Theo dõi thi hành pháp luật trong lĩnh vực xử lý vi phạm hành chính từ thực tiễn các tỉnh tây nam bộ tt

Tính cấp thiết của luận án Quan điểm và tư tưởng về TDTHPL trong lĩnh vực xử lý VPHC được các nhà triết học đặt ra từ khi xuất hiện quan điểm về nhà nước pháp quyền, ở đó pháp luật được

KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

HỒ MINH HẢI

THEO DÕI THI HÀNH PHÁP LUẬT

TRONG LĨNH VỰC XỬ LÝ VI PHẠM HÀNH CHÍNH

TỪ THỰC TIỄN CÁC TỈNH TÂY NAM BỘ

Ngành: Luật hiến pháp và luật hành chính

Mã số: 9380102

TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC

HÀ NỘI - 2019

Công trình đã được hoàn thành tại:

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Nguyễn Cảnh Hợp

Vào lúc phút, ngày tháng năm 2019

Có thể tìm hiểu luận án tại:

Thư viện Quốc gia Thư viện Học viện Khoa học xã hội

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của luận án

Quan điểm và tư tưởng về TDTHPL trong lĩnh vực xử lý VPHC được các nhà triết học đặt ra từ khi xuất hiện quan điểm về nhà nước pháp quyền, ở đó pháp luật được tôn trọng một cách tuyệt đối mà mọi cá nhân, tổ chức phải có nghĩa vụ tuân theo pháp luật, đồng thời pháp luật là công cụ đặc biệt quan trọng để nhà nước quản lý xã hội bằng pháp luật

Nội dung cốt lõi của quan điểm về TDTHPL trong lĩnh vực xử lý VPHC cho rằng, hoạt động xây dựng và thực thi pháp luật trong nhà nước pháp quyền luôn có xu hướng mở rộng, bởi VPHC chính diễn ra rất phổ biến trong đời sống xã hội và ảnh hưởng rất lớn đến sự công bằng của xã hội Trong quản lý xã hội, nhà nước ngày càng tăng cường vai trò của mình trong hoạt động xây dựng và thực thi pháp luật về xử lý VPHC, dần dần xuất hiện xu thế lạm quyền, chuyên quyền trong xây dựng và thực thi pháp luật nói chung, pháp luật về xử lý VPHC nói riêng

Tình hình nói trên cho thấy việc triển khai nghiên cứu các khía cạnh

lý luận và thực tiễn liên quan đến TDTHPL trong lĩnh vực xử lý VPHC đang được đặt ra một cách cấp bách, nhằm hoàn thiện thể chế nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của Nhân dân, do Nhân dân, vì Nhân dân

Trên cơ sở đó, nghiên cứu sinh đã quyết định lựa chọn chủ đề “theo dõi thi

hành pháp luật trong lĩnh vực xử lý vi phạm hành chính từ thực tiễn các tỉnh Tây Nam Bộ” để nghiên cứu trong quy mô luận án tiến sĩ luật học của

mình, với mong muốn góp phần hoàn thiện nhận thức về hoạt động này, từ

đó góp phần hoàn thiện thể chế nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu luận án

2.1 Mục đích nghiên cứu

Luận án có mục đích tổng quát là xây dựng luận cứ cho việc đề xuất các giải pháp tăng cường TDTHPL trong lĩnh vực vực xử lý VPHC ở các tỉnh Tây Nam Bộ nói riêng, ở Việt Nam nói chung

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Làm rõ các khía cạnh lý luận về TDTHPL trong lĩnh vực xử lý

VPHC trên cơ sở hệ thống hóa và phát triển nhận thức lý luận về TDTHPL trong lĩnh vực xử lý VPHC

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu luận án

3.1 Đối tượng nghiên cứu

- Luận án tiến hành nghiên cứu các quan điểm khoa học về TDTHPL

- Về pháp luật: Luận án tập trung nghiên cứu về thể chế, các quy định của pháp luật về TDTHPL trong lĩnh vực xử lý VPHC, thực tiễn áp dụng pháp luật về TDTHPL trong lĩnh vực xử lý VPHC ở các tỉnh Tây Nam Bộ

