Từ đặc điểm chương trình và sách giáo khoa về môn Tự nhiên và Xã hội, từquan điểm đổi mới phương pháp dạy học ở bậc tiểu học, việc sử dụng phươngpháp dạy học về môn Tự nhiên và Xã hội cầ
Trang 11 Tên sáng kiến: Một số biện pháp nhằm phát huy tính tích cực của học sinh trong môn Tự nhiên và Xã hội lớp 2
Nơi thường trú: 143 Phan Đình Phùng, TP Nam Định.
Trình độ chuyên môn: Đại học
Chức vụ công tác: Giáo viên
Nơi làm việc: Trường Tiểu học Lộc An
Điện thoại: 01254133203
5 Đơn vị áp dụng sáng kiến:
Tên đơn vị: Trường Tiểu học Lộc An
Địa chỉ: Xã Lộc An, thành phố Nam Định
Điện thoại: 0350 3846830
BÁO CÁO SÁNG KIẾN
1 ĐIỀU KIỆN HOÀN CẢNH TẠO RA SÁNG KIẾN:
Thế giới xung quanh muôn màu muôn vẻ luôn gợi sự tò mò, hứng thú với các
em nhỏ:
Xung quanh ta có bao điều kỳ diệu.
Mà ta mới biết chẳng được bao nhiêu.
Chuyện trên trời với trăng sao nắng gió.
Chuyện ở trong nhà, chuyện ở ngoài xóm ngõ.
Trang 2Vì sao lại thế? Tại vì sao lại thế?
Chính môn Tự nhiên và Xã hội trong trường Tiểu học phần nào giúp các em trảlời những câu hỏi đó Qua môn học, học sinh hiểu được đời sống của cây cỏ hoa
lá, con người Vì vậy, việc dạy tốt môn Tự nhiên và Xã hội là vô cùng quantrọng để nâng cao hiểu biết, tăng cường vốn sống tạo tiền đề giúp các em cócách ứng xử phù hợp với môi trường trên phương diện Tự nhiên và Xã hội
Từ đặc điểm chương trình và sách giáo khoa về môn Tự nhiên và Xã hội, từquan điểm đổi mới phương pháp dạy học ở bậc tiểu học, việc sử dụng phươngpháp dạy học về môn Tự nhiên và Xã hội cần dựa trên các định hướng cơ bảnsau:
– Đề cao vai trò chủ thể của người học: Đây chính là cách dạy học hướng tậptrung vào học sinh, học sinh thực sự là chủ thể nắm tri thức, rèn luyện kỹ năng
– Đưa các phương pháp dạy học mới vào quá trình dạy học về môn Tự nhiên và
Xã hội trên cơ sở phát huy những ưu điểm của các phương pháp dạy học truyềnthống nhằm nâng cao chất lượng dạy học
– Liên quan đến việc đổi mới phương pháp dạy học, đòi hỏi phải đổi mới cáchình thức tổ chức dạy học, đổi mới cơ sở vật chất, trang thiết bị dạy học, đổimới cách đánh giá trong dạy học về môn Tự nhiên và Xã hội
Hiện nay, phong trào đổi mới mục tiêu nội dung, chương trình sách giáokhoa đang được triển khai rộng khắp ở nước ta Việc đổi mới nội dung kéotheo sự thay đổi về mặt phương pháp và hình thức tổ chức dạy học và nóđược thể hiện trong hoạt động dạy của giáo viên và hoạt động học của họcsinh Việc đổi mới áp dụng phương pháp dạy học tích cực vào thực tiễn dạyhọc là phát huy tính cực độc lập tự giác, sáng tạo của học sinh trong quá trìnhhọc tập
Từ thực tế giảng dạy môn Tự nhiên và Xã hội ở trường Tiểu học Lộc An, đápứng yêu cầu đổi mới nội dung Sách giáo khoa và phương pháp, hình thức dạyhọc để tìm ra những biện pháp tối ưu nhất góp phần nâng cao chất lượng giảng
dạy, tôi chọn và viết sáng kiến về “Một số biện pháp nhằm phát huy tính tích cực của học sinh trong môn Tự nhiên và Xã hội lớp 2”.
