tính hoàn chỉnh và thống nhất của lớp vỏ cảnh quan

Theo nghĩa rộng: lớp vỏ cảnh quan đồng nghĩa với lớp vỏ địa lý. Đó là khoảng không gian bao bọc xung quanh trái đất có bề dày khoảng 35-40km, giới hạn trên là tầng ozon và giới hạn dưới là vực thẳm của đại dương.

NỘI DUNG TRÌNH BÀY

1 Khái niệm về lớp vỏ cảnh quan

2 Quy luật về tính hoàn chỉnh và thống nhất của lớp vỏ cảnh quan

4 Tài liệu tham khảo

3 Ý nghĩa thực tiễn của quy luật trong việc sử dụng hợp lý tài nguyên và bảo vệ môi trường

2.1 Khái niệm 2.2 Nguyên nhân 2.3 Biểu hiện

thẳm của đại dương.

• Theo nghĩa hẹp: Lớp vỏ cảnh quan là bộ phận của lớp vỏ địa lý ở gần mặt đất, nơi xảy ra sự xâm

nhập trực tiếp và tác động mạnh nhất của các thành phần như: thạch quyển, khí quyển, thổ

nhưỡng quyển và sinh vật quyển

Sơ đồ cấu tạo lớp vỏ cảnh quan trái đất.

1 KHÁI NIỆM VỀ LỚP VỎ CẢNH QUAN

• Vỏ cảnh quan Trái đất là một thể thống nhất và hoàn chỉnh về mặt cấu trúc thành phần, nhưng không đồng nhất về mặt lãnh thổ, có sự phân dị thành các địa tổng thể với qui mô khác nhau.

• Mỗi thành phần của vỏ cảnh quan (nền đá, địa hình, thổ nhưỡng, nước, thế giới hữu cơ, v.v…) tồn tại và phát triển theo những qui luật riêng của nó

• Từng thành phần không tồn tại và phát triển một cách cô lập, mà chúng chịu ảnh hưởng của các thành phần khác và tác động ảnh hưởng của mình tới các thành phần khác

2.3 Biểu hiện

• Sự phối hợp hoạt động của tất cả các thành phần biến chúng thành một hệ thống vật liệu thống nhất.

• Các thành phần của lớp vỏ địa lý cũng phát triển trong mối quan hệ chặt chẽ với nhau và theo cùng một hướng làm cho tính thống nhất của lớp vỏ mang tính của một hệ thống hoàn chỉnh.

• Tính hoàn chỉnh của hệ thống mang đặc tính chung tới mức chỉ một khâu trong vỏ cảnh quan thay đổi thì tất cả các khâu còn lại cũng thay đổi theo.

• Con người cũng tham gia vào các mối liên hệ phổ biến này Bằng hoạt động sản xuất của mình con người đã tạo ra áp lực lớn lên

tự nhiên đến mức có thể làm thay đổi môi trường tự nhiên

2 Tính hoàn chỉnh và thống nhất của lớp vỏ cảnh quan

• Quy mô thay đổi của toàn bộ hệ thống, về căn bản phụ thuôc vào qui mô thay đổi của các bộ phận cấu thành riêng biệt Có thể sắp xếp tính bảo thủ của các thành phần theo thứ tự giảm dần như sau: cơ sở nham thạch - địa hình -

các hiện tượng khí hậu - nước - thổ nhưỡng - thực vật - động vật (Xooltxev, 1960).

• Trong vỏ cảnh quan thành phần này có thể kìm hãm bước tiến hóa của các thành phần khác hoặc ngược lại có tác dụng thúc đẩy nhanh lên Giữa các sự vật, hiện tượng hay giữa các mặt, các giai đoạn phát triển của một sự vật, hiện tượng có sự tác động qua lại, chuyển hoá lẫn nhau.

Phá rừng

Mất nơi nghỉ ngơi,

giải trí

Tăng lượng CO2

Tăng xói mòn, Rửa trôi đất

Dòng chảy kém điều hòa

Tổn thất nguồn gien ĐTV

Khí hậu nóng lên

Tăng diện tích đất hoang, đồi núi trọc

Gây ngập lụt, khô hạn

Tăng mực nước biển

Giảm diện tích đất nông nghiệp

Ngập diện tích ven biển Thiếu LT-TP

Phá vỡ cân bằng sinh thái

Ví dụ 1

Xây dựng đập

thủy điện

Mất đất, mất rừng Người dân phải di dời

Môi trường sinh thái

Làm thay đổi chế

độ dòng chảy

Làm chậm tốc độ dòng chảy tự nhiên của sông

Làm tăng lượng phù sa tại các hồ

Làm thay đổi chế độ phù du, dinh dưỡng sông

Chặn đường đi của chu trình sinh sản và sinh trưởng của các loài cá

3 Ý nghĩa của quy luật trong sử dụng hợp lý tài nguyên và bảo vệ môi trường

• Trong thiên nhiên, các hợp phần tự nhiên luôn có mối quan hệ chặt chẽ với nhau tạo thành các tổng thể địa lý tự nhiên thống nhất Mỗi khu vực chỉ thích hợp với một số loại hình sử dụng nhất định và ngược lại