4 Cơ sở lý luận, cách tiếp cận và phương pháp nghiên cứu luận

án

4.1 Cơ sở lý luận và cách tiếp cận nghiên cứu

- Luận án nghiên cứu dựa trên cơ sở lý luận của chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh về Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, quan điểm của Đảng và Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam về nhà nước và pháp luật, vai trò, trách nhiệm của nhà nước, đảm bảo hiệu lực, hiệu quả quản lý hành chính nhà nước, bảo đảm công bằng xã hội; đồng

thời dựa trên các lý thuyết về quản trị nhà nước, kiểm soát quyền lực nhà nước, nhà nước pháp quyền và lý thuyết về quyền con người

4.2 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp logic, phân tích, tổng hợp: Được sử dụng bao quát trong tất cả các chương của luận án để phát hiện, luận giải thuyết phục về các nội dung liên quan đến chủ đề luận án

- Phương pháp cấu trúc hệ thống, so sánh, quy nạp, diễn giải: Được

sử dụng chủ yếu trong Chương 2 và Chương 3 của luận án nhằm nhận diện

và đánh giá sự vận hành của cơ chế TDTHPL trong lĩnh vực xử lý VPHC ở các tỉnh Tây Nam Bộ

5 Những đóng góp mới của luận án

Luận án đã đóng góp cơ sở lý luận và thực tiễn một cách khoa học về TDTHPL trong lĩnh vực xử lý VPHC mà các công trình nghiên cứu gần đây chưa khái quát được, cũng như chưa xây dựng được luận cứ khoa học cho hoạt động này Những đóng góp mới của luận án thể hiện trên những điểm sau đây:

Luận án góp phần hệ thống, luận giải được những vấn đề lý luận về TDTHPL trong lĩnh vực xử lý VPHC, đồng thời đưa ra khái niệm, đặc điểm, vai trò của TDTHPL trong lĩnh vực xử lý VPHC

6 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận án

Kết quả nghiên cứu của luận án góp phần bổ sung nhận thức lý luận

về TDTHPL trong lĩnh vực xử lý VPHC, xác lập tiền đề nhận thức lý luận cần thiết cho quá trình hoàn thiện pháp luật và đảm bảo hiệu quả áp dụng pháp luật về TDTHPL trong lĩnh vực xử lý VPHC ở Việt Nam hiện nay Kết quả nghiên cứu của luận án có ý nghĩa ứng dụng đối với hoạt động quản lý nhà nước và thực tiễn thực hiện TDTHPL trong lĩnh vực xử lý VPHC tại các tỉnh Tây Nam Bộ nói riêng, các địa bàn khác trên phạm vi cả nước nói chung

Chương 4: Quan điểm và giải pháp tăng cường TDTHPL trong lĩnh

vực xử lý VPHC từ thực tiễn các tỉnh Tây Nam Bộ

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA CẦN NGHIÊN CỨU VỀ ĐỀ TÀI LUẬN ÁN

1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu đề tài luận án

1.1.1 Tình hình nghiên cứu những vấn đề lý luận của đề tài luận

án

Đối với tình hình nghiên cứu trong nước:

Tác giả chia các công trình nghiên cứu thành hai loại:

1.1.1.1 Các công trình nghiên cứu về xử lý vi phạm hành chính 1.1.1.2 Các công trình nghiên cứu trực diện về theo dõi thi hành pháp luật

Đối với tình hình nghiên cứu ở nước ngoài:

- The Enforcement of Administrative Compulsion Mode Legal Problems Research, 2012 by China Papers

Tác giả phân tích, xác định hoạt động quản lý hành chính nhà nước

về cưỡng chế hành chính là một trong những hoạt động thực thi pháp luật hành chính dễ dẫn tới lạm dụng quyền lực, phân tích sự phát triển của một nền hành chính thống nhất, trước tiên phải giải quyết mô hình cưỡng chế hành chính, phân tích ý nghĩa về mặt lý luận và thực tiễn đối với mô hình cưỡng chế hành chính

- “Comments and recommendations on bill on handling of administrative violations of Vietnam”, United Nations, Workshop agenda to get feeback on regulations on administrative handling measures in bill on handling of administrative violations, 8/2011

Bài viết đề cập vào hai nội dung chính là: phân tích các quy định của

dự thảo Luật xử lý VPHC Việt Nam trên cơ sở so sánh với một số quy định của pháp luật các nước về các biện pháp xử lý vi hành chính và việc xử lý hành vi VPHC đối với người chưa thành niên