Trang 3Tiếp nối chương trình môn Tự nhiên và Xã hội lớp 1, môn Tự nhiên và Xã hộilớp 2 được xây dựng theo hướng tích hợp kiến thức của môn giáo dục sức khỏe.Chương trình môn Tự nhiên và Xã hội lớp 2 gồm 35 bài tương ứng với 35 tiếttrong đó có 31 bài học mới, 4 tiết ôn tập phân phối theo 3 chủ đề: Con người vàsức khỏe; Tự nhiên; Xã hội.
* Chủ đề: Con người và sức khỏe gồm:
– Cơ quan vận động: cơ xương và khớp xương, một số cử động, vận động,phòng chống cong vẹo cột sống, tập thế dục và vận động thường xuyên để cơ vàxương phát triển tốt
– Cơ quan tiêu hóa: nhận biết trên sơ đồ, vai trò của từng cơ quan trong hệ tiêuhóa, ăn sạch, uống sạch, phòng chống nhiễm giun
* Chủ đề xã hội gồm:
– Gia đình: công việc của các thành viên trong gia đình, cách bảo quản và sửdụng một số đồ dùng trong nhà; giữ sạch môi trường xung quanh nhà ở; an toànkhi ở nhà, phòng tránh ngộ độc
– Trường học: các thành viên trong nhà trường và công việc của học; cơ sở vậtchất của nhà trường, giữ vệ sinh trường học, an toàn khi ở trường
– Cuộc sống xung quanh: huyện hoặc quận nơi sống, cảnh quan tự nhiên, nghềchính của nhân dân, các đường giao thông, các phương tiện giao thông, một sốbiển báo giao thông, an toàn giao thông (quy tắc khi đi các phương tiện giaothông)
Trang 41.2 Những thuận lợi, khó khăn trong dạy – học môn Tự nhiên và Xã hội lớp 2:
1 Thuận lợi:
* Giáo viên:
Với chương trình Tự nhiên và Xã hội, giáo viên được hướng dẫn cáchxây dựng thiết kế bài học theo hướng mới có phân chia từng hoạt động cụthể, rõ ràng, có chỉ dẫn các phương pháp theo từng chủ đề
Giáo viên được tham dự các chuyên đề dạy học mới của Phòng Giáo duc,nhà trường tổ chức
Nội dung môn học được xây dựng theo hướng tích hợp phù hợp với đặcđiểm của học sinh
* Học sinh:
Học sinh luôn say mê học hỏi, tìm tòi để hiểu về thế giới Tự nhiên, Xãhội và thế giới con người xung quanh các em với những câu hỏi: Tại saolại thế? Đó là ai? Như thế nào? Vì sao?
em không thích thú với môn học, hiệu quả giờ học không cao
Sự hiểu biết của giáo viên còn hạn chế, ít cập nhật thông tin về sự pháttriển của Khoa học kỹ thuật
Trang 5– Học sinh chưa tích cực, chủ động trong việc học: mọi chuẩn bị cho tiết họcphụ thuộc vào thầy cô, cha mẹ
Chính vì vậy mục tiêu phát huy tính tích cực của học sinh là vấn đề cần thiết
để giáo viên bắt nhịp với việc đổi mới chung của ngành Giáo dục và cũng chính là để học sinh chủ động trong học tập có phương pháp tự chiếm lĩnh,
tự tìm kiếm kiến thức mới trở thành người năng động, sáng tạo.
