Phát huy tính tích cực học tập của học sinh thông qua việc khai thác kênh hình trong dạy học môn Lịch sử lớp 4

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM KHOA GIÁO DỤC TIỂU HỌC ĐẬU THỊ NGỌC BÍCH PHÁT HUY TÍNH TÍCH CỰC HỌC TẬP CỦA HỌC SINH THÔNG QUA VIỆC KHAI THÁC KÊNH HÌNH TRONG DẠY HỌC MÔN LỊCH S

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

KHOA GIÁO DỤC TIỂU HỌC

ĐẬU THỊ NGỌC BÍCH

PHÁT HUY TÍNH TÍCH CỰC HỌC TẬP CỦA HỌC SINH THÔNG QUA VIỆC KHAI THÁC KÊNH HÌNH

TRONG DẠY HỌC MÔN LỊCH SỬ LỚP 4

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP

Đà Nẵng, năm 2018

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

KHOA GIÁO DỤC TIỂU HỌC

ĐẬU THỊ NGỌC BÍCH

PHÁT HUY TÍNH TÍCH CỰC HỌC TẬP CỦA HỌC SINH THÔNG QUA VIỆC KHAI THÁC KÊNH HÌNH

TRONG DẠY HỌC MÔN LỊCH SỬ LỚP 4

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP

GIẢNG VIÊN HƯỚNG DẪN

ThS TRẦN THỊ KIM CÚC

Đà Nẵng, năm 2018

LỜI CẢM ƠN

Lời đầu tiên, em xin cảm ơn chân thành và sâu sắc nhất với cô giáo hướng dẫn: Thạc sĩ Trần Thị Kim Cúc, giảng viên khoa Giáo dục Tiểu học, trường Đại học Sư phạm Đà Nẵng đã tận tình hướng dẫn, giúp đỡ chúng em trong suốt quá trình nghiên cứu và thực hiện đề tài

Em cũng xin gửi lời cảm ơn tới các thầy cô giáo trong khoa Giáo dục Tiểu học, các thầy cô giáo trong trường Đại học Sư phạm Đà Nẵng đã trang bị kiến thức, tận tình chỉ bảo em trong bốn năm học Em xin chân thành cảm ơn ban lãnh đạo trường Tiểu học Nguyễn Văn Trỗi và trường Tiểu học Huỳnh Ngọc Huệ thuộc thành phố Đà Nẵng, đã tạo mọi điều kiện thuận lợi để em hoàn thành khóa luận này

Và cuối cùng, em xin gửi lời cảm ơn gia đình, bạn bè và các bạn trong lớp 14STH đã động viên, giúp đỡ em trong quá trình làm khóa luận

Mặc dù bản thân đã rất cố gắng nhưng vì kinh nghiệm cũng như năng lực của bản thân còn nhiều hạn chế nên khóa luận của chúng em không tránh khỏi những thiếu sót Kính mong nhận được sự đóng góp ý kiến của quý thầy cô giáo và các bạn khóa luận được hoàn thiện hơn

Em xin chân thành cảm ơn!