1.1.2 Tình hình nghiên cứu những vấn đề thực tiễn của đề tài luận

án

Về tình hình nghiên cứu trong nước:

Đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ (2008), Cơ sở lý luận và thực tiễn xây dựng mô hình Bộ Luật xử lý VPHC ở Việt Nam, do Vụ Pháp luật Hình

sự - Hành chính (Bộ Tư pháp) thực hiện Công trình này dành nhiều mục quan trọng để tổng kết thực tiễn điều chỉnh pháp luật và thực tiễn thực hiện pháp luật về xử lý VPHC ở Việt Nam qua ba giai đoạn cụ thể như: Quá trình hình thành và phát triển của pháp luật xử lý VPHC ở Việt Nam giai đoạn 1945 đến 1975; Giai đoạn 1975 đến 1986; Giai đoạn từ năm 1986 đến

2008

Về tình hình nghiên cứu ở nước ngoài:

Vấn đề thực tiễn TDTHPL trong lĩnh vực xử lý VPHC được nhiều tác giả trong nước nghiên cứu, đánh giá, nhưng vấn đề này ít có công trình nào được triển khai nghiên cứu ở nước ngoài Qua khảo sát của nghiên cứu sinh cho thấy, có một ít công trình nghiên cứu và tổ chức hội thảo liên quan đến xử lý VPHC như

1.1.3 Tình hình nghiên cứu và luận giải về các đề xuất, kiến nghị của đề tài luận án

Bài viết: Hoạt động quản lý xử lý vi phạm hành chính và theo dõi thi

hành pháp luật ở Ninh Bình, Trịnh Thị Hằng Nga, Tạp chí Dân chủ và Pháp

luật; bài viết luận giải kiến nghị về hoàn thiện thể chế về công tác TDTHPL

và quản lý xử lý VPHC, đề xuất ban hành bộ tiêu chí đánh giá về mức độ tuân thủ pháp luật; xác định các hình thức kỷ luật, xử lý vi phạm trong lĩnh vực công tác này để bảo đảm hiệu lực quản lý nhà nước và sự nghiêm chỉnh tuân thủ pháp luật

1.2 Nhận xét về tình hình nghiên cứu đề tài luận án

1.2.1 Nhận xét chung

Qua nghiên cứu, tác giả nhận thấy phần lớn các công trình nghiên cứu nói trên đã giải quyết một số quan điểm về mô hình TDTHPL trong lĩnh vực xử lý

VPHC, vấn đề thể chế TDTHPL trong lĩnh vực xử lý VPHC Các quan điểm đều gắn với nhu cầu bảo đảm trật tự, kỷ luật, kỷ cương, nâng cao chất lượng, hiệu lực, hiệu quả quản lý hành chính nhà nước, phù hợp với yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, phù hợp với các chuẩn mực pháp

lý quốc tế Trên cơ sở đó, các công trình nghiên cứu đã đề xuất một số giải pháp, kiến nghị

1.2.2 Những vấn đề liên quan đến chủ đề luận án đã được làm sáng tỏ và được luận án kế thừa, phát triển trong nghiên cứu đề tài

Trên cơ sở kết quả của các công trình nghiên cứu trong nước và nước ngoài, nghiên cứu sinh nhận thấy những nội dung đã được làm sáng tỏ có liên quan đến chủ đề luận án mà nghiên cứu sinh đang nghiên cứu, có thể tiếp thu, kế thừa những nội dung này mà không phải phân tích thêm

1.2.3 Những vấn đề liên quan đến chủ đề luận án còn nhiều tranh luận hoặc chưa được đặt ra nghiên cứu, còn nhiều vướng mắc

Về lý luận: Khái niệm về TDTHPL được nhiều tác giả đề cập luận

giải trong các công trình nghiên cứu, nhưng vẫn chưa có sự thống nhất cao, còn nhiều quan điểm khác nhau về TDTHPL, đặc biệt là TDTHPL trong lĩnh vực xử lý VPHC ở khu vực Tây Nam Bộ Phạm vi, đối tượng và cơ chế phối hợp thực hiện công tác TDTHPL trong lĩnh vực xử lý VPHC còn nhiều ý kiến khác nhau, còn nhiều tranh luận Nội dung TDTHPL trong lĩnh vực xử lý VPHC các tác giả vẫn chưa thống nhất và còn nhiều ý kiến luận giải khác nhau

