Định hướng này đã được pháp chế hoá trong Luật Giáo dục năm2005: “Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủđộng sáng tạo của học sinh; phù hợp với đặc trưn
Trang 1PHẦN I: MỞ ĐẦU
I LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI
Nước ta đang trong giai đoạn công nghiệp hoá, hiện đại hoá và hội nhậpvới cộng đồng quốc tế Nhân tố quyết định thắng lợi của công cuộc công nghiệphoá, hiện đại hoá và hội nhập quốc tế là con người Công cuộc đổi mới này đòihỏi nhà trường phải tạo ra những con người lao động năng động, sáng tạo làmchủ đất nước, tạo nguồn nhân lực cho một xã hội phát triển
Ngay từ Nghị quyết Hội nghị lần thứ 4 Ban Chấp hành Trung ương Đảngkhóa đã xác định: “Phải khuyến khích tự học, phải áp dụng những phương phápgiáo dục hiện đại để bồi dưỡng cho học sinh năng lực tư duy sáng tạo, năng lựcgiải quyết vấn đề”
Định hướng này đã được pháp chế hoá trong Luật Giáo dục năm2005: “Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủđộng sáng tạo của học sinh; phù hợp với đặc trưng môn học, đặc điểm đối tượnghọc sinh, điều kiện của từng lớp học; bồi dưỡng cho học sinh phương pháp tựhọc, khả năng hợp tác; rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn; tácđộng đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú và trách nhiệm học tập cho họcsinh”
Trong chiến lược phát triển giáo dục Việt Nam giai đoạn 2011-2020 đãxác định mục tiêu tổng quát là: “Đến năm 2020, nền giáo dục nước ta được đổimới căn bản và toàn diện theo hướng chuẩn hóa, hiện đại hóa, dân chủ hóa vàhội nhập quốc tế, chất lượng giáo dục được nâng cao một cách toàn diện, gồm:giáo dục đạo đức, kĩ năng sống, năng lực sáng tạo, năng lực thực hành, năng lựchình thành ý tưởng và thiết kế kĩ thuật …”
Công Nghệ 11 là môn khoa học ứng dụng, thiết thực phục vụ cuộc sống
và nghiên cứu xã hội Tuy nhiên, môn học không thi tốt nghiệp hay đại học nên
đa phần các em tỏ thái độ thờ ơ, chưa đầu tư vào môn học Vì thế các em chưanhận thức được tầm quan trọng của tính ứng dụng thực tiễn cũng như không vậndụng được kiến thức môn học vào giải quyết các vấn đề thực tiễn
Qua thực tế giảng dạy môn Công Nghệ 11 ở trường THPT, tôi nhận thấyđây là môn học có có nhiều thuận lợi để phát triển năng lực sáng tạo , hình thành
ý tưởng thiết kế kỹ thuật cho các em Đặc biệt là kiến thức phần Bản vẽ kỹ thuật,thực hành bản vẽ nhà và thiết kế kỹ thuật – một vấn đề thu hút được sự chú ýcủa học sinh, kích thích được học sinh chủ động, sáng tạo, hình thành ý tưởng
và thiết kế kỹ thuật vào giải quyết các vấn đề cải tiến kỹ thuật Chính vì vậy tôi
xây dựng đề tài: “Phát triển năng lực sáng tạo, hình thành ý tưởng và thiết kế
kỹ thuật cho học sinh lớp 11 thông qua chuyên đề: “Thiết kế và bản vẽ kỹ thuật””.
