Giáo dục tình yêu thiên nhiên cho học sinh tiểu học qua tập thơ Góc sân và khoảng trời của Trần Đăng Khoa

Chương 2: TÌM HIỂU BÀI HỌC GIÁO DỤC TÌNH YÊU THIÊN NHIÊN CHO HỌC SINH TIỂU HỌC QUA TẬP THƠ GÓC SÂN KHOẢNG TRỜI CỦA NHÀ THƠ TRẦN ĐĂNG KHOA .... Giáo dục tình yêu thiên nhiên cho học sinh

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM ĐÀ NẴNG

KHOA GIÁO DỤC TIỂU HỌC

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP

ĐỀ TÀI:

GIÁO DỤC TÌNH YÊU THIÊN NHIÊN CHO HỌC SINH TIỂU

HỌC QUA TẬP THƠ GÓC SÂN VÀ KHOẢNG TRỜI CỦA

Để hoàn thành được khóa luận tốt nghiệp này, trước tiên em xin

tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến quý thầy cô khoa Giáo dục tiểu học Đặc biệt là cô giáo Võ Thị Bảy đã tạo điều kiện, giúp đỡ, hướng dẫn em trong suốt thời gian qua

Do bước đầu làm quen với khóa luận nên kiến thức, trình độ chuyên môn còn hạn chế, vì thế khóa luận không tránh khỏi những thiếu sót Rất mong nhận được sự đóng góp ý kiến quý báu từ thầy cô

để khóa luận em được hoàn thiện hôn

Em xin chân thành cảm ơn

Đà Nẵng, tháng 1 năm 2018 Sinh viên

Võ Thị Như Vy

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 4

3 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu 6

3.1 Mục đích nghiên cứu 6

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu 6

4 Đóng góp của đề tài 7

5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 7

6 Phương pháp nghiên cứu 7

7 Cấu trúc đề tài 7

PHẦN NỘI DUNG 8

Chương 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 8

1.1 Khái quát chung về văn học thiếu nhi 8

1.1.1 Khái niệm văn học thiếu nhi 8

1.1.2 Văn học thiếu nhi Việt Nam trong chương trình Tiểu học 9

1.1.3 Vai trò và ý nghĩa của văn học thiếu nhi 11

1.2 Đặc điểm tâm lý lứa tuổi học sinh Tiểu học 13

1.2.1 Tính cách 13

1.2.2 Nhu cầu nhận thức 13

1.2.3 Tình cảm 14

1.3 Nhà thơ Trần Đăng Khoa và tập thơ “Góc sân và khoảng trời” 15

1.3.1 Cuộc đời và sự nghiệp của nhà thơ Trần Đăng Khoa 15

1.3.2 Tập thơ “Góc sân và khoảng trời” 18

1.3.2.1 Sơ lược về tập thơ “Góc sân và khoảng trời” 18

1.3.2.2 Giá trị nội dung 19

1.3.2.3 Giá trị nghệ thuật 21

Chương 2: TÌM HIỂU BÀI HỌC GIÁO DỤC TÌNH YÊU THIÊN NHIÊN CHO HỌC SINH TIỂU HỌC QUA TẬP THƠ GÓC SÂN KHOẢNG TRỜI

CỦA NHÀ THƠ TRẦN ĐĂNG KHOA 23

2.1 Khái niệm về tình yêu thiên nhiên 23

2.1.1 Khái niệm thiên nhiên 23

2.1.2 Biểu hiện của tình yêu thiên nhiên : 24

2.1.3 Mục tiêu giáo dục tình yêu thiên nhiên cho học sinh tiểu học 26

2.2 Nội dung giáo dục tình yêu thiên nhiên trong tập thơ Góc sân và khoảng trời 27

2.2.1 Biết yêu thương, nuôi nấng, bảo vệ động vật: 28

2.2.2 Thích trồng trọt, yêu lao động, chăm sóc cây cối 45

2.2.3 Khám phá, yêu thích vũ trụ, thế giới xung quanh: 52

2.2.3.1 Thân thiết làm bạn với Trăng 52

2.2.3.2 Luôn thích thú, quan sát các hiện tượng thiên nhiên về thời tiết và khí hậu 57

2.2.4 Bồi dưỡng tình yêu thiên nhiên quê hương – nơi ta sinh sống và đặt chân qua 63

3 Nhận xét 73

Chương 3: ĐỀ XUẤT MỘT SỐ BIỆN PHÁP GIÁO DỤC TÌNH YÊU THIÊN NHIÊN CHO HỌC SINH TIỂU HỌC 76

3.1 Cơ sở đề xuất biện pháp 76

3.1.1 Căn cứ vào đặc điểm tâm lí của học sinh 76

3.1.2 Căn cứ vào tập thơ Góc sân và khoảng trời 76

3.2 Biện pháp giáo dục tình yêu thiên nhiên cho học sinh tiểu học 77

3.2.1 Mục tiêu giáo dục 77

3.2.2 Biện pháp giáo dục tình yêu thiên nhiên cho học sinh tiểu học 78

3.2.2.1 Giáo dục thông qua dạy tích hợp vào các môn học trong chương trình Tiểu học 79

3.2.2.2 Giáo dục cho học sinh những phẩm chất đạo đức tốt đẹp để trở thành

người yêu quý và bảo vệ thiên nhiên 84

3.2.2.3 Giáo dục thông qua các hoạt động ngoài giờ lên lớp về giữ gìn thiên nhiên, bảo vệ môi trường 88

PHẦN KẾT LUẬN 93

1 Kết luận 93

2 Một số đề xuất 95

2.1 Đối với giáo viên 95

2.2 Đối với gia đình và xã hội 95

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 97

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

“Trẻ em hôm nay , thế giới ngày mai” là một câu nói quen thuộc trong sự nghiệp giáo dục nước ta Câu nói thể hiện vai trò của các em trong sự nghiệp xây dựng và kiến thiết nước nhà mai sau,trẻ thơ được coi như tương lai của đất nước, một đất nước có phồn thịnh được hay không là nhờ vào những thế hệ tương lai ấy.Việc định hướng những mầm non tương lai phát triển một cách toàn diện luôn là nhiệm vụ cấp bách của ngành giáo dục, đặc biệt là đối với một nước Việt Nam đang phát triển Trong đó, giáo dục tình yêu thiên nhiên chính là một trong những hoạt động giáo dục thường xuyên và xuyên suốt trong quá trình giáo dục mỗi trẻ em, bồi dưỡng nơi trẻ tình yêu thiên nhiên, cây cỏ, vật nuôi trong môi trường sống xung quanh

Đất nước chúng ta đang ngày một phát triển, nền nông nghiệp lúa nước dần dần không còn chiếm phần lớn giá trị kinh tế nữa, một phần là vì cạnh tranh

từ các nước khác, một phần vì lạc hậu, nghèo nàn trong phương tiện sản xuất Thay vào đó các ngành công nghiệp và dịch vụ đang vươn lên mạnh mẽ, kéo theo đó là hàng loạt hệ lụy mà môi trường thiên nhiên chính là “nạn nhân” Chúng ta sẽ không thể quên được Sự cố Formosa cá chết hàng trăm tấn ở biển

Hà Tĩnh và các tỉnh lân cận vì chất thải độc hại năm 2016, vụ việc gây thiệt hại không chỉ tiền bạc mà còn làm ô nhiễm một vùng biển rộng lớn- nơi cư trú của hàng trăm loại hải sản, nơi sinh sống của hàng triệu dân cư Việt Nam Từ sai lầm của một bộ phận thiếu ý thức đạo đức, thờ ơ với những hậu quả mà mình gây ra đã phải đánh đổi một cái giá quá lớn mà trên thực tế phải mất hàng chục năm thậm chí hàng trăm năm để khôi phục lại một hệ sinh thái biển tự nhiên, điều này chẳng khác gì làm tăng thêm gánh nặng trách nhiệm cho các thế hệ trẻ tương lai Người da đỏ có một ngạn ngữ thấm thía: “Hãy đối xử tử tế hơn với Trái Đất Cha mẹ chúng ta không mang Trái Đất đến cho chúng ta, mà chúng ta đang vay nợ Trái Đất từ chính con cháu của mình Chúng ta không thừa kế Trái

Đất từ tổ tiên, mà chúng ta vay mượn nó từ thế hệ kế tiếp chúng ta”,những gì chúng ta mượn nên trả lại một cách toàn vẹn không tổn hại Thiên nhiên chính là nguồn sống, là đời sống của vạn vật Ích lợi của thiên nhiên là vô hạn nhưng thiên nhiên là hữu hạn.Việc giáo dục cho các em biết tầm quan trọng của thiên nhiên, môi trường sống tự nhiên xung quanh ngay từ khi vào trường Tiểu học không những tạo nên một tư tưởng, một tình cảm mà còn phải là một thói quen không thể xóa bỏ trong suốt cuộc đời

Trong nội dung kiến thức mà các em được học từ sách vở, có thể nhận thấy có rất nhiều bài học về cách bảo vệ môi trường hay xa hơn là thiên nhiên, bên cạnh đó Bộ Giáo dục và Đào tạo đã có Chỉ thị 02/2005/CT-BGDĐT ngày

31 tháng 01 năm 2005 về việc “Tăng cường công tác giáo dục bảo vệ môi trường” chứng tỏ việc giáo dục tình yêu thiên nhiên với các em học sinh thực sự được chú trọng Tuy nhiên hiệu quả dường như vẫn chưa đủ, trong thực tế, nhiều

em học sinh vẫn chưa có ý thức bảo vệ, chăm sóc cây cỏ, chưa có trách nhiệm hay tình yêu với vật nuôi hoặc có thái độ không tích cực, thiếu hào hứng khi tiếp xúc với thế giới tự nhiên như khi đi tham quan, khi tham gia các hoạt động vệ sinh…nhất là khi trong thời đại công nghệ, niềm yêu thích của các em khi khám phá thế giới tự nhiên bên ngoài bị giảm đi rất nhiều Thay đổi những phương pháp giáo dục khiến trẻ tiếp cận với thế giới tự nhiên một cách gần gũi, sinh động, gợi được niềm hào hứng ở trẻ sẽ là điều cần thiết Đối với nhận thức của học sinh Tiểu học, khi ngôn từ đơn giản giàu hình ảnh là điều dễ hiểu và dễ tiếp nhận nhất, giáo dục tình yêu thiên nhiên qua thơ chính là một phương pháp hiệu quả Những bài thơ ngắn, giàu hình ảnh, nhạc điệu đi vào trong trí nhớ trẻ em dễ dàng hơn nhiều so với bất cứ một đoạn văn dài dòng, khô khan nào

Bên cạnh những tác giả lớn nổi bật trong văn học thiếu nhi như Võ Quảng, Phạm Hổ, Nguyễn Huy Tưởng,…cái tên Trần Đăng Khoa nổi lên như một hiện tượng văn học lúc bấy giờ, bởi ông bắt đầu tham gia sáng tác lúc chỉ mới có tám tuổi thậm chí được mọi người dành tặng danh hiệu “thần thồng thơ

trẻ” Tập thơ đầu tay Từ góc sân nhà em (sau được tái bản, bổ sung đổi tên thành

Góc sân và khoảng trời) được đón nhận nồng nhiệt, một phần có lẽ là do Trần

Đăng Khoa là số ít nhà thơ viết cho thiếu nhi nhưng độ tuổi tác giả lúc đó cũng

thuộc hàng lứa thiếu nhi Tập thơ Góc sân và khoảng trời sau này của ông cũng

thành công vang dội và trở thành một trong những tác phẩm đáng nhớ nhất trong cuộc đời sự nghiệp của ông