Đà Nẵng, tháng 1 năm 2018 Sinh viên thực hiện

Đậu Thị Ngọc Bích

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

3 PGS.TS Phó giáo sư, tiến sĩ

4 GS.TS Giáo sư, tiến sĩ

5 GS TSKH Giáo sư, tiến sĩ khoa học

DANH MỤC BẢNG

1 Mức độ yêu thích học môn Lịch sử của học sinh 26

2 Mức độ nhận thức của học sinh về việc sử dụng kênh

31

6 Nhận thức của giáo viên về việc sử dụng kênh hình để

giúp học sinh khai thác trong dạy học môn Lịch sử 33

7 Mức độ sử dụng và khai thác kênh hình của giáo viên

trong quá trình dạy học môn Lịch sử 34

9 Mức độ phối hợp các phương pháp dạy học Lịch sử

giúp học sinh khai thác tốt kênh hình 36

10 Kết quả thực nghiệm lần 1 54

11 Kết quả thực nghiệm lần 2 56

DANH MỤC BIỂU ĐỒ

1 Mức độ yêu thích học môn Lịch sử của học sinh 26

2 Mức độ nhận thức của học sinh về việc sử dụng kênh

32

6 Mức độ sử dụng và khai thác kênh hình của giáo viên

trong quá trình dạy học môn Lịch sử 34

8 Mức độ phối hợp các phương pháp dạy học Lịch sử

giúp học sinh khai thác tốt kênh hình 37

9 Kết quả thực nghiệm lần 1 55

10 Kết quả thực nghiệm lần 2 56

MỤC LỤC

LỜI CẢM ƠN

DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT

DANH MỤC BẢNG

DANH MỤC BIỂU ĐỒ

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 2

3 Mục đích nghiên cứu 4

4 Khách thể và đối tượng nghiên cứu 4

4.1 Khách thể nghiên cứu 4

4.2 Đối tượng nghiên cứu 4

5 Giả thuyết khoa học 4

6 Nhiệm vụ và phạm vi nghiên cứu 4

6.1 Nhiệm vụ nghiên cứu 4

6.2 Phạm vi nghiên cứu 5

7 Phương pháp nghiên cứu 5

7.1 Phương pháp nghiên cứu lí luận 5

7.2 Phương pháp điều tra bằng anket 5

7.3 Phương pháp phỏng vấn 6

7.4 Phương pháp quan sát 6

7.5 Thực nghiệm sư phạm 6

7.6 Phương pháp thống kê toán học 6

8 Cấu trúc của khóa luận 7

PHẦN NỘI DUNG 8

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC KHAI THÁC KÊNH HÌNH TRONG PHẦN LỊCH SỬ MÔN LỊCH SỬ VÀ ĐỊA LÍ LỚP 4

NHẰM PHÁT HUY TÍNH TÍCH CỰC CỦA HỌC SINH 8

1.1 Cơ sở lí luận 8

1.1.1 Khái quát về kênh hình trong phần Lịch sử môn Lịch sử và Địa lí lớp 4 8 1.1.2 Một số vấn đề về sử dụng kênh hình trong dạy học Lịch sử nhằm phát huy tính tích cực của học sinh 14

1.1.3 Đặc điểm tâm sinh lí của học sinh Tiểu học 16

1.2 Cơ sở thực tiễn 19

1.2.1 Nội dung chương trình phần Lịch sử môn Lịch sử và Địa lí lớp 4 19

1.2.2 Thực trạng việc sử dụng và khai thác kênh hình trong phần Lịch sử môn Lịch sử và Địa lí lớp 4 trường Tiểu học Nguyễn Văn Trỗi và trường Tiểu học Huỳnh Ngọc Huệ thuộc địa bàn thành phố Đà Nẵng 25

CHƯƠNG 2: MỘT SỐ BIỆN PHÁP KHAI THÁC KÊNH HÌNH TRONG DẠY HỌC MÔN LỊCH SỬ LỚP 4 THEO HƯỚNG PHÁT HUY TÍNH TÍCH CỰC TRONG HỌC TẬP CỦA HỌC SINH 41

2.1 Cơ sở đề xuất biện pháp 41

2.1.1 Dựa vào nội dung chương trình phần Lịch sử môn Lịch sử và Địa lí lớp 4 41

2.1.2 Dựa vào kết quả điều tra thực trạng 41

2.1.3 Dựa vào đặc điểm tâm lí lứa tuổi của học sinh Tiểu học 42

2.2 Các biện pháp khai thác kênh hình trong dạy học môn Lịch sử lớp 4 theo hướng phát huy tính tích cực trong học tập cho học sinh 42

2.2.1 Khai thác kênh hình kết hợp với phương pháp dạy học dùng lời 42

2.2.2 Ứng dụng công nghệ thông tin nhằm thiết kế và sử dụng kênh hình nhằm nâng cao hứng thú học tập của học sinh 50