Tôi hy vọng rằng đề tài này giúp ích được phần nào cho các quí đồngnghiệp trong quá trình giảng dạy và các em học sinh trong quá trình học tập vàvận dụng môn Công nghệ lớp 11
Trang 2II MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU
- Làm quen với phương pháp dạy học theo định hướng phát triển năng lựchọc sinh
- Tìm cho mình một phương pháp tạo không khí hứng thú và lôi cuốnnhiều học sinh tham gia học tập và phát huy được năng lực sáng tạo, hình thành
và thiết kế kỹ thuật vào đời sống hàng ngày của các em
- Nghiên cứu đề tài này giúp học sinh có khả năng phát triển năng lựcsáng tạo, hình thành ý tưởng và thiết kế kỹ thuật để giải quyết vấn cải tiến kỹthuật và phát minh trong thực tiễn
- Việc nghiên cứu đề tài này nhằm giúp học sinh chiếm lĩnh kiến thức vềthiết kế, bản vẽ xây dựng (đặc biệt là bản vẽ nhà), rèn luyện được một số kỹnăng: tự học, thu thập thông tin, liên hệ thực tế…
- Việc nghiên cứu đề tài này góp phần phát triển một số năng lực của họcsinh: Năng lực tự học, năng lực giải quyết vấn đề, năng lực giao tiếp, năng lựchợp tác, năng lực đánh giá và triển khai công nghệ, năng lực sáng tạo, năng lựchình thành ý tưởng và thiết kế kỹ thuật …
- Việc nghiên cứu đề tài này góp phần kích thích niềm đam mê và địnhhướng nghề nghiệp cho học sinh
III ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU
- Nghiên cứu cơ sở lí luận việc đổi mới chương trình giáo dục nói chung
và môn Công nghệ nói riêng, đổi mới phương pháp dạy học theo hướng tíchcực, tích hợp, định hướng phát triển năng lực
- Nghiên cứu chương trình sách giáo khoa, sách giáo viên công nghệ 11.Xác định mục tiêu định hướng phát triển năng lực trong phần vẽ kỹ thuật ứngdụng (bản vẽ nhà) để xây dựng một số chuyên đề, bài giảng phát huy tính tíchcực, chủ động tư duy, nâng cao hứng thú học tập cho học sinh, học sinh có thểvận dụng kiến thức của môn học vào thực tiễn
- Thực nghiệm dạy học công nghệ 11 qua chuyên đề “Thiết kế và bản vẽ
kỹ thuật”.
IV PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
Đề tài được thực hiện dựa trên tổ hợp các phương pháp nghiên cứu:
- Phương pháp nghiên cứu lí luận dạy học: Nghiên cứu cơ sở lí luận việcđổi mới chương trình giáo dục nói chung và môn công nghệ nói riêng, đổi mớiphương pháp dạy học theo hướng tích cực, tích hợp, định hướng phát triển nănglực
- Phương pháp điều tra khảo sát thực tế, thu thập thông tin: Nghiên cứuthu thập thông tin về các thiết bị cải tiến kỹ thuật trong đời sống hàng ngày
Trang 3- Phương pháp điều tra phỏng vấn: Tiến hành điều tra thực tế, phỏng vấngiáo viên và HS về thực trạng phát triển năng lực thông qua bài giảng trongtrường THPT
- Phương pháp thực nghiệm sư phạm: Xây dựng kế hoạch dạy học chuyên
đề “Thiết kế và bản vẽ kỹ thuật” theo mục tiêu phát triển năng lực sáng tạo,
hình thành ý tưởng và thiết kế kỹ thuật, tiến hành giảng dạy, tổng kết, đánh giá
và rút kinh nghiệm
Trang 4PHẦN II: NỘI DUNG
I CƠ SỞ LÍ LUẬN
1 Cơ sở lí luận giáo dục theo định hướng phát triển năng lực
a Khái niệm về năng lực:
* Năng lực là khả năng vận dụng những kiến thức, kinh nghiệm, kĩ năng,thái độ và hứng thú để hành động một cách phù hợp và có hiệu quả trong cáctình huống đa dạng của cuộc sống
*Đặc điểm của năng lực:
- Có sự tác động của một cá nhân cụ thể tới một đối tượng cụ thể (kiến thức,quan hệ xã hội, …) để có một sản phẩm nhất định; do đó có thể phân biệt ngườinày với người khác
- Năng lực là một yếu tố cấu thành trong một hoạt động cụ thể Năng lực chỉ tồntại trong quá trình vận động, phát triển của một hoạt động cụ thể Vì vậy, nănglực vừa là mục tiêu, vừa là kết quả hoạt động
- Đề cập tới xu thế đạt được một kết quả nào đó của một công việc cụ thể, domột con người cụ thể thực hiện (năng lực học tập, năng lực tư duy, năng lực tựquản lý bản thân, …) Vậy không tồn tại năng lực chung chung
* Phân loại năng lực:
- Năng lực chung: Năng lực chung là những năng lực cơ bản, thiết yếu hoặc cốt