Đọc Góc sân và Khoảng trời, chúng ta sẽ thấy hiện lên cả một thế giới

con người và sự vật, cảnh vật thiên nhiên mà trong đó con người nào cũng đều

để lại một dấu ấn tốt đẹp trong con mắt của thi sĩ tí hon Trần Đăng Khoa; còn sự vật thì hầu như tất cả đều đã được nhân cách hóa, trở thành những bạn bè thân thiết, không thể xa rời, và điều đặc biệt là tất cả đều nằm trong tầm nhìn của tác giả, tầm nhìn của đôi mắt trẻ thơ Một điểm nổi bật từ tập thơ là cảm hứng thiên nhiên từ một vùng quê thanh bình, trong trẻo, khiến người đọc như sống trong thế giới thiên nhiên ấy cùng tác giả Tuổi thơ tôi lớn lên với những vần thơ của

Trần Đăng Khoa, từ Ò…ó…o, Kể cho bé nghe đến Hạt gạo làng ta lúc đó còn

nhỏ dù chưa thực sự hiểu hết được cái hay trong thơ ông nhưng tôi vẫn cảm tượng tưởng ra được cái thế giới thiên nhiên kì thú của Trần Đăng Khoa, tràn ngập âm thanh, hình ảnh mà gần gũi hết sức

Một bài thơ hay không chỉ tạo ấn tượng sâu sắc mà còn đọng lại lâu dài trong tâm trí người đọc Việc kết hợp giáo dục thông qua một bài thơ khiến điều này càng ý nghĩa hơn Giáo dục tình yêu thiên nhiên cho học sinh tiểu học không phải là điều một sớm một chiều mà phải là một quá trình lâu dài, không chỉ được thể hiện bằng các hoạt động sinh hoạt hằng ngày, việc này còn được tích hợp thông qua các môn học, đặc biệt là các tác phẩm văn học thiếu nhi mà

tiêu biểu là tập thơ Góc sân và khoảng trời của Trần Đăng Khoa Chúng tôi tin

rằng những vần thơ của ông sẽ không chỉ in dấu sâu sắc trong tâm trí các thế hệ bạn đọc từ trước đến nay mà còn thẳng bước chinh phục hàng nghìn độc giả nhỏ tuổi thế hệ trẻ trong tương lai

Chính vì những lí do trên, chúng tôi mạnh dạn chọn đề tài “Giáo dục tình

yêu thiên nhiên cho học sinh tiểu học qua tập thơ Góc sân và khoảng trời

của Trần Đăng Khoa” để nghiên cứu Hi vọng qua đề tài này chúng tôi sẽ có

thể góp thêm một cái nhìn, cách tìm hiểu mới trong những bài học về tình yêu thiên nhiên mà tác giả mang lại

2 Lịch sử vấn đề

Giáo dục tình yêu thiên nhiên luôn là điều được quan tâm trong nhiều năm qua Nguồn cảm hứng để tác giả sáng tác tập thơ Góc sân và khoảng trời một phần lớn là từ thiên nhiên rộng lớn như về con vật, cây cối, các hiện tượng thiên nhiên, vầng trăng… Chính vì vậy đã có rất nhiều công trình nghiên cứu, ý kiến đánh giá liên quan đến đề tài và từ nhiều hướng và mức độ khác nhau, chúng tôi xin được điểm qua bên dưới

Trần Đăng Xuyền, tạp chí Văn học số 4, năm 2003, đã chỉ ra những yếu

tố góp phần làm nên hồn thơ cũng như đặc điểm trong cái nhìn của Trần Đăng Khoa: …gia đình, cảnh sắc thiên nhiên ở làng quê, ảnh hưởng của nhà thơ Xuân

Diệu, bạn bè, thầy cô và không khí ở thời đại, “Thơ Trần Đăng Khoa chạm đến

bản chất, cái cốt lõi của làng quê”[11] Tuy nhiên bài phân tích này chưa thực

sự đi sâu vào cái đẹp thiên nhiên hay tình yêu thiên nhiên mà Trần Đăng Khoa thể hiện trong tập thơ

PGS.TS Lã Thị Bắc Lý, Giáo trình văn học trẻ em, nhà xuất bản Đại học

Sư phạm, năm 2003, đã nêu ra những nội dung cơ bản của thơ Trần Đăng Khoa, trong đó nội dung hàng đầu là thiên nhiên ở nông thôn bởi theo tác giả thì “đây

là mảng nội dung nổi bật nhất trong thơ Trần Đăng Khoa” Sự vật trong thiên nhiên thì hầu như ai cũng biết, cũng nhận thấy nhưng không ai có được cái nhìn như Trần Đăng Khoa Đó là một cái nhìn ngộ nghĩnh, đáng yêu mà lại rất sâu

sắc: “Thơ Trần Đăng Khoa luôn gợi cho bạn đọc cảm nhận về một thiên nhiên

nông thôn thuần nhất, tinh nguyên và hết sức thơ mộng… thiên nhiên trong thơ Trần Đăng Khoa không chỉ là sự yên tĩnh thơ mộng mà còn đầy sức sống, luôn

luôn vận động và phát triển”.[3] Tuy chỉ một phần nào đó nói về cảm nhận và

phân tích của tác giả với thế giới thiên nhiên trong thơ Trần Đăng Khoa nhưng đây thực sự là một nguồn tài liệu tham khảo hữu ích đối với đề tài nghiên cứu của chúng tôi

Nhà thơ Xuân Diệu, một trong những nhà thơ lớn dìu dắt Trần Đăng

Khoa, đã viết tựa cho tập thơ Góc sân và khoảng trời với những thích thú về

cách miêu tả thiên nhiên của Trần Đăng Khoa, ông cho rằng “Chính tâm hồn bên trong của con người quy tụ cảnh vật bên ngoài vào quanh một cái trục, biến vật vô tri thành ra tình cảm” với một thái độ trân trọng, quý mến.[5; trang 6]

Vân Thanh, ủy ban khoa học xã hội nhà thơ Việt Nam, nhà xuất bản khoa

học xã hội, năm 1984 nhận xét: “Thơ Khoa nắm bắt được nhiều màu sắc, âm

thanh, hương vị của thế gới bên ngoài, của thiên nhiên cây cỏ, của sinh hoạt quê hương đồng nội Cảnh vật dưới ngòi bút của Khoa có hình nét và có cả tâm hồn Thế giới loài vật trong thơ Khoa thật đa dạng với những đường nét độc đáo Chỉ có con mắt trẻ thơ mới có những nhận xét đến kì lạ như vậy”.[8]

Bên cạnh đó, cũng có một số nghiên cứu về giáo dục tình yêu thiên nhiên cho học sinh Tiểu học:

Bài viết Dạy trẻ yêu thiên nhiên của Trường Panakids ở Việt Nam có nêu:

Thế giới tự nhiên mang đến hình ảnh, âm thanh, mùi vị và cảm giác không thể

có ở đâu khác Nhiều nghiên cứu cho thấy rằng việc trẻ em được cho tiếp xúc với thiên nhiên từ sớm sẽ có được nhiều lợi ích về sức khỏe và trí tuệ, cũng như cho trí tưởng tượng và sự sáng tạo của trẻ [10; trang 1] Bài viết đưa ra các biện

pháp giáo dục tình yêu thiên nhiên cho trẻ thông qua những ví dụ gần gũi giữa trẻ và cha mẹ Đây là tài liệu hữu ích để chúng tôi tham khảo trong quá trình thực hiện đề tài nghiên cứu của mình

Tiểu luận Bồi dưỡng tình yêu thiên nhiên, đất nước cho học sinh lớp 1,2,3

trong dạy học chủ đề Tự nhiên của môn Tự nhiên xã hội, Nguyễn Thu Thủy, đưa

ra nội dung và phương pháp bồi dưỡng tình yêu thiên nhiên cho học sinh cùng những nghiên cứu, phân tích, thống kê khá chi tiết, đầy đủ Tuy nhiên công trình này giới hạn chỉ ở các lớp 1,2,3 và ở môn Tự nhiên xã hội

Như vậy, có thể thấy chưa có công trình nào nghiên cứu đi sâu về giáo

dục tình yêu thiên nhiên qua tập thơ Góc sân và khoảng trời, hầu hết các nghiên

cứu về tập thơ thường quan tâm về giá trị nghệ thuật hoặc các hình ảnh nhân vật, tác giả Hoặc là các công trình nghiên cứu về bồi dưỡng tình yêu thiên nhiên qua một môn học hạn chế hoặc là bài viết còn chung chung chưa cụ thể Tuy vậy các công trình nghiên cứu trên vẫn là nguồn tài liệu tham khảo bổ ích cho chúng tôi trong quá trình thực hiện đề tài này

3 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Chúng tôi chọn đề tài “ Giáo dục tình yêu thiên nhiên cho học sinh Tiểu

học qua tập thơ Góc sân và khoảng trời của Trần Đăng Khoa” với mong muốn

tìm hiểu việc giáo dục tình yêu thiên nhiên cho thiếu nhi qua tập thơ Trên cơ sở

đó đề xuất một số biện pháp nhằm giáo dục tình yêu thiên nhiên cho học sinh Tiểu học

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để đạt được mục đích trên, đề tài đề ra một số nhiệm vụ nghiên cứu sau:

- Tìm hiểu những biểu hiện về tình yêu thiên nhiên trong tập thơ Góc sân và

khoảng trời của Trần Đăng Khoa

- Tìm hiểu những bài học giáo dục tình yêu thiên nhiên cho thiếu nhi qua tập thơ

Góc sân và khoảng trời của Trần Đăng Khoa

- Đề xuất một vài biện pháp giáo dục tình yêu thiên nhiên cho học sinh Tiểu học

4 Đóng góp của đề tài

Giáo dục tình yêu thiên nhiên qua tập thơ Góc sân và khoảng trời giúp

cho học sinh hình thành những phẩm chất đạo đức tốt đẹp để trở thành người có

ý thức ,trách nhiệm với bảo vệ môi trường thiên nhiên, thái độ tích cực khám phá thiên nhiên xung quanh Ngoài ra, đề tài cũng là nguồn tài liệu bổ ích cho sinh viên và giáo viên Tiểu học trong quá trình tìm hiểu và giáo dục tình yêu thiên nhiên cho học sinh