2.2.3 Một số lưu ý khi sử dụng, khai thác kênh hình 52

CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 54

3.1 Khái quát quá trình thực nghiệm 54

3.1.1 Mục đích thực nghiệm 54

3.1.2 Đối tượng thực nghiệm 54

3.1.3 Thời gian thực nghiệm 54

3.1.4 Nội dung và phương pháp thực nghiệm 54

3.2 Phân tích kết quả sau quá trình thực nghiệm 55

PHẦN KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 60

1 Kết luận 60

2 Một số kiến nghị 61

TÀI LIỆU THAM KHẢO 63

PHỤ LỤC………64

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Lịch sử có tầm quan trọng đặc biệt trong mỗi quốc gia Đặc biệt, trong thời kì phát triển kinh tế - xã hội hiện nay không thể thiếu được những giá trị truyền thống, giá trị lịch sử giúp chúng ta xác định vị trí điều kiện và khả năng của mình trên bước đường hội nhập quốc tế, trang bị những hiểu biết cặn kẽ về lịch sử dân tộc và thế giới trong tiến trình phát triển

Trong công cuộc công nghiệp hoá hiện đại hoá đất nước, một nhiệm vụ quan trọng của sự nghiệp giáo dục được khẳng định trong Nghị quyết Trung Ương II:

“Đào tạo con người Việt Nam phát triển toàn diện, đạo đức, tri thức, sức khoẻ và nghề nghiệp, trung thành với lý tưởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội, hình thành nhân cách và bồi dưỡng, phẩm chất năng lực công dân, đáp ứng yêu cầu xây dựng và bảo vệ Tổ quốc” Cùng với các bộ môn khác, môn Lịch sử với chức năng

và nhiệm vụ của mình đã góp phần tích cực vào giáo dục con người trong công cuộc đổi mới: “Bởi vì tri thức lịch sử là một yếu tố của nền văn hoá chung của loài người và không thể coi giáo dục con người hoàn thành đầy đủ nếu không trang bị cho học sinh những hiểu biết cần thiết về lịch sử” Nhiệm vụ của bộ môn Lịch sử ở trường phổ thông nhằm trang bị cho học sinh hệ thống kiến thức cơ bản về tiến trình phát triển hợp quy luật của lịch sử xã hội loài người và dân tộc, trên cơ sở đó giáo dục tư tưởng, tình cảm, góp phần phát triển toàn diện học sinh

Do đặc trưng của môn Lịch sử, không thể trực tiếp tri giác được các sự kiện, hiện tượng lịch sử đã xảy ra, không thể tái hiện lịch sử trong phòng thí nghiệm Chính vì vậy, việc tái tạo lịch sử bằng cách tạo biểu tượng đúng đắn, sinh động về các sự kiện, hiện tượng lịch sử vừa là nguyên tắc vừa là một số biện pháp trong việc dạy học Lịch sử ở trường phổ thông giúp cho giờ học thêm sinh động, học sinh hứng thú với môn học, tạo điều kiện thuận lợi cho học sinh tiếp thu kiến thức một

dễ dàng

Sử dụng hệ thống kênh hình là một yêu cầu rất quan trọng trong quá trình dạy

và học môn Lịch sử Bên cạnh những kiến thức được cung cấp qua hệ thống kênh chữ, kênh hình đóng một vai trò không thể thiếu trong việc tái tạo, bổ sung, khắc sâu nội dung cho kênh chữ, giúp cho học sinh tiếp thu kiến thức một cách trọn vẹn Ngoài ra, kênh hình còn là một trong những phương tiện quan trọng nhằm tạo biểu tượng, phát huy tính tích cực của học sinh trong học tập