lõi… làm nền tảng cho mọi hoạt động của con người trong cuộc sống và laođộng nghề nghiệp Một số năng lực cốt lõi của học sinh THPT: Năng lực tự học,năng lực giải quyết vấn đề, năng lực sáng tạo, năng lực tự quản lý, năng lực giaotiếp, năng lực hợp tác, năng lực sử dụng CNTT và TT, năng lực sử dụng ngônngữ , năng lực tính toán
- Năng lực chuyên biệt: Là những năng lực được hình thành và phát triển trên cơ
sở các năng lực chung theo định hướng chuyên sâu, riêng biệt trong các loạihình hoạt động, công việc hoặc tình huống, môi trường đặc thù, cần thiết chonhững hoạt động chuyên biệt, đáp ứng yêu cầu hạn hẹp hơn của một hoạt độngnhư Toán học, Âm nhạc, Mĩ thuật, Thể thao, Địa lí,…Một số năng lực chuyênbiệt môn công nghệ: Năng lực sáng tạo kỹ thuật, năng lực hình thành ý tưởng vàthiết kế kỹ thuật, năng lực đánh giá và triển khai công nghệ
b Kỹ thuật dạy học theo định hướng năng lực:
- Kỹ thuật đặt câu hỏi
- Kỹ thuật khăn trải bàn
- Kỹ thuật các mảnh ghép
- Kỹ thuật học tập hợp tác
c Hình thức tổ chức dạy học theo định hướng:
Chính khoá, ngoại khoá
2 Đặc trưng cơ bản của phương pháp dạy học tích cực
2.1 Dạy học thông qua các hoạt động của học sinh:
Dạy học thông qua tổ chức liên tiếp các hoạt động học tập, từ đó giúp HS
tự khám phá những điều chưa biết chứ không phải thụ động tiếp thu những tri
Trang 5thức được sắp đặt sẵn Theo tinh thần này, giáo viên không cung cấp, áp đặt kiến
thức có sẵn mà là người tổ chức và chỉ đạo HS tiến hành các hoạt động học tập như nhớ lại kiến thức cũ, phát hiện kiến thức mới, vận dụng sáng tạo kiến
thức đã biết vào các tình huống học tậphoặc tình huống thực tiễn,
2.2 Dạy học chú trọng rèn luyện phương pháp tự học
Chú trọng rèn luyện cho HS những tri thức phương pháp để họ biếtcách đọc sách giáo khoa và các tài liệu học tập, biết cách tự tìm lại những kiếnthức đã có, biết cách suy luận để tìm tòi và phát hiện kiến thức mới, Các trithức phương pháp thường là những quy tắc, quy trình, phương thức hành động,tuy nhiên cũng cần coi trọng cả các phương pháp có tính chất dự đoán, giả định(ví dụ: phương pháp giải bài tập vật lí, các bước cân bằng phương trình phảnứng hóa học, phương pháp giải bài tập toán học, ) Cần rèn luyện cho HS cácthao tác tư duy như phân tích, tổng hợp, đặc biệt hoá, khái quát hoá, tương tự,quy lạ về quen để dần hình thành và phát triển tiềm năng sáng tạo của họ.2.3 Tăng cường học tập cá thể phối hợp với học tập hợp tác
Tăng cường phối hợp học tập cá thể với học tập hợp tác theo phươngchâm “tạo điều kiện cho HS nghĩ nhiều hơn, làm nhiều hơn và thảo luận nhiềuhơn” Điều đó có nghĩa, mỗi HS vừa cố gắng tự lực một cách độc lập, vừa hợptác chặt chẽ với nhau trong quá trình tiếp cận, phát hiện và tìm tòi kiến thứcmới Lớp học trở thành môi trường giao tiếp thầy – trò và trò – trò nhằm vậndụng sự hiểu biết và kinh nghiệm của từng cá nhân, của tập thể trong giải quyếtcác nhiệm vụ học tập chung
2.4 Kết hợp đánh giá của thầy với tự đánh giá của trò
Chú trọng đánh giá kết quả học tập theo mục tiêu bài học trong suốt tiếntrình dạy học thông qua hệ thống câu hỏi, bài tập (đánh giá lớp học) Chú trọngphát triển kỹ năng tự đánh giá và đánh giá lẫn nhau của HS với nhiều hình thứcnhư theo lời giải/đáp án mẫu, theo hướng dẫn, hoặc tự xác định tiêu chí để cóthể phê phán, tìm được nguyên nhân và nêu cách sửa chữa các sai sót
3 Tổ chức hoạt động hướng dẫn học sinh thiết lập sự liên hệ nội dung học với thực tiễn
Học sinh thấy hứng thú và dễ ghi nhớ bài học hơn nếu trong quá trình dạy
và học giáo viên luôn có định hướng liên hệ thực tiễn giữa kiến thức môn họcvới đời sống hàng ngày Môn Công nghệ là môn khoa học ứng dụng nên có rấtnhiều phần nội dung kiến thức có thể liên hệ được với vấn đề sáng tạo và hìnhthành ý tưởng cải tiến kĩ thuật trong cuộc sống hàng ngày của các em
II THỰC TRẠNG
1 Thực trạng vấn đề dạy học môn Công nghệ trong trường THPT
Công Nghệ 11 là môn khoa học ứng dụng, một môn học thiết thực phục