5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu: Giáo dục tình yêu thiên nhiên cho học sinh Tiểu học

qua tác phẩm Góc sân và khoảng trời của Trần Đăng Khoa

- Phạm vi nghiên cứu: Tập thơ Góc sân và khoảng trời của Trần Đăng Khoa

6 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp nghiên cứu lí luận

Chương 1: Những vấn đề chung liên quan đến đề tài

Chương 2: Tìm hiểu bài học giáo dục tình yêu thiên nhiên cho học sinh Tiểu học

qua tập thơ Góc sân và khoảng trời của nhà thơ Trần Đăng Khoa

Chương 3: Đề xuất một số biện pháp giáo dục tình yêu thiên nhiên cho học sinh

Tiểu học

PHẦN NỘI DUNG Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI

1.1 Khái quát chung về văn học thiếu nhi

1.1.1 Khái niệm văn học thiếu nhi

Theo Từ điển thuật ngữ văn học của Lê Bá Hán, văn học thiếu nhi theo

nghĩa hẹp gồm những tác phẩm văn học hoặc phổ cập khoa học dành riêng cho thiếu nhi Tuy vậy, khái niệm văn học thiếu nhi cũng thường bao gồm một phạm

vi rộng rãi những tác phẩm văn học thông thường (cho ngưới lớn) đã đi vào phạm vi đọc của thiếu nhi…

Bách khoa thư Văn học thiếu nhi Việt Nam quan niệm về văn học thiếu

nhi tường tận hơn, chi tiết hơn Khái niệm văn học thiếu nhi được nhận diện ở nhiều góc độ: chủ đề sáng tác, nhân vật trung tâm, mục đích sáng tác, đối tượng tiếp nhận…Cụ thể:

- Mọi tác phẩm được mọi nhà sáng tạo ra với mục đích giáo dục, bồi dưỡng tâm hồn, tính cách cho thiếu nhi Nhân vật trung tâm của nó là thiếu nhi,

và đôi khi cũng là người lớn, hoặc là một cơn gió, một loài vật, một đồ vật, một cái cây… Tác giả của văn học thiếu nhi không chỉ là chính các em mà cũng là các nhà văn thuộc mọi lứa tuổi [10; trang 6]

- Những tác phẩm mà thiếu nhi thích thú tìm đọc Bởi vì các em đã tìm thấy trong đó cách nghĩ cách cảm cùng những hành động gần gũi với cách nghĩ cách cảm và cách hành động của chính các em, hơn thế, các en còn tìm được ở trong đso một lời nhắc nhở, một sự răn dạy, với những nguồn động viên khích

lệ, những sự dẫn dắt ý nhị, bổ ích… trong quá trình hoàn thiện tính cách của

mình [10; trang 6]

Như vậy, văn học thiếu nhi là những tác phẩm văn học mà nhân vật trung tâm hoặc là thiếu nhi, hoặc là người lớn, hoặc là thế giới tự nhiên… nhưng được nhìn bằng đôi mắt trẻ thơ, có nội dung gần gũi, quen thuộc với vốn trải nghiệm của trẻ, được các em thích thú, say mê và có tác dụng hoàn thiện đạo đức, tâm hồn cho trẻ

1.1.2 Văn học thiếu nhi Việt Nam trong chương trình Tiểu học

Những tác phẩm văn học thiếu được biên soạn trong chương trình Tiếng Việt Tiểu học đa phần là các tác phẩm văn học hoàn chỉnh hoặc một phần trích đoạn từ tác phẩm văn học của các tác giả Việt Nam và thế giới Văn học thiếu nhi có vai trò to lớn trong việc giáo dục toàn diện cho thiếu nhi về đạo đức, trí tuệ, và thẩm mỹ Trong đó, các tác phẩm văn học thiếu nhi Việt Nam chiếm một phần lớn trong chương trình học Văn học thiếu nhi Việt Nam trong chương trình Tiểu học đa số là thơ, các đoạn trích văn xuôi của một số tác giả Việt Nam ngoài ra còn có mảng văn học dân gian phân bố ở các khối lớp theo từng chủ điểm Ở đây chúng tôi xin chỉ nêu cụ thể về phần thơ trong sách giáo khoa Tiếng Việt từ lớp 1 đến lớp 5

Lớp 1: Ở học kì 1 do đặc điểm là các em mới học cách đánh vần, ghép chữ và làm quen đọc trơn văn bản, nên trong SGK chưa có các bài thơ hoàn chỉnh mà chỉ có những đoạn thơ ngắn ứng dụng cho bài mới Kì 2, gồm 20 bài thơ, với

nhiều thể thơ: 3 chữ, 4 chữ, 5 chữ, thất ngôn tứ tuyệt Ví dụ: “Ai dậy sớm”,”

Mời vào” (Võ Quảng), “Xỉa cá mè” (Phạm Hổ), “Kể cho bé nghe” (Trần Đăng

Khoa), “Tặng cháu” (Hồ Chí Minh)…các bài thơ thuộc các chủ điểm Gia đình,

Nhà trường và Thiên nhiên đất nước giáo dục cho các em tình cảm gia đình, tình thầy trò, tình bạn, cùng với đó là xây dựng bồi dưỡng tình yêu thiên nhiên, quê hương đất nước

Lớp 2: gồm 23 bài thơ, với nhiều thể thơ: 4 chữ, 5 chữ, 7 chữ, lục bát Ví dụ:

“Cái trống trường em” (Thanh Hào), “Thương ông” (Tú Mỡ), “Ông và cháu”

Em là học sinh, Bạn bè, Trường học, Thầy cô, Ông bà, Cha mẹ, Anh em, Bạn trong nhà hoặc các chủ điểm liên quan đến thiên nhiên như Bốn mùa, Chim chóc,…cùng con người như Bác Hồ, Nhân dân Thông qua các bài thơ ở các chủ điểm khác nhau, tiếp tục xoáy sâu vào các mối quan hệ gia đình, mối quan hệ xã hội của học sinh, từ đó giáo dục đạo đức, tình cảm, cách ứng xử Bên cạnh đó, bồi dưỡng tình yêu thiên nhiên, tình yêu con người, Bác Hồ

Lớp 3: gồm 37 bài thơ, các thể thơ như 4 chữ, 8 chữ, lục bát Ví dụ: “Vẽ quê

hương” (Định Hải), “Hai bàn tay em” (Huy Cận), “Nhớ Việt Bắc” (Tố Hữu),…

thuộc các chủ điểm Măng non, Mái ấm, Tới trường, Cộng đồng, Quê hương,…giáo dục các em tình yêu gia đình, trường lớp, quê hương, cách đối xử chân thành với mọi người qua đó rèn luyện các phẩm chất đạo đức tốt đẹp

Lớp 4: gồm 25 bài thơ, các thể thơ như 4 chữ, 5 chữ,6 chữ, 7 chữ, 8 chữ, lục bát

Ví dụ: “Đôi que đan” (Phạm Hổ), “Nếu chúng mình có phép lạ” (Định Hải),

“Đoàn thuyền đánh cá” (Huy Cận),…thuộc các chủ điểm Thương người như thể

thương thân, Trên đôi cánh ước mơ, Khám phá thế giới, Tình yêu cuộc sống,…qua các bài thơ, học sinh học tập được những phẩm chất đạo đức đáng quý, cách sống hòa đồng bên cạnh đó khơi gợi niềm đam mê, sáng tạo, tìm tòi những điều mới lạ về cuộc

Lớp 5: gồm 24 bài thơ với các thể thơ như 4 chữ, 7 chữ, lục bát, tự do,…

Ví dụ: “Sắc màu em yêu” (Phạm Đình Ân), Chú đi tuần (Trần Ngọc), “Đất

nước” (Nguyễn ĐÌnh Thi), “Về ngôi nhà đang xây” (Đồng Xuân Lan),…thuộc

các chủ điểm Việt Nam- Tổ quốc em, Cánh chim hòa bình, Con người với thiên nhiên,…tiếp tục giáo dục, rèn luyện cho các em những phẩm chất đạo đức tốt đẹp, giúp các em nhận thức được quyền và trách nhiệm của mình khi đang là một học sinh Tiểu học, bồi dưỡng tình yêu thiên nhiên, quê hương đất nước

Riêng đối với nhà thơ Trần Đăng Khoa, ông có rất nhiều tác phẩm được

đưa vào sách giáo khoa Tiếng Việt của Tiểu học như: “Ò…ó…o”, “Kể cho bé

nghe”, “Khi mẹ vắng nhà”, “Hạt gạo làng ta”, “Trăng ơi từ đâu đến”,… Các

tác phẩm dàn trải đều từ lớp 1 đến lớp 5 đủ cho ta thấy tầm quan trọng, sức ảnh hưởng của thơ Trần Đăng Khoa đối với nền văn học thiếu nhi Việt Nam

1.1.3 Vai trò và ý nghĩa của văn học thiếu nhi

Văn chương nuôi dưỡng tâm hồn, tư tưởng, tình cảm của con người Định

nghĩa nổi tiếng của nhà văn hiện thực Nga Macxim Gorki: “Văn học là nhân học

trước hết nhấn mạnh đến mục đích của văn học là giúp con người hiểu được bản thân mình; nâng cao niềm tin vào bản thân và làm nảy sinh khát vọng đi tìm chân lí, dũng cảm đấu tranh chống lại cái xấu, cái ác, hướng tới cái đẹp, cái thiện của cuộc đời” Văn chương chân chính phải phục vụ con người, phải phản

ánh đời sống vật chất, tinh thần của con người với những niềm vui, nỗi đau đời

thường Nhà thơ Tố Hữu nhận xét: “Văn học không chỉ là văn chương mà thực

chất là cuộc đời Văn học sẽ không là gì cả nếu không vì cuộc đời mà có” Cuộc

đời là nơi xuất phát, cũng là nơi đi tới của văn học Nói đến chức năng giáo dục của văn học là nói đến khả năng dẫn dắt và định hướng Văn học đến với con người bằng con đường tình cảm Nó đem lại cho người đọc những rung cảm sâu

xa trước khung cảnh tươi đẹp của quê hương, đất nước, trước trạng thái muôn màu muôn vẻ của cuộc sống xung quanh và nhất là trước sự phong phú, đa dạng của thế giới tâm hồn

Văn chương chân chính có khả năng cảm hóa, nhân đạo hóa con người

Nó góp phần vào việc hình thành nhân cách, hoàn thiện đạo đức, giúp con người sống tốt đẹp hơn Các tác phẩm văn học đích thực có khả năng giáo dục rất lớn, xứng đáng là những người thầy, người bạn đáng tin cậy của chúng ta