Về thực tiễn: Nhiều tác giả đánh giá khá đầy đủ về trực trạng xử lý vi

phạm trong một lĩnh vực nhất định như: thực trạng xử lý VPHC trong lĩnh vực quản lý trật tự xây dựng đô thị, thực trạng xử lý VPHC trong lĩnh vực đất đai, bên cạnh đó tác giả cũng phân tích đánh giá khá đầy đủ thực trạng công tác TDTHPL ở một địa phương nhất định như: thực trạng TDTHPL ở tỉnh Kiên Giang, thực trạng TDTHPL tại thành phố Hà Nội Chưa có công trình nghiên cứu nào đánh giá bao quát thực trạng TDTHPL trong lĩnh vực

xử lý VPHC ở các tỉnh Tây Nam Bộ hay những nghiên cứu tương tự ở Việt Nam hiện nay

Về giải pháp, kiến nghị: Do các công trình nghiên cứu ở một lĩnh

vực hoặc một địa phương nhất định, nên phần lớn những giải pháp đưa ra nhằm nâng cao chất lượng và hiệu quả TDTHPL ở một địa phương nhất định, cũng như giải pháp nâng cao chất lượng và hiệu quả xử lý VPHC trong một lĩnh vực nhất định, các giải pháp chưa bao quát về TDTHPL trong lĩnh vực xử lý VPHC ở nhiều địa phương hay ở khu vực nhất định, đặc biện là khu vực Tây Nam Bộ

1.3 Những vấn đề đặt ra cần tiếp tục nghiên cứu về đề tài luận

án Câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết nghiên cứu

1.3.1 Những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu

Trên cơ sở phân tích lý luận, thực trạng và giải pháp của các công trình nghiên cứu liên quan đến chủ đề luận án, cho thấy không gian nghiên cứu của luận án mà nghiên cứu sinh đang nghiên cứu khá rộng lớn, có thể tiếp tục nghiên cứu những vấn đề như sau:

Thứ nhất: Tiếp tục nghiên cứu vấn đề đổi mới trong nhận thức về

bản chất của TDTHPL trong lĩnh vực xử lý VPHC trong điều kiện xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam

Thứ hai: Nghiên cứu làm sáng tỏ khái niệm, chủ thể, đặc điểm, vai

trò của TDTHPL trong lĩnh vực xử lý VPHC

Thứ ba: Nghiên cứu các khía cạnh pháp lý về TDTHPL trong lĩnh

vực xử lý VPHC nhằm đảm bảo trật tự, kỷ cương trong quản lý hành chính nhà nước, đảm bảo công bằng xã hội Kết quả nghiên cứu đưa ra luận chứng thuyết phục về TDTHPL trong lĩnh vực xử lý VPHC gắn liền với hiệu lực, hiệu quả quản lý hành chính nhà nước

Thứ tư: Nghiên cứu xác định các nội dung của TDTHPL trong lĩnh

vực xử lý VPHC

Thứ năm: Nghiên cứu xác định các cơ chế, mô hình thực hiện

TDTHPL trong lĩnh vực xử lý VPHC đáp ứng cải cách hành chính, cải cách

tư pháp, tinh gọn bộ máy thực hiện TDTHPL trong lĩnh vực xử lý VPHC

Thứ sáu: Nghiên cứu phân tích, đánh giá toàn diện quan điểm chính

trị, thể chế và cơ sở pháp lý của hoạt động TDTHPL trong lĩnh vực xử lý VPHC

Thứ bảy: Nghiên cứu dự báo tình hình TDTHPL trong lĩnh vực xử lý

VPHC trong bối cảnh nước ta đang đẩy mạnh xây dựng Nhà nước pháp quyền

xã hội chủ nghĩa, gắn liền với chiến lược phát triển kinh tế, xã hội trong thời gian tới

1.3.2 Câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết nghiên cứu

Câu hỏi 1: TDTHPL trong lĩnh vực xử lý VPHC được hiểu như thế

nào? Có những đặc điểm gì?