Tuy nhiên, hiện nay tình trạng học sinh nắm kiến thức về địa danh, nhân vật lịch

sử, không gian xảy ra sự kiện lịch sử rất mơ hồ, tình trạng nhầm lẫn giữa các địa danh diễn ra phổ biến Giáo viên ít chú ý đến việc tạo biểu tượng không gian, cung cấp cho học sinh kiến thức về địa danh mà chỉ chú ý trình bày về diễn biến, kết quả của sự kiện Giáo viên vẫn chưa triệt để sử dụng và khai thác kênh hình trong sách giáo khoa, vẫn còn nặng nề về thuyết trình kiến thức, chưa phát huy được tính tích cực của học sinh trong học tập Ngoài ra, đối với lứa tuổi học sinh Tiểu học việc tiếp thu các kiến thức Lịch sử còn gặp nhiều khó khăn Các em mới được tiếp cận học phân môn Lịch sử nên chưa có nhiều hiểu biết và kiến thức về lịch sử dân tộc Môn học chưa thực sự lôi cuốn và rất khó với học sinh do có nhiều kiến thức chưa được gần gũi Đó cũng chính là những nguyên nhân khiến cho chất lượng của bài học Lịch sử chưa tốt, học sinh ít hứng thú với môn học Lịch sử

Đứng trước thực trạng trên là một giáo viên tiểu học tương lai, nhận thức được tầm quan trọng của môn học Lịch sử trong nhà trường tiểu học nói chung và hệ

thống kênh hình trong dạy – học môn Lịch sử nói riêng, tôi chọn đề tài “Phát huy

tính tích cực học tập của học sinh thông qua việc khai thác kênh hình trong dạy học môn Lịch sử lớp 4”

Khai thác kênh hình trong dạy học phần Lịch sử (trong môn Tự nhiên, xã hội) ở Tiểu học đã được đề cập trong một số công trình, bài viết cụ thể:

+ Trong cuốn “Biểu tượng Lịch sử với học sinh Tiểu học” của tác giả Trần Văn

Hưu trường trung học Sư phạm Thanh Hóa đã tìm hiểu về một số biện pháp cụ thể hóa sự kiện, nhân vật

+ GS Phan Ngọc Liên (chủ biên), PGS.TS Trịnh Đình Tùng, GS.TS Nguyễn Thị

Côi với “Phương pháp dạy học Lịch sử” tập 1- Nhà xuất bản Đại học Sư phạm

2002 Trong tài liệu này, tác giả đã nêu lên những vấn đề khái quát nhất về biểu tượng lịch sử Giúp chúng ta biết thế nào là biểu tượng lịch sử, vai trò và phân loại biểu tượng, các biện pháp sư phạm để tạo biểu tượng lịch sử

+ Trong cuốn “Hướng dẫn sử dụng kênh hình trong SGK Lịch sử THCS phần lịch sử Việt Nam” và cuốn “Kênh hình trong dạy học lịch sử ở trường THPT” tập 1

phần Lịch sử Việt Nam do GS Nguyễn Thị Côi chủ biên giúp chúng ta nắm được

và lựa chọn các phương pháp phù hợp để tạo biểu tượng lịch sử cho học sinh

+ Cuốn “Rèn luyện nghiệp vụ sư phạm môn Lịch sử”, NXB Đại học Sư phạm,

2011, Nguyễn Thị Côi chủ biên đã dành một chương khá chi tiết để nói về luyện kĩ năng xây dựng và sử dụng đồ dùng trực quan trong đó có sử dụng công nghệ thông tin Sách nêu rõ các bước tiến hành, kĩ năng khai thác kênh hình có trong sách giáo khoa và kênh hình bên ngoài sách giáo khoa bằng công nghệ thông tin

+ GS.TS Phan Ngọc Liên với “Đổi mới phương pháp dạy học Lịch sử “lấy học sinh làm trung tâm”, NXB Đại học Quốc gia Hà Nội, 1996 Trong cuốn này tác giả

đã đề cập cập đến việc tăng cường sử dụng đồ dùng trực quan trong đó có kênh hình trong sách giáo khoa làm cho bài học lịch sử được tái hiện một cách cụ thể, chi tiết và sinh động nhằm nâng cao hiệu quả dạy học Lịch sử ở trường phổ thông Ngoài ra, vấn đề này còn được đề cập trong một số công trình của PGS.TS