Đối với thiếu nhi nói chung, học sinh Tiểu học nói riêng, văn học nghệ thuật giữ một vai trò vô cùng quan trọng trong việc hình thành và phát triển

nhân cách của các em Kha-li-nin nói: “Vấn đề giáo dục là một trong những vấn

đề khó khăn nhất, những nhà sư phạm ưu tú nhất đều công nhận nó không những là một khoa học mà còn là một nghệ thuật” Vậy thì trong quá trình giáo

dục cho học sinh Tiểu học, bên cạnh các bộ môn khác như Đạo đức, Mỹ thuật,

Tự nhiên- Xã hội…, cần thấy được và phát huy tối đa sức mạnh giáo dục của các tác phẩm văn học, đặc biệt là các tác phẩm được trích trong Sách giáo khoa Như nhà thơ Hữu Thỉnh đã nhận định: “Văn học thiếu nhi rất quan trọng và không thể thiếu Mỗi tác phẩm có giá trị được ví như một người thầy không những bồi dưỡng tâm hồn mà còn định hướng cho các em” Từ văn học dân gian đến văn học viết, từ văn học nước nhà đến văn học thế giới, mỗi tác phẩm như một bài ca dịu ngọt, như một dòng suối mát lành tưới vào tâm hồn trẻ thơ Ở lứa tuổi mà ý thức đang hình thành, nhân cách đang được định hình, tâm hồn và suy nghĩ còn ngây thơ, trong sáng, tư duy còn gắn liền với liên tưởng và tưởng tượng thì không gì gây tác động mạnh mẽ bằng những vần thơ, những áng văn giàu chất nhân văn và lấp lánh giá trị của nghệ thuật ngôn từ Tình yêu thiên nhiên, yêu con người, yêu quê hương làng xóm cũng từ đó mà đâm chồi nảy lộc Cảm nhận cuộc sống, thu thập kiến thức qua văn học chính là con đường tích cực và nhẹ nhàng để giáo dục học sinh Tiểu học trở thành những con người có

sự phát triển toàn diện về nhân cách

Văn học đã mang đến cho các em những cái đẹp, những cái cao thượng, những tấm lòng nhân ái…để các em biết học hỏi những điều hay lẽ phải và trở thành người có ích cho cuộc sống Nhưng song song đó các em còn biết phân biệt cái xấu, cái ác; cũng biết buồn vui giận hờn thâm chí căm ghét các nhân vật trong tác phẩm Từ đó, trẻ có cái nhìn chân thực về cuộc sống, rút ra những bài học làm người, cách đối nhân xử thế Đến với văn học, trẻ biết nỗi khổ, vất vả

của người nông dân (“Hạt gạo làng ta”- Trần Đăng Khoa), biết khiêm tốn, không kiêu ngạo (“Dế mèn phiêu lưu kí”- Tô Hoài), biết quý trọng tình cảm (“Không gia đình”- Héc tô Malo), biết dũng cảm, nghị lực vượt khó (“Những

tấm lòng cao cả”- Edmondo De Amicis), Bước vào thế giới văn học, trẻ có thể

bước vào một thế giới hấp dẫn và từ đây văn học sẽ ươm mầm cho những ước

mơ của trẻ Chính vì vậy, các tác phẩm văn học thực sự là một người bạn đồng hành, người đối thoại với các em và chức năng giáo dục trong văn học là chức năng cơ bản nhất

1.2 Đặc điểm tâm lý lứa tuổi học sinh Tiểu học

1.2.1 Tính cách

Nét tính cách của trẻ đang dần được hình thành, đặc biệt trong môi trường nhà trường còn mới lạ, trẻ có thể nhút nhát, rụt rè, cũng có thể sôi nổi, mạnh dạn Sau 5 năm học, "tính cách học đường" mới dần ổn định và bền vững ở trẻ

Nhìn chung việc hình thành nhân cách của học sinh tiểu học mang những đặc điểm cơ bản sau: Nhân cách của các em lúc này mang tính chỉnh thể và hồn nhiên, trong quá trình phát triển trẻ luôn bộc lộ những nhận thức, tư tưởng, tình cảm, ý nghĩ của mình một cách vô tư, hồn nhiên, thật thà và ngay thẳng; nhân cách của các em lúc này còn mang tính tiềm ẩn, những năng lực, tố chất của các

em còn chưa được bộc lộ rõ rệt, nếu có được tác động thích ứng chúng sẽ bộc lộ

và phát triển; và đặc biệt nhân cách của các em còn mang tính đang hình thành, việc hình thành nhân cách không thể diễn ra một sớm một chiều, với học sinh tiểu học còn đang trong quá trình phát triển toàn diện về mọi mặt vì thế mà nhân cách của các em sẽ được hoàn thiện dần cùng với tiến trình phát triển của mình

Hiểu được những điều này mà cha mẹ hay thầy cô giáo tuyệt đối không được "chụp mũ" nhân cách của trẻ, trái lại phải dùng những lời lẽ nhẹ nhàng mang tính gợi mở và chờ đợi, phải hướng trẻ đến với những hình mẫu nhân cách tốt đẹp mà không đâu xa, chính cha mẹ và thầy cô là những hình mẫu nhân cách

ấy

1.2.2 Nhu cầu nhận thức

Trong những năm đầu của bậc Tiểu học, nhu cầu nhận thức của học sinh phải phát triển rõ nét, đặc biệt là nhu cầu tìm hiểu thế giới xung quanh, khát vọng hiểu biết Đầi tiên là nhu cầu tìm hiểu những sự việc riêng lẻ, những hiện tượng riêng biệt (lớp 1, lớp 2); sau đó đến nhu cầu gắn liền với sự phát hiện nguyên nhân, quy luật, các mối liên hệ và quan hệ phụ thuộc giữa các hiện

Nhu cầu nhân thức là một trong những nhu cầu tinh thần Đối với học sinh Tiểu học, nhu cầu này có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với sự phát triển của trí tuệ Nhu cầu nhận thức là nguồn năng lượng tinh thần để định hướng và tiến lên trong nhiều tình huống, cảnh ngộ khó khăn, trên con đường khám phá những kho tàng tri thức của nhân loại Quá trình nhận thức không tách khỏi hoạt động thực tiễn của trẻ thơ Vì thế nhu cầu nhận thức của học sinh Tiểu học được hình thành và phát triển nhờ các hoạt động muôn màu, muôn vẻ trong trường, ngoài xã hội và trong gia đình

Giáo viên Tiểu học phải biết cách làm cho trẻ tin vào khả năng nhận thức của mình Vì vậy, ngay từ bậc học Tiểu học cần hình thành nhu cầu nhận thức cho học sinh Khi có nhu cầu nhận thức, các em sẽ khắc phục được khó khăn để

tự mình chiếm lĩnh, tự học suốt đời

1.2.3 Tình cảm

Tình cảm của học sinh tiểu học mang tính cụ thể trực tiếp và luôn gắn liền với các sự vật hiện tượng sinh động, rực rỡ, Lúc này khả năng kiềm chế cảm xúc của trẻ còn non nớt, trẻ dễ xúc động và cũng dễ nổi giận, biểu hiện cụ thể là trẻ dễ khóc mà cũng nhanh cười, rất hồn nhiên vô tư Vì thế có thể nói tình cảm của trẻ chưa bền vững, dễ thay đổi (tuy vậy so với tuổi mầm non thì tình cảm của trẻ tiểu học đã "người lớn" hơn rất nhiều)

Trong quá trình hình thành và phát triển tình cảm của học sinh tiểu học luôn luôn kèm theo sự phát triển năng khiếu: Các em có thể xuất hiện các năng khiếu như thơ, ca, hội họa, kĩ thuật, khoa học, khi đó cần phát hiện và bồi dưỡng kịp thời cho trẻ sao cho vẫn đảm bảo kết quả học tập mà không làm thui chột năng khiếu của trẻ

Chính vì thế, việc giáo dục tình cảm cho học sinh tiểu học cần ở nhà giáo dục sự khéo léo, tế nhị khi tác động đến các em; nên dẫn dắt các em đi từ hình ảnh trực quan sinh động, hấp dẫn và đặc biệt phải luôn chú ý củng cố tình cảm

cho các em thông qua các hoạt động cụ thể như trò chơi nhập vai, đóng các tình huống cụ thể, các hoạt động tập thể ở trường lớp

1.3 Nhà thơ Trần Đăng Khoa và tập thơ “Góc sân và khoảng trời”

1.3.1 Cuộc đời và sự nghiệp của nhà thơ Trần Đăng Khoa

Trần Đăng Khoa (sinh ngày 24 tháng 4 năm 1958), quê làng Trực Trì, xã Quốc Tuấn, huyện Nam Sách, tỉnh Hải Dương là một nhà thơ, nhà báo, biên tập viên Tạp chí Văn nghệ Quân đội, hội viên của Hội Nhà văn Việt Nam Hiện là trưởng ban Văn nghệ Đài tiếng nói Việt Nam

Từ nhỏ ông đã được nhiều người biết đến là một “thần đồng thơ trẻ” Lên

8 tuổi, ông đã có thơ được đăng báo, đó chính là những vần thơ đầu đời của Trần Đăng Khoa qua con mắt của ông về vạn vật xung quanh mình, là những con vật vùng nông thôn gần gũi hay bức tranh thiên nhiên đầy mới lạ Năm

1968, khi mới 10 tuổi, tập thơ đầu tiên của ông “Từ góc sân nhà em” (sau nhiều lần tái bản và chỉnh sửa đổi tên là “Góc sân và khoảng trời”) được nhà xuất bản

Kim Đồng xuất bản Có lẽ tác phẩm nhiều người biết đến nhất của ông là bài

thơ “Hạt gạo làng ta” mà đến bây giờ vẫn nhiều người thuộc làu làu, sáng tác

năm 1968, được thi sĩ Xuân Diệu hiệu đính, sau được nhạc sĩ Trần Viết Bính phổ nhạc (1971) Thơ ông cũng được dịch và in ở nhiều nước trên thế giới như: Pháp, Liên Xô, Thụy Điển, Tiệp Khắc, Đức, Bungari,…

Điều khiến thơ của Trần Đăng Khoa “vượt hơn” so với các cây bút cùng trang lứa, đó là thơ, văn của cậu bé thần đồng không chỉ hay ở tài quan sát, ở óc tưởng tượng, mà hay ở khả năng cảm nhận về "bề sâu, bề xa" của đời sống, ở sự

"biết nghĩ" trước những vấn đề lớn gắn bó mật thiết với cuộc sống của cộng

đồng Nhà thơ Tố Hữu đã từng nói "Giời đã mượn cái miệng trẻ con của Khoa

để làm thơ cho người lớn đọc" Trần Đăng Khoa được các nhà văn, nhà thơ nổi

tiếng tận tình dìu dắt như Xuân Diệu, Tố Hữu, Chế Lan Viên, Tô Hoài, Huy

Cận Tư duy nghệ thuật của ông nhanh chóng trưởng thành trong công việc làm thơ

Đi qua tuổi thơ, Trần Đăng Khoa trưởng thành trong những năm tháng chiến tranh liên miên Tháng 2/1975, cậu học trò bỏ dở lớp 10 để ra trận Nhắc

đến đây, ông ngậm ngùi: "Bạn bè một thời bây giờ chỉ còn tôi và một người nữa

sống sót qua chiến tranh Nhiều người đã nằm lại trên chiến trường và không tìm được hài cốt" Từng đi học ở nước ngoài, nhiều năm làm việc tại Hà Nội,

Trần Đăng Khoa vẫn tự nhận mình là kẻ nhà quê đến tận cùng bản chất Đây cũng là lý do vì sao ông làm thơ về vùng nông thôn lại hay đến vậy

Trần Đăng Khoa không có nhiều tác phẩm, và danh hiệu "thần đồng thơ trẻ" của nhà thơ thời thơ ấu không hề liên quan hay được nối tiếp đến quãng đời

về sau khi nhà thơ vào lính, theo học ở Nga, khi về nước làm biên tập viên, làm báo Ðề tài ông quan tâm là các nhà văn và những vấn đề của văn học Việt Nam đương đại Thi hứng một thời, hiển nhiên, không là động lực cho xúc cảm khi tác giả đã cao tuổi Trước sự tiếc nuối của nhiều độc giả khi hiện tại Trần Đăng