• Vận dụng quy luật thống nhất và hoàn chỉnh của tự nhiên chúng ta có thể đưa ra được những hướng sử dụng phù hợp trong phát triển của mỗi đơn vị lãnh thổ cũng như cho quá trình quy hoạch lãnh thổ Nhờ đó, chúng ta khai thác và sử dụng hợp lý tài nguyên phục vụ phát triển mà không gây tác động xấu đến tự nhiên, môi trường

của các thành phần khác và phá vỡ hệ thống cũ tạo nên một hệ thống mới

• Nếu khai thác hợp lý nguồn tài nguyên thiên nhiên tức là tác động vào hệ thống tự nhiên một cách phù hợp với đặc điểm, quy luật phát sinh, phát triển và thống nhất của chúng thì sẽ bảo vệ, tái tạo được nguồn tài nguyên thiên nhiên và đảm bảo được sự phát triển bền vững của lãnh thổ Ngược lại, nếu con người khai thác, sử dụng tự nhiên không tuân theo những quy luật thì sẽ mang lại những hậu quả lâu dài và không lường trước được

3 Ý nghĩa của quy luật trong sử dụng hợp lý tài nguyên và bảo vệ môi trường

• Mọi hoạt động kinh tế của xã hội loài người thực tế là sự can thiệp vào bước tiến triển xác định của quá trình tự nhiên trong Vỏ cảnh quan Việc thay thế thực vật hoang dại bằng thực vật gieo trồng, việc xây dựng các đập trên sông, việc dẫn nước tới các miền hạn hán, việc làm khô các đầm lầy vv…nhất định sẽ ảnh hưởng tới toàn bộ tổng thể tự nhiên của cảnh quan và trải qua một thời gian có thể dẫn đến những kết quả bất ngờ, trong đó có cả các kết quả trái với ý muốn của con người

• Như vậy, với quy luật thống nhất và hoàn chỉnh của tự nhiên chúng ta có thể dự báo trước về sự thay đổi của các thành phần tự nhiên khi chúng ta sử dụng một thành phần nào đó vào mục đích kinh tế-xã hội

• Từ đó, con người có thể điều chỉnh các hoạt động của mình sao cho hợp lý để tránh những hậu quả xấu có thể xảy ra

phần lớn vào tự nhiên (đất, khí hậu, nước, sinh vật…)

• Ở miền núi, hoạt động sản xuất du canh du cư đã tàn

phá diện tích rừng, mất lớp phủ thực vật, khả năng đất

bị xói mòn tang nhanh (nhất là những vùng địa hình

dốc);nguồn nước chảy tràn nhưng thấm đất ít, đất bị

mất dinh dưỡng trở nên bạc màu

• Để khắc phục, cần trồng trọt theo phương thức ruộng bậc thang (hay đường đồng mức) để hạn chế xói mòn gây mất nước, mất đất, biến đổi địa hình và phòng tránh một số thiên tai có thể xảy ra ở miền núi.

3 Ý nghĩa của quy luật trong sử dụng hợp lý tài nguyên và bảo vệ môi trường

chắc sẽ dẫn đến vỡ đập nước.

Công trường thuỷ điện Chiêm Hoá

 Việc xây dựng đập làm thay đổi cảnh quan, làm xuất hiện cảnh quan hồ nước, thay đổi môi trường sinh thái quanh hồ Các yếu tố vi khí hậu, nguồn nước, thảm thực vật rừng cũng thay đổi theo

 Cần nghiên cứu tổng hợp tự nhiên khu vực trước khi quyết định có hay không thành lập một công trình nhà máy thủy điện nào đó

3 Ý nghĩa của quy luật trong sử dụng hợp lý tài nguyên và bảo vệ môi trường

hiện các vệt lộ taluy và tàn phá một diện tích lớn rừng

Việc làm thay đổi các yếu tố địa hình, thảm thực vật sẽ dẫn đến trượt lở đất nếu như không có biện pháp kĩ thuật công trình phòng tránh (mưa nhiều, đất nhiều sét hoặc bở rời…)

Tóm lại: Quy luật thống nhất và hoàn chỉnh của lớp vỏ địa lý

• Đòi hỏi mọi người phải nâng cao nhận thức của mình về việc khai thác và bảo vệ tài nguyên, môi trường

• Báo trước sự cần thiết đầu tiên phải đánh giá tác động môi trường, cũng như nghiên cứu tỉ mỉ cấu trúc địa lí của bất kì lãnh thổ nào trước khi khai thác chúng vì mục đích kinh tế

• “Nói một cách đơn giản, việc cải tạo tự nhiên hợp lý không thể không tính đến quy luật về tính hoàn chỉnh của

vỏ cảnh quan Sự can thiệp của những người không hiểu biết về lĩnh vực các mối liên hệ nhân quả tinh tế tự nhiên chẳng khác gì sự can thiệp của những con ong vào mạng nhện” (Armand, 1966)

3 Ý nghĩa của quy luật trong sử dụng hợp lý tài nguyên và bảo vệ môi trường

lẫn nhau giữa các thành phần và của mỗi bộ phận lãnh thổ của lớp vỏ địa lí.

• Từ quy luật thống nhất và hoàn chỉnh của lớp vỏ địa lí với mối liên hệ phổ biến, con người rút ra những quan điểm, nguyên tắc chỉ đạo hoạt động nhận thức và hoạt động thực tiễn.

• Quy luật thống nhất và hoàn chỉnh của lớp vỏ cảnh quan hướng công tác quản lý, khai thác và bảo vệ tài nguyên, môi trường tới công tác phát triển bền vững.

1 Nguyễn Vi Dân (2005), Cơ sở địa lý tự nhiên, NXB Đại học Quốc gia Hà nội.

2 SGK, Địa lý 10, NXB Giáo Dục Việt Nam

3 Một số trang web

Tài liệu tham khảo