là công cụ tìm kiếm tư liệu qua mạng Internet
Tìm kiếm tư liệu qua mạng Internet
Tìm kiếm tư liệu về đảo, quần đảo qua mạng Internet hiện nay đang
là công cụ hữu hiệu và phổ biến nhất bởi những ưu điểm của nó như: thuận lợi, nhanh chóng, ít tốn kém, tư liệu tìm kiếm được phong phú, đa dạng và
dễ dàng trong việc lưu trữ thông tin
Trang 62.3.2 Phương pháp xây dựng hệ thống tư liệu về đảo, quần đảo dùng trong dạy học Địa lí lớp 12 THPT
Xây dựng hệ thống tư liệu về đảo, quần đảo dùng trong dạy học Địa
lí lớp 12 THPT được tiến hành theo các bước như sau:
+ Tìm kiếm hệ thống tư liệu
+ Lưu trữ tư liệu
+ Biên tập tư liệu
2.3.3 Xây dựng hệ thống tư liệu về đảo, quần đảo dùng trong dạy học Địa lí Việt Nam lớp 12 THPT
2.3.3 1 Hệ thống đảo, quần đảo trong chương trình Địa lí lớp 12 THPT
Hệ thống đảo, quần đảo trong chương trình Địa lí lớp 12 THPT được thể hiện qua 12 huyện đảo Cụ thể:
Bảng 2.1 Hệ thống đảo, quần đảo trong dạy học Địa lí lớp 12 THPT
Thứ tự Tên đảo, quần đảo Trực thuộc tỉnh Diện tích (km 2 ) Dân số (người)
4 Đảo Bạch Long Vỹ Hải Phòng 23,33 902
6 Quần đảo Hoàng Sa Thành phố Đà Nẵng 305 0
8 Quần đảo Trường
5 (đất nổi) 195
10 Đảo Côn Đảo Bà Rịa – Vũng Tàu 76 6.402
Trang 72.3.3.2 Hệ thống tư liệu thành văn ( phụ lục 2)
2.4 Môt số giáo án minh họa sử dụng tư liệu đảo, quần đảo trong dạy học địa lí Việt Nam lớp 12 THPT
2.4.1 Giáo án minh họa số 1
Bài 8 Thiên nhiên chịu ảnh hưởng sâu sắc của biển
I Mục tiêu bài học
Sau bài học, học sinh có được:
1/ Về kiến thức
- Nắm được các đặc điểm cơ bản của Biển Đông
- Phân tích được ảnh hưởng của Biển Đông đối với thiên nhiên Việt Nam thể hiện ở các đặc điểm về khí hậu, địa hình bờ biển, cảnh quan, các hệ sinh thái ven biển, tài nguyên thiên nhiên vùng biển và thiên tai
2./Về kĩ năng
- Đọc bản đồ địa hình vùng biển, nhận biết các đường đẳng sâu, phạm vi thềm lục địa, dòng hải lưu, các dạng địa hình bờ biển, mối liên hệ giữa địa hình ven biển và đất liền
- Liên hệ thực tế địa phương về ảnh hưởng của biển đối với các mặt
tự nhiên như khí hậu, địa hình ven biển, sinh vật và thiên tai
3/ Về thái độ: HS nắm được những đặc điểm cơ bản về biển đảo từ
đó xác định đúng trách nhiệm và nghĩa vụ của mình đối với quê hương đất nước, long tự hào dân tộc, thêm yêu tổ chức mình hơn
II Phương tiện dạy học
- Bản đồ Địa lí tự nhiên Việt Nam (có phần biển)
- Át lát Địa lí Việt Nam
- Một số hình ảnh về địa hình ven biển rừng ngập mặn, thiên tai bão lụt, ô nhiễm vùng ven biển (trong đó có sử dụng các hình ảnh 1.1, 1.10, 3.1, 3.11, 4.1, 10.14 trong hệ thống tư liệu đảo, quần đảo)
III Phương pháp dạy học
- Phương pháp đàm thoại gợi mở
- Phương pháp thảo luận nhóm
- Phương pháp sử dụng bản đồ, hình ảnh
IV Hoạt động dạy học
1 Ổn định lớp, kiểm tra sĩ số
2 Kiểm tra bài cũ
Câu hỏi 1: Em hãy nêu đặc điểm của dải đồng bằng miền Trung
Trang 8Câu hỏi 2: Nêu những thế mạnh và hạn chế của thiên nhiên khu vực đồi núi và khu vực đồng bằng đối với phát triển kinh tế - xã hội nước ta
3 Dạy bài mới
a) Đặt vấn đề
Nước ta có hơn hai mặt giáp biển.Điều này đã có tác động sâu sắc đến tự nhiên nước ta.Vậy những ảnh hưởng đó là gì, chúng ta cùng tìm hiểu trong bài học hôm nay
b) Triển khai bài dạy
¯ Hoạt động 1: Tìm hiểu các đặc điểm khái quát của Biển Đông
Mục tiêu: Học sinh nắm được những đặc điểm chính của biển Đông
Trang 9GV: Dựa vào Bản đồ Các nước Đông
Nam Á, em hãy xác định phạm vi của
Biển Đông
HS: Lên bảng xác định phạm vi
GV: Xác định lại phạm vi, nêu từng
nước tiếp giáp với Biển Đông
GV: Dựa vào nội dung SGK và hiểu biết
của mình, em hãy nêu các đặc điểm khái
quát của Biển Đông
HS: Trả lời
GV chuẩn lại kiến thức
Biển Đông có diện tích lớn thứ 2 trong
các biển của Thái Bình Dương
Phía đông và đông nam Biển Đông
được bao bọc bởi các vòng cung đảo
Tính chất nhiệt đới ẩm của Biển Đông
thể hiện qua các yếu tố hải văn: nhiệt
độ, độ muối của nước biển, sóng, thủy
triều, hải lưu
1 Khái quát về Biển Đông
¯ Hoạt động 2: Tìm hiểu ảnh hưởng của Biển Đông đến thiên
nhiên Việt Nam
Mục tiêu: Phân tích được ảnh hưởng của Biển Đông đến khí hậu, địa hình và các hệ
sinh thái vùng ven biển, tài nguyên thiên nhiên vùng biển và thiên tai.