Khoa không còn làm thơ về trẻ con, ông lý giải: "Tôi không bí thơ, bỏ thơ Tôi

lựa chọn sự trải nghiệm trong những thể loại mới như phê bình, báo chí Tôi nghĩ điều này cũng đơn giản như việc ngồi vào mâm cơm, người dùng đũa nhưng kẻ khác lại cầm thìa mà thôi"

Những tác phẩm lớn nhất của Trần Đăng Khoa còn được mọi người biết

đến: “Từ góc sân nhà em”, 1968; “Góc sân và khoảng trời”, tập thơ, 1968, tái

bản khoảng 30 lần, được dịch và xuất bản tại nhiều nước trên toàn thế giới;

“Khúc hát người anh hùn”, trường ca, 1974.; “Bên cửa sổ máy bay”, tập thơ,

1986; “Chân dung và đối thoại”, tiểu luận phê bình, Hà Nội: Nxb Thanh niên,

1998, tái bản nhiều lần, gây tiếng vang trên văn đàn những năm bế tắc của phê bình văn học Việt Nam

Ông 3 lần được tặng giải thưởng thơ của báo Thiếu niên Tiền phong (các năm 1968, 1969, 1971), Giải nhất báo Văn nghệ (1982) và Giải thưởng Nhà nước (năm 2000)

Những nhận định về Trần Đăng Khoa của các nhà thơ nổi tiếng

“ Trần Ðăng Khoa, tác giả của nhiều bài thơ hay mà bản thân tôi đã hai lần viết

bài giới thiệu và bình luận, là nhà thơ 10 tuổi năm 1968, mà tôi đã sung sướng hướng dẫn đoàn truyền hình Pháp về quay phim "Thế giới nhỏ của em Khoa" tại

xã Quốc Tuấn - Hải Hưng; tôi còn là người đầu tiên dịch thơ Trần Ðăng Khoa

ra tiếng Pháp, đưa cho nữ đồng chí Madeleine Riffaud Chị Riffaud về đăng lên báo Nhân đạo (Humanité) của Ðảng Cộng sản Pháp; sau đó tôi lại dịch cả một tập thơ Khoa ra Pháp văn, từ đó giới thiệu thơ Trần Ðăng Khoa, dịch ra nhiều tiếng trên thế giới Tôi lại giới thiệu và giúp đỡ nhà thơ Cuba Félix Pi la Rodriguez dịch ra tiếng Tây Ban Nha, và tôi đã bình hai bài thơ Mưa và Em kể chuyện này ở rất nhiều nơi trên miền bắc, ở Sài Gòn và các thành thị phía nam (1975-1976).”

(Xuân Diệu - Công việc làm thơ, 1984)

“ Ðọc thơ Trần Ðăng Khoa, chúng ta thấy rất rõ điều này: Thơ Trần Ðăng Khoa chủ yếu viết bằng tình cảm, bằng lòng yêu thương Yêu thương từ cây cỏ đến loài vật, từ người thân trong nhà đến bà con trong làng Từ Bác Hồ kính yêu đến các thầy cô giáo các bạn bè cùng lớp , các anh bộ đội, các cô bác công nhân đào than

Một trong những yếu tố giúp cho Trần Ðăng Khoa có được những cái riêng, từ những quan sát nhỏ đến những tình cảm, những ý nghĩ lớn, đó là sức liên tưởng phong phú và mạnh mẽ của em ”

(Phạm Hổ - Ðọc thơ Trần Ðăng Khoa, 1995)

“ Có lẽ còn lâu mới lại có được một thần đồng tám tuổi lại thành một nhà thơ để lại được sự nghiệp trong nền thơ Việt Nam như Trần Ðăng Khoa

Thơ Khoa gắn với cái vườn, ngôi nhà, cánh đồng và làng xóm quanh Khoa Nay mai làng hóa phố, hoặc thành những trang trại lớn, thơ Trần Ðăng Khoa còn giá trị biết mấy

Sau này Trần Ðăng Khoa chuyển sang viết chân dung Tập Chân dung và đối thoại của Khoa cũng là một tác phẩm góp vào văn nghiệp của thần đồng xưa Nhưng thơ Thần đồng thì mọi người vẫn rất dễ nhất trí, yêu thích, và tự hào, mến phục

Thật sung sướng cho một nhà thơ được mãi mãi hồn nhiên và đẹp với một hồn thơ thời tám, chín tuổi ”

(Ngô Văn Phú)

1.3.2 Tập thơ “Góc sân và khoảng trời”

1.3.2.1 Sơ lược về tập thơ “Góc sân và khoảng trời”

Ngay từ khi còn đi học lớp 1, mới lên 8 tuổi, thơ Trần Đăng Khoa đã được đăng báo và những bài thơ của ông thời ấy đã được tập hợp để in thành

một tập thơ dày dặn cũng đã rất nổi tiếng Tập thơ có tên “Góc sân và Khoảng

trời” Tập thơ được viết từ năm 1966-1973, vào những năm tháng nước sôi lửa

bỏng của cuộc kháng chiến chống Mĩ cứu nước nên chứa đựng nhiều yếu tố của thời đại Cảm hứng chủ đạo của nhà thơ là tình cảm của Trần Đăng Khoa dành cho quê hương, đất nước, con người Việt Nam Đó là tình cảm yêu thương, gắn

bó, tự hào, lạc quan và tin tưởng vào ngày toàn thắng của cách mạng Tập thơ còn thể hiện năng lực quan sát nhạy bén của trần Đăng Khoa đối với cảnh vật, cuộc sống ở nông thôn Tuy nhỏ tuổi, nhưng ông đã biết sử dụng nhiều cách biểu hiện khác nhau để khắc họa, miêu tả thế giới sự vật vô cùng phong phú, đa dạng và sinh động Tất cả đều rất gần gũi, thân thương Trần Đăng Khoa, với đôi

mắt trẻ thơ , tài năng thi phú thiên bẩm, cùng sự học tập, lao động, nghiêm túc

đã viết nên những vần thơ thật hay mà trải qua gần nửa thế kỉ, tập thơ vẫn luôn

là một trong những quyển sách gối đầu giường của hàng vạn độc giả cả nước

“Góc sân và khoảng trời” là tập thơ của Trần Đăng Khoa được xuất bản

lần đầu tiên năm 1968 khi tác giả mới 10 tuổi Tập thơ mới đầu có tên là “Từ

góc sân nhà em”, sau nhiều lần tái bản và chỉnh sửa, nay tập thơ tên là “Góc sân

và khoảng trời” Tập thơ như là những trang ký ức, nhật ký của tác giả thời thơ

ấu Tập thơ “Góc sân và Khoảng trời” được in lần đầu, gồm 52 bài với số lượng 10.000 cuốn; năm 1973, “Góc sân và Khoảng trời” được bổ sung thành 66 bài,

in với số lượng lên tới 50.000 bản Từ đấy, tập thơ này mỗi năm đều được bổ sung thêm và in lại nhiều lần ở nhiều nhà xuất bản khác nhau Đến lần in năm

2002 là lần thứ 50, một con số có lẽ là kỷ lục cho những cuốn sách được tái bản

nhiều lần ở nước ta Tập thơ “Góc sân và khoảng trời” mà chúng tôi đang sử

dụng để nghiên cứu và tham khảo là phiên bản in lần thứ 127 (theo thống kê của tác giả) do Nhà xuất bản Văn học phát hành

1.3.2.2 Giá trị nội dung

Thơ Trần Đăng Khoa hay không phải ở nội dung phản ánh hiện thực Dù giới hạn một cách khiêm tốn trong góc sân và khoảng trời của riêng Trần Đăng Khoa, nhưng tập thơ đã dàn trải ra đủ các loại đề tài, từ chuyện nhỏ đến chuyện lớn như đồ vật, loài vật, người thân, cho đến cuộc sống sản xuất và đấu tranh trong những năm chống Mỹ, cả tình cảm đối với Đảng và Bác Hồ vĩ đại Không

có gì chắc chắn để nói rằng đề tài rộng thơ mới có tầm vóc lớn Sức mạnh của thơ Trần Đăng Khoa, nói như Xuân Diệu: “ Chính tâm hồn bên trong của con người qui tụ cảnh vật bên ngoài vào quanh một cái trục, biến vật vô tri thành ra xúc cảm, tình cảm” Cần phải nói thêm rằng, cái hay của thơ Trần Đăng Khoa nằm ở khả năng trực giác đến kỳ lạ được biểu đạt qua một thế giới ngôn từ lung

linh, sống động và nhạc điệu đa âm, đa sắc

Đọc “Góc sân và Khoảng trời”, chúng ta sẽ thấy hiện lên cả một thế giới

con người và sự vật mà trong đó con người nào cũng đều để lại một dấu ấn tốt đẹp trong con mắt của thi sĩ tí hon Trần Đăng Khoa; còn sự vật thì hầu như tất

cả đều đã được nhân cách hóa, trở thành những bạn bè thân thiết, không thể xa rời, và điều đặc biệt là tất cả đều nằm trong tầm nhìn của tác giả, tầm nhìn của đôi mắt trẻ thơ.Đó là con bướm vàng, cái sân, dòng sông Kinh Thầy, con chim, con gà, vườn cải, cây đa, con trâu, cây trầu và nhất là ánh trăng của làng quê

Với tuổi thơ trong “Góc sân và Khoảng trời” của Trần Đăng Khoa, ông trăng

cũng ngây thơ như trẻ con, cũng thích khoe khuôn mặt tròn, cũng nhoẻn miệng cười thích thú khi nhìn thấy chuối, thấy xôi; và thú vị nhất là cũng biết thập thò ngoài cửa khi rủ bạn đi chơi

Thơ trong “Góc sân và Khoảng trời” là thơ của tuổi thơ viết về tuổi thơ

Nhưng đó là tuổi thơ của một thời mà đất nước ta đang trong chiến tranh chống xâm lăng, lửa đạn nổ ngút trời.Đó là cái thời mà từ những anh trai làng đến các sinh viên đại học, và cả những người thầy của tác giả Trần Đăng Khoa cũng đều lên đường ra trận