2 Một số biện pháp thực hiện đổi mới phương pháp dạy học môn Tự nhiên và Xã hội:
2.1 Tổ chức tốt các hoạt động dạy – học:
Để đưa học sinh trở thành chủ thể nhận thức, chủ động tích cực tiếp thu kiếnthức mới, giáo viên cần khéo léo tổ chức các hoạt động dẫn dắt học sinh chiếmlĩnh kiến thức mới theo hướng hoạt động tích cực hoá Muốn vậy người giáoviên cần xác định đúng tầm quan trọng của môn học, ý nghĩa của môn học đểđảm bảo các yêu cầu:
– Dạy đủ số tiết, số bài quy định
– Dạy đủ thời gian, đi đúng quy trình đã thống nhất của một tiết dạy khi thiết kếbài học
– Dạy đúng theo hướng đổi mới các phương pháp tổ chức, các hoạt động họctập để học sinh tích cực tham gia xây dựng bài học
Đồng thời: Khi tổ chức dạy học, giáo viên cũng cần chú ý đến nghệ thuật thuhút học sinh, cần tạo ra những động cơ gần thúc đẩy các em học tập, như tuyêndương, khen ngợi, …
Học sinh phải thấy được chính các em là người tìm ra kiến thức và có hứng thú xây dựng bài học.
Lựa chọn các phương pháp phù hợp với bài học:
Giáo viên cần nắm vững và sử dụng thành thạo các phương pháp dạy học theohướng đổi mới kế thừa được những ưu điểm của những phương pháp truyềnthống, sử dụng đa dạng các hình thức học tập như thảo luận nhóm, đàm thoại,trực quan, luyện tập thực hành, trò chơi…để tiết dạy diễn ra một cách nhẹnhàng tự nhiên và có hiệu quả
2.2.1 Phương pháp quan sát:
Trang 6Quan sát là phương pháp dạy học đặc trưng của các môn về Tự nhiên và Xã hội,nhất là môn Tự nhiên và Xã hội lớp 1, 2, 3.
1 Khái niệm:
Phương pháp quan sát là cách thức tổ chức cho học sinh sử dụng các giác quankhác nhau để tri giác các sự vật, hiện tượng một cách có mục đích, có kế hoạch,
có trọng tâm, qua đó rút ra được những kết luận khoa học
1 b) Tác dụng của phương pháp quan sát:
Đối với học sinh tiểu học, tư duy trực quan cụ thể còn chiếm ưu thế, thông quaviệc tổ chức cho học sinh quan sát mới hình thành cho các em những biểu tượng
và những khái niệm đầy đủ, chính xác, sinh động về thế giới tự nhiên và xã hộixung quanh Qua đó, phát triển năng lực quan sát, năng lực tư duy và ngôn ngữcho các em
1 c) Cách tiến hành:
Có thể tổ chức cho học sinh tiến hành quan sát theo trình tự sau:
* Lựa chọn đối tượng quan sát: Đối tượng quan sát có thể là các hiện tượngđang xảy ra trong môi trường tự nhiên, trong cuộc sống hàng ngày, vật thật haytranh ảnh, sơ đồ, bản đồ, mô hình Căn cứ vào mục tiêu, nội dung của từng bàihọc mà giáo viên lựa chọn đối tượng quan sát cho phù hợp
* Xác định mục đích quan sát: Trong một bài học không phải mọi kiến thức cầncung cấp cho học sinh đều được rút ra từ quan sát, vì vậy khi đã chuẩn bị đượcđối tượng quan sát cần xác định việc quan sát phải đạt những mục đích nào?
Ví dụ:
Bài 26: Một số loài cây sống dưới nước
Nếu như đối tượng quan sát là các loài cây thật thì giáo viên yêu cầu học sinh
sử dụng các giác quan khác nhau để quan sát màu sắc, hình dạng, kích thước,mùi vị, so sánh chúng với nhau
Trong trường hợp chỉ có tranh vẽ các loại cây sống dưới nước thì giáo viên cóthể yêu cầu học sinh nhận xét về màu sắc, hình dạng, kích thước, dựa vào kinhnghiệm của mình để nhận xét mùi vị của cây
* Tổ chức và hướng dẫn quan sát:
Trang 7– Có thể tổ chức cho học sinh quan sát cá nhân, theo nhóm hoặc toàn lớp là tuỳthuộc vào số đồ dùng dạy học có được Các nhóm có thể cùng quan sát một đốitượng để giải quyết chung một nhiệm vụ học tập hoặc mỗi nhóm có thể có mộtđối tượng quan sát riêng, giải quyết nhiệm vụ riêng.