Trịnh Đình Tùng: “Hệ thống các phương pháp dạy học Lịch sử ở trường THCS” – NXB Giáo dục 2001; Phan Ngọc Liên: “Phương pháp dạy học Lịch sử” tập 2 – NXB Đại học Sư phạm 2002; Phạm Ngọc Liễn: “Phương pháp giảng dạy môn Lịch

sử ở trường phổ thông cấp II” tập 1 – NXB Giáo dục 1975

Tuy nhiên, các tài liệu chỉ tập trung khai thác ở mức độ tổng thể và khái quát chứ chưa tiến hành phân tích một cách hoàn chỉnh, hệ thống và chưa đưa ra được những phương pháp cụ thể Các tác giả chủ yếu đề cập đến vấn đề sử dụng kênh hình trong môn Lịch sử nói chung hay cho các khối lớp ở trường THCS, THPT nói riêng mà ít đề cập đến bậc Tiểu học Vì vậy, việc đi sâu nghiên cứu vấn đề này có ý nghĩa khoa học và thực tiễn

Trên cơ sở tìm hiểu lí luận và thực tiễn việc khai thác kênh hình trong dạy học học môn Lịch sử theo hướng phát huy tính tích cực của học sinh Từ đó đề xuất những biện pháp khai thác kênh hình theo hướng phát huy tính tích cực trong học tập nhằm nâng cao hiệu quả dạy học môn Lịch sử ở Tiểu học

4.1 Khách thể nghiên cứu

Quá trình dạy – học Lịch sử ở trường Tiểu học

4.2 Đối tƣợng nghiên cứu

Phương pháp khai thác kênh hình theo hướng phát huy tính tích cực của học sinh trong quá trình dạy học Lịch sử lớp 4

5 Giả thuyết khoa học

Hiện nay, việc khai thác kiến thức trọng tâm trong kênh hình môn Lịch sử ở trường Tiểu học còn chưa được chú trọng và kết quả chưa cao Nếu đưa ra một số giải pháp cho việc khai thác kiến thức cơ bản của kênh hình trong các bài học nhằm đổi mới phương pháp dạy học để giúp các em khắc sâu kiến thức hơn, từ đó đạt kết quả học tập cao hơn

6 Nhiệm vụ và phạm vi nghiên cứu

6.1 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để đạt được mục đích nghiên cứu của đề tài, chúng tôi thực hiện những nhiệm

vụ sau:

- Nghiên cứu cơ sở lí luận về việc khai thác kênh hình

- Tìm hiểu thực trạng khai thác kênh hình trong học tập và giảng dạy môn Lịch sử ở trưởng Tiểu học Nguyễn Văn Trỗi và trường Tiểu học Huỳnh Ngọc Huệ trên địa bàn thành phố Đà Nẵng

- Đề xuất các biện pháp nhằm phát triển kĩ năng khai thác kênh hình trong học tập và giảng dạy môn Lịch sử nhằm phát huy tính tích cực cho học sinh Tiểu học

- Thực nghiệm sư phạm để đánh giá tính khả thi và hiệu quả của các biện pháp

đã đề xuất

6.2 Phạm vi nghiên cứu

Đề xuất một số biệp pháp khai thác kênh hình trong học tập và giảng dạy môn Lịch sử nhằm phát huy tính tích cực cho học sinh Tiểu học là nhiệm vụ chủ yếu Chúng tôi tìm hiểu nghiên cứu ở 20 giáo viên và 120 học sinh lớp 4 trường Tiểu học Nguyễn Văn Trỗi và trường Tiểu học Huỳnh Ngọc Huệ trên địa bàn thành phố

Đà Nẵng Lí do chọn khối lớp 4 là vì đây là khối lớp đầu tiên tiếp cận với bộ môn Lịch sử, cần tạo hứng thú học tập và phát huy tính tích cực của học sinh trong giờ học để giúp học sinh nắm chắc các kiến thức Lịch sử, tạo nền tảng vững chắc cho các cấp học sau