Cảm nhận “Góc sân và khoảng trời”, ta thấy thơ Trần Đăng Khoa thuở

tuổi lên 10 thật là trẻ con nhưng cũng thật là người lớn.Nếu lấy con mắt của người đọc là trẻ em hôm nay để nói thì đấy là tập thơ của một chú bé già trước tuổi Hay nói cách khác là Trần Đăng Khoa đã thành người lớn từ khi còn là trẻ con Nhưng vấn đề là chúng ta phải đặt tập thơ khi nó ra đời vào hoàn cảnh lịch

sử xã hội bấy giờ của đất nước, một đất nước đang chiến tranh, người người đi

ra trận, đến cả chú chó vàng thân yêu của tác giả cũng bị chết vì bom Mỹ thì sự

ra đời của những bài thơ như trong “Góc sân và khoảng trời” là điều tất yếu

Chính những bài thơ được tập hợp lại trong “Góc sân và khoảng trời” đã làm nên một thần đồng thơ Trần Đăng Khoa ngày nào Năm 2002, “Góc sân và

khoảng trời” là một trong ba tập thơ của Trần Đăng Khoa được trao giải thưởng

Nhà nước về văn học nghệ thuật

1.3.2.3 Giá trị nghệ thuật

Ấn tượng nhất ở thơ Trần Đăng Khoa là nghệ thuật sử dụng và sáng tạo từ láy Thơ cho thiếu nhi nói chung, từ láy xuất hiện nhiều làm cho thế giới thơ trở nên lung linh sống động Nhưng dùng từ láy đến đậm đặc, phong phú và đầy

sáng tạo có lẽ Khoa được xếp vào hàng số một Trong tập “Góc sân và khoảng

trời”, có tới 306 từ /105 bài (so với cả tập “Những bài thơ em yêu” của những

nhà thơ lớn tuổi chỉ có 159 từ/100 bài ) Điều đáng lưu ý là số lượng từ láy ấy không hề lặp lại

Thơ Khoa đi tìm cái linh hồn ảo diệu của thiên nhiên, tạo vật qua sự sống của chính con người Cho nên, ngôn ngữ thơ bao giờ cũng có một độ mở liên tưởng với các hình thức tu từ: nhân hoá, so sánh, ẩn dụ, tượng trưng… rất bất ngờ

Nhiều bài tác giả đã hoàn toàn sử dụng biện pháp nhân cách hoá cho các

sự vật hiện tượng như “Mưa”, “Đánh thức trầu”, “Buổi sáng nhà em”; “Đám

ma bác Giun”,… Vạn vật được nhìn qua con mắt tinh tế của tác giả, đó là sinh

hoạt làng quê, tâm lý đời thường quen thuộc của con người:

“Mụ gà cục tát như điên Làm thằng gà trống huyên thuyên một hồi”

(Buổi sáng nhà em)

So sánh trong thơ Trần Đăng Khoa khá đặc sắc làm nhiều nhà thơ lớn phải thán phục Xuân Diệu rất cảm khái với hình ảnh này:

“Trăng ơi từ đâu đến

Hay biển xanh diệu kỳ Trăng tròn như mắt cá Không bao giờ chớp mi”

(Trăng ơi…từ đâu đến?)

Nhà thơ từng viết về biển và trăng rất hay này phải thừa nhận rằng Khoa đã chạm đến tận cùng cái huyền bí của tự nhiên

Nói đến thơ Trần Đăng Khoa không thể không nói đến đặc sắc của nhạc

điệu Nhà thơ Phạm Hổ có nhận xét: “ Thơ Trần Đăng Khoa với tập “Góc sân và

khoảng trời” có sự phong phú trong nhạc điệu, mỗi bài thơ, có một nhạc điệu

riêng, âm sắc riêng” [6; trang 890] Nhạc điệu là cấp độ siêu ngôn ngữ, thế giới

âm thanh của ký hiệu ngôn từ Nhạc điệu góp phần tạo hình, tạo nghĩa cho tác phẩm thơ

Viết theo âm điệu lục bát,Trần Đăng Khoa có những bài thơ, câu thơ xuất thần Cả một thế giới của thanh, sắc, hương ùa vào tâm hồn rộng mở của bé Khoa trong một đêm thu yên tĩnh mơ màng khiến người đọc như muốn đắm chìm vào thế giới ấy, quay ngược thời gian trở về với khoảng thơ ấu tươi đẹp,

êm đềm

Không dừng lại ở đó, tập thơ còn nhận được những nhận xét về nghệ thuật

sử dụng ngôn ngữ Nhà thơ Anh Ngọc hết lời đã ngợi khen Trần Đăng Khoa:

“Thứ ngôn ngữ giản dị, chính xác, giàu hình ảnh có thể gây hiệu quả tình cảm mạnh mẽ” [1; trang 340]

TIỂU KẾT

Trên đây là một số cơ sở lí luận liên quan đến đề tài Việc tìm hiểu về văn học thiếu nhi, văn học thiếu nhi Việt Nam trong chương trình Tiểu học, đặc điểm tâm lí và nhận thức trẻ em lứa tuổi Tiểu học; khái quát về cuộc đời sự

nghiệp của nhà thơ Trần Đăng Khoa và tập thơ “Góc sân và khoảng trời” sẽ

giúp cho người nghiên cứu có cái nhìn tổng quan và đầy đủ hơn về vấn đề đang nghiên cứu Đây cũng là những tiền đề cơ bản và quan trọng để chúng tôi tìm hiểu một số bài học giáo dục tình yêu thiên nhiên cho học sinh Tiểu học thông

qua tập thơ “Góc sân và khoảng trời” ở chương 2

Chương 2 TÌM HIỂU BÀI HỌC GIÁO DỤC TÌNH YÊU THIÊN NHIÊN CHO HỌC SINH TIỂU HỌC QUA TẬP THƠ GÓC SÂN KHOẢNG TRỜI CỦA NHÀ

THƠ TRẦN ĐĂNG KHOA 2.1 Khái niệm về tình yêu thiên nhiên

2.1.1 Khái niệm thiên nhiên

Theo Từ điển Tiếng Việt do Giáo sư Hoàng Phê biên soạn (2003), “thiên

nhiên là tổng thể nói chung những gì tồn tại xung quanh con người mà không phải do con người tạo ra” [2; trang 1940] Như vậy, thiên nhiên được hình

thành cùng sự phát triển của trái đất qua hàng triệu năm biến đổi Thiên nhiên bao gồm bầu không khí, đất đai, nước, các hiện tượng thời tiết, khí hậu, các loài động thực vật và kể cả con người chúng ta Là một thể thống nhất có mối liên

hệ mật thiết với nhau, vận hành theo những quy luật nhất định Đời sống của mọi sinh vật nói chung và của con người nói riêng luôn gắn liền với thiên nhiên Mối liên hệ giữa con người và thiên nhiên là một điều hiển hiện có thể thấy được ngay trong đời sống thường ngày Con người được sinh ra từ thiên nhiên, thiên nhiên quyết định cuộc sống của con người và con người quyết định số phận của thiên nhiên Tuy nhiên những gì do con người làm ra nằm ngoài khái niệm này, chúng được gọi là nhân tạo và không có sẵn trong tự nhiên

Theo Wikipedia, tự nhiên hay còn được gọi thiên nhiên, thế giới vật

chất, vũ trụ và thế giới tự nhiên (tiếng Anh: nature) là tất cả vật chất và năng

lượng chủ yếu ở dạng bản chất "Tự nhiên" nói đến các hiện tượng xảy ra trong thế giới vật chất, và cũng nhắc đến sự sống nói chung Phạm vi bao quát của nó

từ cấp hạ nguyên tử cho tới những khoảng cách lớn trong vũ trụ Nghiên cứu về

tự nhiên là một mảnh ghép lớn trong thế giới khoa học Dù cho con người hiển nhiên là một phần của tự nhiên, nhưng những hoạt động của con người thường được phân biệt rạch ròi khỏi những hiện tượng tự nhiên

Với sự tiến bộ nhanh chóng của khoa học và công nghệ, con người đã tạo

ra nhiều thành tựu nhằm mục đích phục vụ nhu cầu sống của chính chúng ta; bên cạnh đó, sự bùng nổ dân số cũng đặt ra cho loại người rất nhiều thách thức, trong đó các vấn đề về thiên nhiên ngày càng nổi cộm Môi trường sống ngày càng thu hẹp, cạn dần tài nguyên, ô nhiễm không khí, nguồn nước Các hiện tượng thiên nhiên bất lợi như bão lũ, động đất, mưa axit ngày càng nhiều và cường độ ngày càng mạnh dần

Trước những nguy cơ đó, con người cần nhìn nhận và khắc phục những tác nhân gây hại Trồng rừng cân bằng sinh thái, sử dụng tài nguyên thay thế, tài nguyên vô hạn như ánh sáng mặt trời, gió, nước "Xu hướng không gian sống gần gũi thiên nhiên" hy vọng mỗi cá nhân chúng ta hãy là một người yêu thiên nhiên, tôn trọng và bảo vệ thiên nhiên, môi trường sống cùng với sở thích tạo ra không gian sống gẫn gũi thiên nhiên, quan tâm đến các nguồn năng lượng thiên nhiên như ánh sáng, hướng gió để tạo ra môi trường sống hài hòa, thân thiện, xanh sạch đẹp

2.1.2 Biểu hiện của tình yêu thiên nhiên :

Biểu hiện của tình yêu thiên nhiên chính là cách chúng ta sống hòa hợp với thiên nhiên,giữ gìn thiên nhiên ngày một tươi đẹp Tình yêu luôn được thực thể hóa bằng hành động và tình yêu thiên nhiên cũng vậy Không phân biệt tuổi tác, quốc gia, những biểu hiện tình yêu thiên nhiên của con người có thể bằng nhiều cách thức khác nhau nhưng đều chung quy như sau: Sống gần gũi, gắn bó với thiên nhiên; tôn trọng và bảo vệ thiên nhiên, không làm những điều có hại cho thiên nhiên; biết khai thác từ thiên nhiên những gì có lợi cho con người và khắc phục, hạn chế những tác hại do thiên nhiên gây ra

Đối với học sinh tiểu học, biểu hiện của tình yêu thiên nhiên tuy đơn giản trong hành động nhưng cũng là một điều mà gia đình, thầy cô phải bồi dưỡng trong quá trình dài trong nhận thức và thực tiễn mới có được Cụ thể,là các bài

học về tình yêu thiên nhiên ở các môn học khác nhau như Tự nhiên xã hội, Đạo đức, Tiếng Việt,… hoặc ở các tiết hoạt động ngoài giờ lên lớp, phong trào từ nhà trường, các hoạt động chăm sóc cây cối ở Góc cây xanh do lớp phụ trách Dần dần, tình yêu thiên nhiên trở thành một bản năng của mỗi học sinh Nhận thức và hành động của các em đối với thiên nhiên xung quanh mang theo sự quý trọng, giữ gìn Và thông qua những hành động này, ta có thể một phần nào đánh giá được năng lực, phẩm chất đạo đức của trẻ đối với thiên nhiên và môi trường sống xung quanh mình

Đó là tình yêu cây cỏ, hoa lá hay rộng hơn là thực vật được trồng, sinh sống trong sân nhà, vườn trường, công viên, bãi cỏ, khu rừng…Cách các em chăm sóc, trồng trọt và bảo vệ cây cối như chăm chỉ tưới nước cho cây mỗi ngày, trồng và chăm sóc một loại cây bất kì, thích thú quan sát quá trình cây phát triển hoặc không hái hoa, bứt lá, khắc vẽ lên thân cây trong sân trường, công viên; giẫm lên cỏ ở nơi công cộng Có thái độ lên án với những hành vi gây tổn hại đến cây cối, khuyên răn bạn khi thấy bạn làm sai, nhắc nhở mọi người cùng nhau chăm sóc cây cối Tình yêu cây cỏ còn thể hiện ở sự hiểu biết, nhận thức của trẻ về tầm quan trọng của cây cối đối với con người và môi trường sống, các em hiểu được rằng nhờ lá cây cung cấp oxy cho con người hít thở và hấp thu khí cacbonic giúp con người hô hấp duy trì sự sống; thực vật còn mang đến cho con người nguồn lương thực, thực phẩm phong phú và giá trị kinh

tế cao Từ đó, các em sẽ càng quý trọng và giữ gìn cây xanh, thực vật xung quanh mình