vụ cuộc sống và nghiên cứu xã hội Tuy nhiên, một phần môn học không thi tốtnghiệp hay đại học nên đa phần các em tỏ thái độ thờ ơ, chưa đầu tư vào môn
Trang 6học Một phần, giáo viên chưa tâm huyết với môn học, với nghề nên chưa đầu
tư, chưa tìm ra phương pháp dạy học lôi cuốn học sinh, chưa làm cho học sinhnhận thức được tính ứng dụng của môn học trong thực tế Vì thế các em chưanhận thức được tầm quan trọng của tính ứng dụng thực tiễn cũng như không vậndụng được kiến thức môn học vào giải quyết các vấn đề thực tiễn xung quanhcuộc sống
2 Thực trạng vấn đề tiếp thu và triển khai tinh thần đổi mới phương pháp dạy học môn Công nghệ trong trường THPT
Hàng năm Sở Giáo Dục và Đào tạo có triển khai các đợt tập huấn chuyênmôn về đổi mới PPDH, dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh Tuy nhiên, các đợt tập huấn diễn ra ngắn ngày (thường là 3 ngày), số GV môncông nghệ công nghiệp ở mỗi trường rất ít so với các môn học khác (từ 1 đến 2
GV, có trường còn chưa có giáo viên công nghệ đào tạo đúng chuyên ngành),gây khó khăn cho việc trao đổi và thảo luận trong quá trình triển khai hoặc ápdụng vào giảng dạy theo tinh thần của chuyên đề Vì vậy tồn tại một thực tế là,tinh thần đổi mới hoặc nội dung các chuyên đề được triển khai theo ý kiến chủquan cá nhân mà không có sự thảo luận, góp ý của đồng nghiệp Điều này dẫnđến hiệu quả dạy học chưa cao, chưa đồng bộ ở các trường THPT trong tỉnh
3 Thực trạng của việc định hướng phát triển năng lực sáng tạo, hình thành
ý tưởng và thiết kế kỹ thuật trong phần Thiết kế và bản vẽ kỹ thuật
“Thiết kế và bản vẽ kỹ” thuật là phần kiến thức tương đối rộng và cónhiều khả năng phát triển năng lực sáng tạo, hình thành ý tưởng và thiết kế kỹthuật của học sinh Từ đó có thể vận dụng vào thực tiễn cuộc sống hàng ngàycủa học sinh Nhưng nếu dạy theo phương pháp cũ, học sinh tiếp nhận đơn vịkiến thức này lại chỉ chú trọng vào kiến thức môn học chứ chưa liên hệ đượcvào trong đời sống của mình Nếu đổi mới phương pháp dạy học theo địnhhướng phát triển năng lực, học sinh sẽ tự tin, mạnh dạn trình bày ý tưởng sángtạo, hình thành ý tưởng kỹ thuật nhằm cải tiến kỹ thuật những vật dụng hàngngày để phù hợp với nhu cầu cuộc sống ngày nay
III GIẢI PHÁP
Người giáo viên phải nắm bắt được tâm lí của học sinh và điều chỉnhphương pháp dạy học để các em nhận thấy vai trò, ý nghĩa thực tiễn của môncông nghệ Sự điều chỉnh phương pháp dạy học theo định hướng phát triển nănglực còn tạo cơ hội cho học sinh vận dụng kiến thức môn học vào thực tiễn Đồngthời giáo viên phải tổ chức được các hoạt động tự học tập cho học sinh nhằmthông qua bài giảng, học sinh phát triển được những năng lực cụ thể, đặc biệt lànăng lực sáng tạo, hình thành ý tưởng và thiết kế kỹ thuật Để giải quyết đượcvấn đề, tôi đã thực hiện đồng thời các giải pháp sau:
A Giao nhiệm vụ cho học sinh
Để phát triển năng lực sáng tạo, hình thành ý tưởng và thiết kế kỹ thuật
cho học sinh, tôi xây dựng chuyên đề “Thiết kế và Bản vẽ kỹ thuật” Đây là bài
giảng mang tính tích hợp, học sinh phải vận dụng kiến thức nhiều phần, kiếnthức hiểu biết về khoa học đời sống nhằm phát huy có hiệu quả các năng lực Để
Trang 7tổ chức thực hiện giảng dạy chuyên đề này, giáo viên phải giao nhiệm vụ chohọc sinh chuẩn bị tìm hiểu các vấn đề sau:
- Tìm hiểu nội dung bài 8: Thiết kế và bản vẽ kĩ thuật – SGK Công nghệ 11
- Ôn tập kiến thức phần bản vẽ xây dựng và thực hành bản vẽ xây dựng (bản vẽnhà)
- Tìm hiểu một số sản phẩm sáng tạo trong đời sống thực tiễn:
Hình ảnh chiếc ghế gia đinh
Trang 8
Chiếc ôtô đồ chơi được làm từ phế liệu Chiếc giỏ xách được làm từ nắp chai bó đi
Chiếc kẹp đựng cốc cà phê cạnh bàn Chiếc kéo nhiều lưỡi diệu kỳ
làm việc
Hình ảnh chiếc giá treo ban công tiện dụng
Trang 9Chiếc đồng hồ kiêm hộp bút tiện dụng Chiếc hộp lấy kem đánh răng tự động
Trang 11Chiếc vali vali tự động CX-1 sử dụng công nghệ nhận diện khuôn mặt, lập bản
đồ điện tử để theo dõi chuyển động của chủ sở hữu và tự động di chuyển theo họ
qua sân bay.