Nếu đối tượng quan sát là vật thật (động, thực vật tươi sống, các dạng vật liệuthường dùng), giáo viên cần khuyến khích học sinh sử dụng các giác quan khácnhau vào quá trình quan sát nhằm thu được biểu tượng đầy đủ, chính xác, sinhđộng về đối tượng Trong trường hợp đối tượng quan sát là tranh ảnh, mô hình),giáo viên hướng dẫn học sinh sử dụng thị giác để quan sát các đối tượngmột cách có mục đích, có kế hoạch
– Cần hướng dẫn học sinh quan sát đối tượng theo một trình tự nhất định: từtổng thể đến các chi tiết, bộ phận, từ bên ngoài vào bên trong
– Cần hướng dẫn học sinh so sánh, liên hệ với các sự vật, hiện tượng khác đãbiết để tìm ra những điểm giống nhau và khác nhau giữa chúng
* Tổ chức cho học sinh báo cáo kết quả quan sát: Kết thúc quan sát từng cánhân hoặc đại diện các nhóm báo cáo kết quả quan sát, cả lớp lắng nghe, bổ
* Hoàn thiện kết quả quan sát, rút ra kết luận chung
1 d) Một số điểm lưu ý khi sử dụng phương pháp quan sát:
Để sử dụng phương pháp quan sát có hiệu quả, cần lưu ý một số điểm sau:– Giáo viên cần chuẩn bị chu đáo kế hoạch dạy học, xác định rõ thời điểm tổchức cho học sinh quan sát
– Cần chuẩn bị đầy đủ các đối tượng quan sát phù hợp với mục tiêu, nội dungbài
học: tranh ảnh, mẫu vật, sơ đồ, bản đồ
– GV cần chuẩn bị được hệ thống câu hỏi, bài tập chính để hướng dẫn học sinhquan sát các sự vật, hiện tượng có mục đích, có trọng tâm Những câu hỏi đócần bắt đầu bằng những từ chỉ hành động mà muốn trả lời được học sinh phải sửdụng các giác quan của mình để phán đoán, cảm nhận sự vật và hiện tượng
Hệ thống câu hỏi này cũng cần được sắp xếp từ những câu hỏi khái quát đếnnhững câu hỏi chi tiết, cụ thể;những câu hỏi hướng dẫn học sinh quan sát từ bênngoài rồi mới đi vào bên trong Tiếp theo là những câu hỏi yêu cầu học sinhphải so sánh liên hệ với các sự vật, hiện tượng khác đã biết để tìm ra những đặcđiểm giống nhau hoặc khác nhau Cuối cùng là những câu hỏi yêu cầu học sinhdẫn đến nhận xét hay kết luận chung về sự vật, hiện tượng được quan sát
Trang 81 e) Ví dụ về sử dụng phương pháp quan sát:
Bài 25: Một số loài cây sống trên cạn
– Lựa chọn đối tượng quan sát: Mục tiêu chủ yếu của bài này là giúp học sinhnhận biết được các cây, ích lợi của các cây Ở bài này đối tượng quan sát tốtnhất là các loại cây sống trên cạn thật
Giáo viên yêu cầu học sinh nêu tên các cây sống trên cạn mà em biết Sau đó,mỗi em sẽ tự nêu câu hỏi về những điều mình muốn biết về các loài cây sốngtrên cạn:
+ Các loài cây sống trên cạn là những cây nào?
+ Thân cây và cành lá có điểm gì đặc biệt?
+ Cây có hoa không?
+ Rễ cây có nhìn thấy không? Đối với cây mọc trên cạn, rễ cây có vai trò gì?+ Cây có ích lợi gì?