Hệ sinh thái không chỉ bao gồm thực vật mà còn là động vật Khi trẻ có tình yêu động vật, các em sẽ đối xử với chúng như những người bạn, nuôi dạy chúng một cách có trách nhiệm Chẳng hạn, đối với những con vật quen thuộc như chó, mèo, gà, vịt, thường được nuôi trong nhà, trẻ sẽ cho chúng ăn, uống, chơi với chúng, lo lắng khi chúng bị bệnh, dắt chúng đi dạo Các em có thể không hiểu rằng yêu động vật cũng có nghĩa là yêu thiên nhiên nhưng các em sẽ

cảm nhận được tình cảm giữa mình và thú nuôi Đối với những loài động vật hoang dã, trẻ thường tò mò quan sát, tìm hiểu thông tin về đời sống của chúng, nhận thức được tầm quan trọng của động vật trong môi trường sinh thái, có ý thức bảo vệ, bảo tồn các loài động vật quý hiếm

Biểu hiện của tình yêu thiên nhiên còn là thái độ, ý thức của các em đối với môi trường sống Bằng những hành động nhỏ như không xả rác bừa bãi, không viết vẽ bậy khi tham quan danh lam thắng cảnh, không hái hoa, tiết kiệm nước, cũng đã rất đáng quý

2.1.3 Mục tiêu giáo dục tình yêu thiên nhiên cho học sinh tiểu học

Bậc Tiểu học là bậc học nền tảng rất quan trọng, dễ tiếp thu những giá trị mới về kiến thức và kỹ năng nên việc đưa giáo dục tình yêu thiên nhiên vào bậc học này sẽ giúp cho các em sớm có ý thức trong việc bảo vệ môi trường sống Nếu được giáo dục tốt các em sẽ là lực lượng nòng cốt trong việc cải tạo, bảo vệ thiên nhiên, môi trường tại địa phương và đặc biệt hơn các em sẽ trở thành những tuyên truyền viên tích cực trong cộng đồng

Vì vậy mục tiêu giáo dục tình yêu thiên nhiên ở bậc Tiểu học cần đạt như

sau: Về kiến thức: Giúp cho học sinh ban đầu biết được các thành phần của môi

trường và tác động qua lại giữa chúng; mối quan hệ giữa con người với môi trường; biết được thế nào là ô nhiễm môi trường và các biện pháp bảo vệ môi

trường xung quanh Về Kĩ năng: Biết giữ gìn vệ sinh mọi nơi, mọi lúc; biết

đánh giá hành động của người khác đối với thiên nhiên; biết làm đẹp môi trường xung quanh; biết trồng và chăm sóc cây xanh Về thái độ: Có tình thương yêu, tôn trọng mọi người, có ý thức sống thân thiện với thiên nhiên

2.1.4 Ý nghĩa của giáo dục tình yêu thiên nhiên cho học sinh tiểu học

Tiểu học là bậc học cơ bản, là cơ sở ban đầu hết sức quan trọng cho việc đào tạo trẻ em trở thành công dân tốt cho đất nước Mục đích quan trọng của giáo dục tình yêu thiên nhiên không chỉ làm cho các em hiểu rõ tầm quan trọng

của bảo vệ thiên nhiên mà quan trọng là phải hình thành thói quen, hành vi ứng

xử văn minh, thân thiện với thiên nhiên, môi trường sống xung quanh Nếu ở cấp học này các em chưa hình thành được tình yêu thiên nhiên, sống hòa đồng với thiên nhiên, ham mê khám phá thế giới vũ trụ xung quanh, thì ở các cấp sau khó có thể bù đắp được Vì vậy, nội dung bài học và cách thức giáo dục tình yêu thiên nhiên cho học sinh tiểu học mang tính quyết định đối với việc hình thành những phẩm chất đó

2.2 Nội dung giáo dục tình yêu thiên nhiên trong tập thơ Góc sân và

khoảng trời

“Góc sân và khoảng trời” là tác phẩm được Trần Đăng Khoa lấy cảm

hứng từ cảnh vật thiên nhiên và con người xung quanh mình, từ những cành cây ngọn cỏ trong vườn nhà của một cậu bé đến con trâu đen chăm chỉ, chú mèo khoang nghịch ngợm, tiếng chim hót, hay một vùng nông thôn yên bình bên dòng sông Kinh Thầy, người mẹ tần tảo sớm hôm, cô em gái ngây thơ đáng yêu, người thầy ngày ngày giảng bài đến các anh bộ đội hành quân Những hình ảnh rất đỗi bình dị ấy lại trở nên sinh động lạ thường qua lăng kính cuộc sống của tác giả Đọc thơ, ta thấy mọi thứ khi thì bừng bừng sức sống khi thì yên ả, êm đềm, khiến ta ngỡ cậu bé nhỏ tuổi kia như có thể nắm được từng nhịp sống vùng nông thôn ấy, dù lúc ấy cậu chỉ mới mười tuổi Bằng cách hành thơ nghệ thuật đầy tài tình: nhân hóa, điệp từ, so sánh,…từng ngọn cây, từng con vật như hiện lên trước mắt bạn đọc, khiến ai cũng phải thán phục trí liên tưởng, tưởng tượng phong phú của Trần Đăng Khoa

Nhà thơ Xuân Diệu đã viết tựa cho tập thơ như sau: “…Tôi đã nhìn thấy,

quanh sân, những “nhân vật” đã đi vào trong những bài thơ thứ nhất của bé Khoa; những vật thông thường nhưng đượm sắc thần tiên hồn con trẻ, và đượm tình mến yêu của trái tim thơ ấu…”[7; trang 5] Mỗi bài thơ trong tập thơ “Góc sân và khoảng trời” đều mang trong mình tình cảm yêu thiên nhiên xuất phát từ

cậu bé Trần Đăng Khoa và nhiều bài học giáo dục tình yêu thiên nhiên không chỉ trẻ thơ mà người lớn cũng trân trọng, noi theo

2.2.1 Biết yêu thương, nuôi nấng, bảo vệ động vật:

Trẻ em với thiên tính hồn nhiên, trong sáng rất dễ nảy sinh tình cảm với những sự vật mà mình thích, đối với động vật cũng vậy Các em không những rất dễ có hứng thú với những con vật ngộ nghĩnh có bộ lông mềm mượt như chú chó, chú mèo,… mà còn thương yêu nuôi nấng và xem như những người bạn của mình Nhưng không hẳn các em sẽ giữ được niềm yêu thích này lâu dài vì trẻ rất dễ xao nhãng với những mối bận tâm khác như đồ chơi, bạn bè Trong thời đại hiện nay, khi công nghệ trở nên phổ biến hơn bao giờ hết, trẻ dễ dàng tiếp cận với điều thú vị từ tivi, máy tính, điện thoại, các em không còn dành nhiều tình cảm, thời gian đến những con vật nuôi của mình, thậm chí bỏ rơi, không quan tâm đến nữa Điều này khiên các em trở nên vô tâm, không học

được cách quý trọng tình cảm với động vật Trong tập thơ “Góc sân và khoảng

trời”, những con vật của vùng quê được tác giả mang vào trong thơ rất nhiều

lần, có thể nói chúng chính là những người bạn gắn bó thân thiết trong suốt khoảng thời thơ ấu của Trần Đăng Khoa, mỗi tập tính của những loài động vật khác nhau, mỗi hành động vui đùa của chúng đều được tác giả ghi lại bằng thơ một cách sinh động, ngộ nghĩnh bằng tình yêu thương đơn thuần, trí tưởng tượng đầy phong phú

Trở lại với những năm tháng xưa khi mọi thứ còn đầy thiếu thốn từ đời sống vật chất lẫn tinh thần Ngoài những trò chơi dân gian bình dị, những đứa bé nông thôn còn có tình cảm khắng khít với những động vật xung quanh mình Tác giả Trần Đăng Khoa cũng không ngoại lệ, ta đếm không hết bao nhiêu loài vật đã trở thành “nhân vật” trong những bài thơ của ông Nào con bướm vàng,

gà con, trâu đen lông mượt, con chim, con gà gáy ò ó o, nào con chó vàng, bác giun, con mèo… tất tần tật những con vật thân thuộc gắn bó với cuộc sống làng quê Đông Bắc

Con vật đầu tiên xuất hiện trong chuỗi thơ của Trần Đăng Khoa là một

chú bướm vàng, đầu đề của bài thơ cũng đơn giản là “Con bướm vàng” [1; trang

17], đơn giản nhưng đầy tình cảm, bởi đó là tiếng gọi của tác giả reo hò thích thú khi trông thấy một con vật xinh xắn đang bay lượn nhẹ nhàng trước mặt Đó như một phát hiện tình cờ của một cô, cậu học trò đang trên con đường đến trường Lời thơ rất hồn nhiên như chính tiếng reo vui sướng của cậu học trò

Con bướm như một nàng tiên “bay nhẹ nhàng” nỗi bật lên “bên bờ cỏ”.xanh Gợi cho cậu bé tính tò mò thèm muốn được quan sát “Em thích quá/ Em đuổi

theo”, tác giả đuổi theo con bướm với sự vui mừng, nhưng rất nhanh nó bay đi

“Vút lên cao” để lại sự tiếc nuối của Trần Đăng Khoa cùng tiếng gọi lặp lại vang vọng giữa khoảng không Từ chú bướm vàng bên bờ cỏ đến chú bướm vàng trên trời xanh, gợi cho cậu bé biết bao mơ ước: ước gì ta cũng có đôi cánh như chú bướm vàng để được thoả thích vẫy vùng trên bầu trời cao, ước gì, ước gì Bài thơ như không có câu kết Cái nhìn theo tiếc nuối của tác giả không chỉ dừng lại chỉ một con bướm vàng, mà là cả một bầu trời mênh mông với bao điều tác giả còn chưa biết, cả một thế giới thiên nhiên diệu kỳ để cho một cậu bé thỏa sức tưởng tượng Đọc bài thơ người đọc như thấy chính mình là Trần Đăng Khoa,

bởi có tuổi thơ nào lại không có những kỷ niệm đẹp hái hoa bắt bướm , “Có

những ngày trốn học, bắt bướm cạnh cầu ao”:

“Con bướm vàng Con bướm vàng Bay nhẹ nhàng Trên bờ cỏ

Em thích quá

Em đuổi theo Con bướm vàng

Nó vỗ cánh Vút lên cao

Em nhìn theo Con bướm vàng Con bướm vàng”

(Con bướm vàng)