Hoạt động của giáo viên và học
Trang 10GV: Biển Đông ảnh hưởng sâu sắc
đến thiên nhiên Việt Nam thể hiện
qua các yếu tố nào?
HS: Trả lời
GV: Ảnh hưởng của Biển Đông
đến thiên nhiên Việt Nam thể hiện
sâu sắc qua 4 yếu tố là khí hậu, địa
hình và các hệ sinh thái vùng ven
biển, tài nguyên thiên nhiên vùng
biển, thiên tai
Để tìm hiểu về 4 yếu tố này, lớp
làm việc theo 4 nhóm trong vòng 5
phút, sau đó cô sẽ gọi đại diện từng
nhóm trình bày kết quả thảo luận
Chúng ta thảo luận theo phiếu học
tập
+ Nhóm 1: Tìm hiểu ảnh hưởng của
Biển Đông đến khí hậu
+ Nhóm 2: Tìm hiểu ảnh hưởng của
Biển Đông đến địa hình và các hệ
sinh thái vùng ven biển
+ Nhóm 3: Tìm hiểu ảnh hưởng của
Biển Đông đến tài nguyên thiên
nhiên vùng biển
+ Nhóm 4: Tìm hiểu ảnh hưởng của
Biển Đông đến thiên tai
HS: Làm việc theo nhóm
GV: Gọi đại diện nhóm 1 trình bày
kết quả thảo luận
HS nhóm khác bổ sung
GV: Chuẩn kiến thức
GV: Vì sao lượng mưa nước ta lại
lớn hơn của các nước trong cùng
một vĩ độ?
HS: Trả lời
GV: Nhờ có Biển Đông với các
khối khí di chuyển qua biển đã đem
đến cho nước ta một lượng mưa
lớn; giảm tính chất khắc nghiệt của
2 Ảnh hưởng của Biển Đông đến thiên nhiên Việt Nam
a) Khí hậu
b) Địa hình và các hệ sinh thái vùng ven biển
c) Tài nguyên thiên nhiên vùng biển
d) Thiên tai
Trang 11thời tiết; giảm độ lục địa của các,
vùng phía tây đất nước Do đó, đã
làm cho khí hậu nước ta có nhiều
đặc tính của khí hậu hải dương,
khác với nhiều nước cùng vĩ độ
như Bắc Phi, Tiểu Á, vùng Đê Can
Ấn Độ
GV gọi đại diện nhóm 2 trình bày
ảnh hưởng của Biển Đông tới địa
hình và hệ sinh thái vùng ven biển
GV chiếu các hình ảnh thể hiện tác
động của Biển Đông tới địa hình và
hệ sinh thái vùng ven biển
GV: Địa hình ven biển nước ta là
dạng địa hình đặc trưng cho địa
hình vùng ven biển nhiệt đới ẩm
với tác động của quá trình xâm
thực – bồi tụ diễn ra mạnh mẽ trong
mối tương tức giữa biển và lục địa
như: Bờ, vách biển mài mòn; đầm
phá; cồn cát; các đảo gần bờ
Biển Đông cũng đã mang lại cho
nước ta những bãi biển đẹp không
những ở ven biển mà còn có các
bãi biển ở các đảo gần bờ
Trang 12Vườn quốc gia trên các đảo, nổi bật
như vườn quốc gia Cát Bà Đây là
rừng nguyên sinh với hơn 745 loài
thực vật, trong đó có những loài gỗ
quý như kim giao, trai lỳ, chò đãi
lát hoa, hơn 200 loài động vật Đặc
biệt, trên quần đảo Cát Bà có loài
đặc hữu voọc đầu trắng duy nhất
trên thế và đã trở thành biểu tượng
của khu dự trữ sinh quyển thế giới
Cát Bà (Trích mục tư liệu 2.2.2.3,
b)
GV: Như vậy, có thể tóm gọn lại
những ảnh hưởng của Biển Đông
đến địa hình và các hệ sinh thái
vùng ven biển như sau:
GV: Dựa vào hình 8.1 trong sách
giáo khoa hoặc Át lát Địa lí Việt
Nam, em hãy xác định vị trí của
các vịnh biển Hạ Long, Đà Nẵng,
Xuân Đài, Vân Phong, Cam Ranh
Cho biết các vịnh biển trên trực
thuộc tỉnh, thành phố nào?
HS: Lên bảng xác định
GV: Gọi đại diện nhóm 3 trình bày
kết quả thảo luận
GV: Tại sao nói vùng biển Việt
Nam rất giàu tài nguyên khoáng
sản và hải sản?
HS: Trả lời
GV: Em hãy nêu tên một số bể dầu
lớn của nước ta
HS: Trả lời
GV: Vì sao vùng biển Nam Trung
Bộ có khả năng sản xuất muối