– Tổ chức cho học sinh quan sát kết hợp thảo luận nhóm: Giáo viên chia họcsinh
thành từng nhóm, phát phiếu giao việc và phân công khu vực quan sát cây chocác nhóm Trong phiếu giao việc giáo viên xác định rõ mục đích quan sát,hướng dẫn học sinh quan sát một cách tổng thể về cây, thảo luận về đặc điểmcủa các loại cây, điền kết quả vào phiếu quan sát
PHIẾU QUAN SÁT
Em hãy quan sát các cây và hoàn thành bảng sau:
Số thứ tự Tên cây Đặc điểm của cây Ích lợi
Trang 9của mình, cả lớp lắng nghe, bổ sung ý kiến, giáo viên nhận xét, ghi những kết
Để giúp học sinh hiểu biết thêm về các loài cây sống trên cạn, giáo viên cho họcsinh giới thiệu thêm cây đã chuẩn bị (giới thiệu cây hoặc hỏi các bạn về tên cây,đặc điểm, lợi ích của cây) nhằm phát huy tính tích cực, ham khám phá
* Phần tổng kết : Giáo viên gọi học sinh nêu tên, đặc điểm, ích lợi các loại cây.Giáo viên biểu dương các nhóm đã tích cực quan sát, có kết quả quan sát tốt
2.2.2 Phương pháp đàm thoại:
1 Khái niệm:
Phương pháp đàm thoại (phương pháp hỏi – đáp) là phương pháp giáo viên đặt
ra những câu hỏi để giáo viên và học sinh đối thoại, nhằm khơi gợi, dẫn dắt họcsinh lĩnh hội nội dung bài học
– Đàm thoại tái hiện: giáo viên đặt ra những câu hỏi chỉ yêu cầu học sinh nhớlại kiến thức đã biết và trả lời dựa vào trí nhớ, không cần suy luận
Ví dụ:
+ Kể tên một số xương và khớp xương trên cơ thể mà em biết? (bài 2: Bộxương)
+ Kể tên một số cơ quan tiêu hóa mà em biết (bài 6: Cơ quan tiêu hóa)
– Đàm thoại giải thích- minh hoạ: Nhằm mục đích làm sáng tỏ một đề tài nào
đó, giáo viên lần lượt nêu ra những câu hỏi kèm theo những ví dụ minh hoạ đểhọc sinh dễ hiểu, dễ nhớ
Ví dụ:
+ Tại sao ta có thể xác định phương hướng bằng Mặt Trời? (bài 32: Mặt Trời vàphương hướng)
Trang 10+ Tại sao Mặt Trăng lại chiếu sáng được cho Trái Đất vào ban đêm? (bài 33:Mặt Trăng và các vì sao)
– Giúp HS thu nhận kiến thức và đánh giá kết quả học tập của học sinh
Để tăng thêm hiệu quả của việc sử dụng phương pháp hỏi đáp, giáo viên cần tổchức đối thoại theo nhiều chiều: giáo viên → học sinh ; học sinh → học sinh vàhọc sinh → giáo viên
1 Cách tiến hành
– Phương án 1: giáo viên đặt câu hỏi nhỏ, riêng rẽ chỉ định từng HS trả lời (hoặc
để HS tự nguyện) Tổ hợp các câu hỏi và đáp án là nguồn tri thức mới
– Phương án 2: giáo viên nêu trước lớp một câu hỏi tương đối lớn, kèm theonhững gợi ý liên quan đến câu hỏi HS giúp nhau trả lời từng bộ phận của câuhỏi lớn
– Phương án 3: giáo viên nêu ra một câu hỏi chính, kèm theo gợi ý, nhằm tổchức cho HS thảo luận hoặc đặt những câu hỏi phụ để HS giúp nhau tìm lời giảiđáp
d Một số điểm lưu ý khi sử dụng phương pháp hỏi đáp.
Khi đặt câu hỏi giáo viên cần lưu ý một số điểm sau:
– Phải rõ ràng, chính xác, ngắn gọn, dễ hiểu
– Phải lôgic, phù hợp với nội dung bài dạy
– Phải phù hợp với trình độ nhận thức của học sinh
– Phải kích thích được sự suy nghĩ, tìm tòi của học sinh
– Cần lưu ý rèn luyện cho học sinh biết cách trả lời thành câu tương đối hoànchỉnh với vốn từ ngữ của các em Mặt khác phải dạy cho các em biết cách tự đặt
ra những câu hỏi trong quá trình học tập
Trang 111 Ví dụ minh hoạ
Bài 6: Tiêu hóa thức ăn
Để giúp học sinh tìm hiểu về quá trình tiêu hóa thức ăn trong cơ thể, trước hếtgiáo viên có thể đặt câu hỏi yêu cầu học sinh ôn lại các kiến thức cũ:
– Cơ quan tiêu hóa gồm những bộ phận nào?