Quy trình thiết kế chổi quét nước bằng cách tận dụng các vỏ nhựa.
Khay đựng đồ dùng cá nhân, bình trang trí và lợn tiết kiệm từ vỏ chai nhựa.
Trang 12Đèn ngủ sáng tạo làm từ vỏ chai nhựa.
Mô hình tưới tự động cho hệ thống trồng rau sạch trong nhà
B Kế hoạch dạy học
Chuyên đề được thiết kế với thời lượng 2 tiết, có nội dung tích hợp kiến thức phần thiết kế, bản vẽ nhà, thực hành bản vẽ nhà theo mục tiêu định hướng phát triển năng lực Được sắp xếp gần cuối trong chương 2: Vẽ kĩ thuật ứng dụng, sau đó là tiết ôn tập phần Vẽ kĩ thuật (Về cơ bản các em đã được trang bị kiến thức về Bản vẽ nhà, thực hành đọc bản vẽ nhà).
1 Mục tiêu
1.1 Kiến thức:
- Về môn Công nghệ: Biết được quy trình thiết kế, cụ thể hóa quy trình thiết
kế sản phẩm bằng bản vẽ kỹ thuật;
Trang 13- Về môn Toán: Sử dụng phép toán để tính toán số liệu kỹ thuật của một ngôinhà, đồng thời thống kê so sánh các phương án thiết kế, cũng như tính toán kinh
tế khi xây dựng mô hình theo ý tưởng thiết kế
- Về môn Giáo dục công dân: Tuyên truyền niềm đam mê, khơi gợi sự sángtạo, xây dựng niềm tin và sự tự tin cho các em HS trình bày ý tưởng thiết kế 1.2 Kỹ năng
- Rèn luyện kỹ năng thu thập thông tin
- Rèn luyện kĩ năng quan sát, phân tích kênh hình
- Rèn luyện kĩ năng giải thích, tự nghiên cứu và làm việc nhóm
- Rèn luyện kĩ năng lắng nghe và phản hồi tích cực
- Rèn luyện kỹ năng thực hành
- Thiết kế được một sản phẩm đơn giản phục vụ cho cuộc sống và sản xuất
- Nhận biết được các loại bản vẽ kĩ thuật
1.3 Thái độ
Sau bài học:
- Học sinh có thái độ học tập nghiêm túc, yêu thích môn học
- Học sinh định hướng được nghề nghiệp trong tương lai, đam mê theo đuổichuyên ngành thiết kế
- Qua bài học giúp HS có tính quan sát thực tiễn, nắm được nhu cầu cải tiến
kỹ thuật của các sản phẩm trong đời sống
- Đặc biệt qua bài học, khả năng sáng tạo của HS được kích thích, học sinhdần hình thành ý tưởng và thiết kế kỹ thuật, giúp các em tự tin trình bày ý tưởng,
- Năng lực sử dụng ngôn ngữ kỹ thuật
- Năng lực hình thành ý tưởng và thiết kế kỹ thuật
- Năng lực sáng tạo kỹ thuật
- Năng lực lựa chọn, đánh giá và triển khai công nghệ
2 Chuẩn bị của giáo viên và học sinh
2.1 Chuẩn bị của giáo viên
- Giao nhiệm vụ cho học sinh tìm hiểu trước (mục III.A ở trên)
- Tìm hiểu, nghiên cứu SGK và Sách giáo viên Công nghệ 11
- Tìm hiểu về kiến thức của các môn học khác mà học sinh có thể vận dụng
để giải quyết vấn đề trong bài giảng
- Tìm hiểu một số loại vật liệu xây dựng ở địa phương hay sử dụng