Cái sân nhỏ của Trần Đăng Khoa, nơi tác giả trải qua cuộc sống hằng ngày của mình, nó như một vườn thú nho nhỏ đầy ngộ nghĩnh Thế giới động vật đầy sinh động được Trần Đăng Khoa nhân cách hóa thật tài tình, mỗi con vật với từng thuộc tính sinh hoạt, vẻ đẹp riêng biệt đều được tác giả quan sát bằng một con mắt rất tinh tế, chúng như một người lao động mỗi ngày lại bắt tay vào công việc của mình, bận rộn không ngừng không thua kém gì con người Trong chương trình Tiếng Việt lớp 1 có hai bài thơ của Trần Đăng Khoa viết về loài

vật đó là “Ò…ó…o” [1; trang 48] và “Kể cho bé nghe” [1; trang 93] thuộc phân

môn Tập đọc Hai bài thơ với hai cách viết khác nhau khá ấn tượng nếu nói

“Ò…ó…o” tràn đầy âm thanh lúc sáng sớm thì “Kể cho bé nghe” lại như bộ hình

ảnh đặc sắc về động vật tuy vậy cả hai bài thơ đều có chung một nội dung đó là đời sống tập tính sinh hoạt của những loài động vật gắn liền với ruộng đồng, nông thôn Tác giả sử dụng câu thơ đơn giản dễ hiểu nhưng giàu hình ảnh dễ đi vào tâm trí người đọc đặc biệt là trẻ nhỏ khiến các em có thêm cái nhìn chân

thực rõ nét hơn về thế giới động vật Ở bài thơ “Ò…ó…o”, tác giả đưa tiếng gà

gáy vào lòng trẻ em một cách rất tự nhiên, không cầu kì, bóng bẩy Đó là cách dẫn dắt rất khéo léo để đưa trẻ em đến với tiếng gà bình dị, lúc bấy giờ chưa có đồng hồ báo thức, con người và vạn vật xem tiếng gà gáy như dấu hiệu một ngày mới bắt đầu, mỗi khi con gà cất tiếng gáy mọi vật lại cùng nhau thức dậy vươn mình trong nắng sớm Tiếng gà gáy giục mọi thứ sinh sôi phát triển, giục người bạn trâu mau cùng bác nông dân ra đồng đi cày, qua thơ Trần Đăng Khoa

muốn giới thiệu cho trẻ biết đến hai con vật gắn liền với đời sống nông thôn cùng lợi ích mà chúng mang lại cho người nông dân Công việc của đàn gà tiếp

tục diễn ra vào mỗi buổi sáng, trong bài thơ “Gà con liếp nhiếp”[1; trang 22], tác giả miêu tả những chú gà con luôn mồm liếp nhiếp “ Đi tìm mồi cùng mẹ bắt

giun, sâu” để lấp cái bụng trống, thức ăn của những chú gà lúc bấy giờ chủ yếu

là những con vật nhỏ như giun đất hay sâu, muốn ăn no đàn gà phải chăm chỉ đào bới đất tìm mồi Những chú gà con cũng bắt chước gà mẹ đi kiếm ăn Lúc này, Trần Đăng Khoa trông thấy đôi mắt chú như hai giọt nước sẽ “mãi không bao giờ khô được” nó trong sáng như tâm hồn trẻ thơ vậy Hình ảnh so sánh này thật chính xác mà dễ liên tưởng Tác giả không những nhận ra vẻ đẹp ngây ngô của những chú con bằng con mắt quan sát tinh tế mà còn khen ngợi sự chăm chỉ, siêng năng lao động trong “công cuộc” kiếm ăn của gà ta Trời tuy sáng nhưng lại mưa lâm thâm không dứt khiến mặt sân lầy lội bùn đất, nhưng đàn gà vẫn không ngại khó mải miết bới giun Hình ảnh những chú gà nhỏ chăm chỉ thật đáng yêu đáng quý, vỏn vẹn mấy câu thơ nhưng ta thấy được sự yêu mến của Trần Đăng Khoa đối với loài vật này:

“ Ngoài sân lội, mấy chú gà liếp nhiếp

Đi tìm mồi cùng mẹ bắt giun sâu Trời mưa lâm thâm làm các chú ướt đầu Chú rùng mình, giọt mưa rơi khỏi cánh Trời mưa to hơn, rồi sau đâm ra tạnh Chú chẳng giũ lông bởi mải bắt giun sâu Nhưng nắng to chú vẫn khô đầu

Đôi mắt tròn trong như hai giọt nước Hai giọt nước không bao giờ khô được.”

( Gà con liếp nhiếp)

Trở lại với bức tranh minh họa loài vật của Trần Đăng Khoa, ta thực sự

thán phục trước cái tài liên tưởng, miêu tả con vật của ông Trong bài thơ “Kể

cho bé nghe”, các hình ảnh và tiếng kêu hay âm thanh của các hình ảnh được

hiện ra rất rõ nét Bài thơ tựa như từ điển về loài vật của riêng Trần Đăng Khoa, chỉ cần hai câu đọc thơ nói về mỗi loài vật vậy mà đã gợi cho người đọc chính xác hình ảnh của chúng Nói một các khác là những hình ảnh quen thuộc này nó tồn tại xung quanh tiềm thức của tác giả cũng như là sự gắn bó của nó với tác giả trong tuổi thơ, mỗi ngày đều quan sát và lắng nghe các loài vật, không cần dài dòng nhiều lời Trần Đăng Khoa đã có thể đem đến cho trẻ nhỏ những hình dung chính xác về tập tính mỗi loài động vật.Mở đầu là âm thanh nhộn nhịp ầm

ĩ hay quát đó là chú vịt bầu Trong thế giới động vật, vịt là biểu tượng cho sự hài hước và ngớ ngẩn bởi khi chúng chuyển động cái đầu hay nhìn trước ngó sau, dáng đi thì lạch bạch trông có vẻ ngốc nghếch Ngoài ra, người ta hay gọi vịt là

“kẻ nói nhiều” bởi chúng thường kêu rất to và tiếng kêu cứ như đang lảm nhảm Cảnh tượng bầy vịt lúc nào cũng luôn mồm kêu cạp cạp y hệt như chúng đang nói đủ chuyện trên trời dưới đất thật sự rất ầm ĩ, có lẽ bởi vậy ấn tượng của Trần Đăng Khoa đối với loài vịt không gì khác ngoài tiếng kêu của chúng Âm thanh tiếp theo là âm thanh quen thuộc nhất của nhiều gia đình Việt Nam, tiếng chó sủa Loài chó thường sủa to khi gặp người lạ hay đơn giản hơn chúng sủa để được chủ nhân chú ý, sủa là bản năng của loài chó, chúng phát ra âm thanh

“Gâu! Gâu!” Trần Đăng Khoa nghe đi nghe lại tiếng chó sủa rất nhiều lần, tài tình ở chỗ thay vì bê nguyên xi tiếng sủa “Gâu!Gâu” vào thơ, tác giả lại nhân cách hóa chú chó như một người bạn lúc nào cũng thích hỏi “Đâu? Đâu?” Cách Trần Đăng Khoa sử dụng câu hỏi láy vần với tiếng sủa khiến nguời đọc phải bật cười thích thú với sự sáng tạo hài hước của ông Tác giả tiếp tục giới thiệu về các loài động vật khác bằng trí liên tưởng đến những hoạt động sinh hoạt của con người: con nhện hay nhả tơ chăng màng trong góc nhà như các bác thợ đang kéo dây điện, món khoái khẩu của trâu là cỏ non nhưng con trâu sắt thì không, cái máy bơm đang hoạt động thì nhìn như một con rồng đang phun nước ào ào,

loài cua cáy từ đồng ruộng thở bằng miệng nên lúc nào cũng nổi bọt khí tựa như khi tác giả nấu cơm lúc sôi lên sẽ trào bọt ra khỏi nồi, con cào cào thích nhảy mọi lúc mọi nơi mà không cần nhạc, vào đêm khuya yên tĩnh là thời gian của những con cóc tía, buổi sáng những con chích chòe thường tụ tập hót ríu rít trên cành cây, con chim trĩ với cái đuôi dài và bộ lông xinh đẹp lúc nào cũng muốn khoe ra Tất cả những hình ảnh này đều là một phần nhỏ nói lên những cảnh vật thiên nhiên rất đỗi đời thường, thoát lên được cái gì đó rất giản dị, mộc mạc nhưng đẹp đẽ, quý giá Sự thân thuộc đến thân thương này của Trần Đăng Khoa đối với những loài vật vùng nông thôn gợi cho ta về những kỉ niệm đẹp thời thơ

ấu, khi mọi con vật xung quanh đều là những người bạn gắn bó thân thiết:

“Hay nói ầm ĩ

Là con vịt bầu Hay hỏi đâu đâu

Là con chó vện Hay chăng dây điện

Là con trâu sắt Rồng phun nước bạc

Là chiếc máy bơm Dùng miệng nấu cơm

Là cua, là cáy Chẳng vui cũng nhảy

Là chú cào cào

Là ông cóc tía Ríu ran cành khế

Là cậu chích choè Hay múa xập xoè

Cũng trong cái sân ấy đôi khi, chú mèo lại đuổi bắt chuột vòng quanh khoảng sân, có lúc mèo ta nhàn nhã tự tại lại cùng bé Giang (em của Trần Đăng Khoa) chơi đùa như những người bạn thân.Điều đáng nói là trong thời chiến, trẻ

em cũng chịu số phận thiệt thòi, thiếu người chăm sóc, thiếu nơi chơi đùa, thiếu bạn bè… như trường hợp của bé Giang lúc bấy giờ chỉ có bốn tuổi, nếu nói Trần Đăng Khoa thân thiết với con chó Vàng thì em bé Giang lại “chơi thân” với mèo hơn Loài mèo có tốc độ nhanh nhẹn, thoăn thoắt, di chuyển yên lặng khi săn mồi và rất sạch sẽ Cho đến bây giờ, con mèo cũng là một trong những loài vật nuôi được yêu thích nhất với đặc tính kiêu kỳ, thích đỏm dáng Trong bài thơ

“Đánh tam cúc”[1; trang 97], con mèo khoang thể hiện rõ cái đặc tính kiêu kỳ

của nó Con mèo chơi bài tam cúc với Giang, nó đánh rất hăng nào tướng ông tướng bà, khi thắng thì nó phổng mũi, khi thua thì dỏng tai lên làm bé Giang phải dỗ dành một hồi Trần Đăng Khoa cảm thấy con mèo này thật đáo để, nhưng bộ dáng ấy cũng rất đáng yêu, và cách mà nhà thơ nhân hóa chú mèo làm

ta cảm nhận được sự thân thiết giữa anh em Khoa với chú mèo khoang của họ, giữa những người bạn với nhau :

“Đây là tướng ông Chân đi hài đỏ Đây là tướng bà Tóc hiu hiu gió

Đây là con ngựa Chân có bụi đường

Và đây quân sĩ Thuộc làu văn chương

- Quân này mày được Quân này tao chui!

Mèo ta phổng mũi

"Ngoao! Ngoao!" một hồi

- Quân này mày chui Quân này tao được!

Mèo bỗng dỏng tai Mắt xanh như nước

- À thôi mày được!

Bé Giang dỗ dành Mèo thè lưỡi đỏ Liếm vào răng nanh ”

( Đánh tam cúc)