– Kể tên các tuyến tiêu hóa?
Tiếp đến, giáo viên yêu cầu học sinh quan sát hình vẽ SGK, và dựa vào kiếnthức bài trước để trả lời các câu hỏi (có thể cho HS làm việc theo cặp, tự đặt câuhỏi cho nhau và trả lời):
– Nêu vai trò của răng, lưỡi và nước bọt khi ta ăn?
– Vào đến dạ dày thức ăn được biến đổi thành gì?
– Vào đến ruột non thức ăn tiếp tục được biến đổi thành gì?
– Phần chất bổ có trong thức ăn được đưa đi đâu? Để làm gì?
– Phần chất bã có trong thức ăn được đưa đi đâu?
– Ruột già có vai trò gì trong quá trình tiêu hóa?
– Tại sao chúng ta cần ăn chậm nhai kĩ?
Trên cơ sở câu trả lời của học sinh, giáo viên kết luận
2.2.3 Phương pháp điều tra:
1 Khái niệm:
Phương pháp điều tra là cách tổ chức và hướng dẫn học sinh tìm hiểu một vấn
đề Dựa trên các thông đã tin thu thập được, giáo viên hướng dẫn học sinh phântích, so sánh, khái quát để rút ra kết luận, hoặc nêu ra các giải pháp, kiến nghị
1 Tác dụng:
– Dẫn dắt học sinh tham gia vào một hình thức học tập độc lập, sáng tạo, nhằmchuẩn bị cho các em năng lực nghiên cứu sau này
Trang 12– Hình thành những kĩ năng thu thập thông tin, truyền đạt thông tin, đồng thời,giúp học sinh có kĩ năng làm việc theo kế hoạch, hợp tác giúp đỡ lẫn nhau.
1 Cách tiến hành:
Bước1: Xác định mục đích, nội dung và đối tượng điều tra
Bước 2: Tổ chức cho học sinh điều tra
Bước 3: Tổ chức cho học sinh báo cáo kết quả điều tra
1 Một số điểm cần lưu ý
Phương pháp điều tra có thể tiến hành trong giờ học nội khoá, hoặc ngoại khoá,với thời lượng rất khác nhau
1 Ví dụ minh hoạ
Bài 23: Ôn tập Xã hội
Trước khi học bài trên, giáo viên yêu cầu học sinh quan sát nơi ở, trường học vàđường phố của em và phát phiếu điều tra cho các em hoàn thành
PHIẾU ĐIỀU TRA
Hãy đánh dấu x vào cột phù hợp với nhận xét của bạn trong bảng sau:
Trang 13Đến tiết học, giáo viên yêu cầu học sinh báo cáo kết quả Dựa vào kết quả điềutra, các em sẽ có nhận xét về mức độ vệ sinh, an toàn của cuộc sống xung quanh
em Từ đó, học sinh có ý thức giữ gìn vệ sinh chung nhằm giữ gìn, cải thiện môitrường xung quanh
– Làm một số công việc để giữ trường học sạch đẹp
– Có ý thức giữ gìn trường học sạch đẹp
– Dụng cụ: chổi, khẩu trang, xẻng hót rác, gáo múc nước, xô,…
– Hoạt động 1: Quan sát nhận biết thế nào là trường học sạch đẹp
+ Yêu cầu HS quan sát tranh: Các bạn trong tranh làm gì? Sử dụng những dụng
cụ gì? Việc làm đó có tác dụng gì?
+ Liên hệ thực tế: quan sát, nhận xét tình trạng vệ sinh sân trường và các khuvực xung quanh lớp học