Giả thuyết: Hiện nay về thẩm quyền, phạm vi, phương pháp, cách

thức, khái niệm, đặc điểm, vai trò của TDTHPL trong lĩnh vực xử lý VPHC

có nhiều quan điểm khác nhau Điều này ảnh hưởng lớn tới việc nhận diện chính xác các yếu tố hợp thành mô hình tổ chức và hoạt động TDTHPL trong lĩnh vực xử lý VPHC

Câu hỏi 2: TDTHPL trong lĩnh vực xử lý VPHC có nội dung gì và

cơ sở pháp lý về TDTHPL trong lĩnh vực xử lý VPHC đang ở trạng thái nào?

Giả thuyết: Nội dung TDTHPL trong lĩnh vực xử lý VPHC bao gồm

nhiều yếu tố không hoàn toàn đồng nhất với phạm vi điều chỉnh của pháp luật hiện hành, hiệu quả TDTHPL trong lĩnh vực xử lý VPHC chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố chủ quan và khách quan, nhưng các yếu tố đó chưa

được nhận diện đầy đủ, đồng thời pháp luật về TDTHPL trong lĩnh vực xử

lý VPHC còn nhiều bất cập, hạn chế gây ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động TDTHPL trong lĩnh vực xử lý VPHC

Câu hỏi 3: Thực trạng TDTHPL trong lĩnh vực xử lý VPHC ở các

tỉnh Tây Nam Bộ hiện nay đã đạt được những kết quả gì? còn những nguyên nhân của bất cập, hạn chế gì?

Giả thuyết: Hoạt động TDTHPL trong lĩnh vực xử lý VPHC ở các

tỉnh Tây Nam Bộ đã đạt được những kết quả nhất định Tuy nhiên, bên cạnh

đó, điều chỉnh pháp luật và thực tiễn hoạt động TDTHPL trong lĩnh vực xử

lý VPHC ở các tỉnh Tây Nam Bộ còn nhiều bất cập, hạn chế

Câu hỏi 4: Tăng cường hiệu quả hoạt động TDTHPL trong lĩnh vực

xử lý VPHC ở Việt Nam nói chung, ở các tỉnh Tây Nam Bộ nói riêng hiện nay cần xuất phát từ những quan điểm nào? cần những biện pháp gì để hiện thực hóa các quan điểm đó?

Giả thuyết: Các quan điểm và giải pháp về TDTHPL trong lĩnh vực

xử lý VPHC được áp dụng trong thời gian qua chưa thực sự phù hợp và thiếu tính toàn diện, một số giải pháp chưa được triển khai do nhận thức chưa đầy đủ, một số giải pháp khác thiếu tính khả thi do chưa xây dựng được các điều kiện đảm bảo

cơ sở cho việc phân tích đánh giá tổng thể những vấn đề liên quan đến đề tài luận án

Chương 2 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ THEO DÕI THI HÀNH PHÁP LUẬT TRONG LĨNH VỰC XỬ LÝ VI PHẠM HÀNH CHÍNH

2.1 Khái niệm, đặc điểm, vai trò của theo dõi thi hành pháp luật trong lĩnh vực xử lý vi phạm hành chính

2.1.1 Khái niệm theo dõi thi hành pháp luật trong lĩnh vực xử lý vi phạm hành chính

Để hiểu rõ khái niệm TDTHPL trong lĩnh vực xử lý VPHC cần xem xét dưới góc độ phân tích nội hàm của TDTHPL trong lĩnh vực xử lý VPHC

2.1.2 Đặc điểm của theo dõi thi hành pháp luật trong lĩnh vực xử

2.1.3 Vai trò của theo dõi thi hành pháp luật trong lĩnh vực xử lý

vi phạm hành chính

TDTHPL trong lĩnh vực xử lý VPHC có vai trò rất quan trọng trong xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, qua hoạt động TDTHPL trong lĩnh vực xử lý VPHC sẽ đánh giá được thực trạng thi hành pháp luật, kiến nghị thực hiện các giải pháp nâng cao hiệu quả thi hành pháp luật và góp phần hoàn thiện hệ thống pháp luật nói chung, pháp luật về xử lý VPHC nói riêng, cụ thể:

2.1.3.1 Theo dõi thi hành pháp luật trong lĩnh vực xử lý vi phạm hành chính có vai trò đánh giá thực trạng xây dựng và thi hành pháp luật