7.1 Phương pháp nghiên cứu lí luận

Thu thập, phân tích, tổng hợp một số tài liệu, sách báo có liên quan đến việc khai thác kênh hình trong dạy và học môn Lịch sử Thu thập thông tin từ mạng internet, các bài báo, bài viết và các tài liệu, sách chuyên ngành như: sách giáo khoa, sách giáo viên, tài liệu bồi dưỡng để làm sáng tỏ một số vấn đề lí luận về việc phát huy tính tích cực của học sinh thông qua hệ thống kênh hình trong quá trình dạy học môn Lịch sử ở trường Tiểu học Từ đó đề xuất một số biện pháp khai thác kênh hình trong môn Lịch sử lớp 4 để hình thành kiến thức cho học sinh

7.2 Phương pháp điều tra bằng anket

Chúng tôi sử dụng phiếu trưng cầu ý kiến cho 20 giáo viên và 120 học sinh lớp

4 trường Tiểu học Nguyễn Văn Trỗi và trường Tiểu học Huỳnh Ngọc Huệ trên địa bàn thành phố Đà Nẵng nhằm tìm hiểu:

- Thực trạng về việc dạy và học môn Lịch sử lớp 4 trường Tiểu học Nguyễn Văn Trỗi và trường Tiểu học Huỳnh Ngọc Huệ trên địa bàn thành phố Đà Nẵng

- Nhận thức và thái độ của một số giáo viên về tầm quan trọng và ý nghĩa của việc khai thác kênh hình trong dạy học phần Lịch sử ở Tiểu học

- Khả năng và phương pháp của học sinh trong việc khai thác kênh hình để hình thành kiến thức mới

7.5 Thực nghiệm sư phạm

Tổ chức thực nghiệm sư phạm để kiểm nghiệm tính đúng đắn của các biện pháp

sư phạm đã đề ra, nhắm phát huy tính tích cực cho học sinh lớp 4

7.6 Phương pháp thống kê toán học

Từ các dữ liệu thu thập được trong quá trình khảo sát chúng tôi sử dụng phương pháp thống kê toán học để xử lí số liệu đánh giá định tính và định lượng về thực trạng khai thác kênh hình trong giờ học Lịch sử lớp 4 theo hướng phát huy tích tích cực trong học tập của học sinh

Từ các dữ liệu liệu thu thập được qua quá trình thực nghiệm, chúng tôi sử dụng các phương pháp thống kê toán học nhằm lượng hóa các tham số đặc trưng để rút

ra những kết luận, đề xuất những biện pháp góp phần nâng cao hiệu quả học tập cho học sinh

8 Cấu trúc của khóa luận

Ngoài phần mở đầu, phần kết luận và danh mục tài liệu tham khảo thì nội dung chính của đề tài nghiên cứu gồm 3 chương:

+ Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn của việc khai thác kênh hình trong phần lịch sử môn lịch sử và địa lí lớp 4 nhằm phát huy tính tích cực của học sinh

+ Chương 2: Một số biện pháp khai thác kênh hình trong dạy học môn lịch sử lớp 4 theo hướng phát huy tính tích cực trong học tập của học sinh

+ Chương 3: Thực nghiệm sư phạm

Kênh hình được ví như một “hình chiếu” có đầy đủ nội dung về sự việc mà người quan sát muốn biết “Kênh hình là sử dụng những hình ảnh để truyền đạt những kiến thức từ người phát đến người thu” – Việt Báo, Báo Giáo dục “Kênh hình là phương tiện dẫn lỗi tri thức” [11,1]

Như vậy, chúng ta có thể hiểu rằng kênh hình là một công cụ trực quan vô cùng hữu hiệu mà giáo viên sử dụng để tạo điều kiện thuận lợi cho học sinh tiếp thu kiến thức, xây dựng biểu tượng Lịch sử cho học sinh Từ đó, nâng cao hiệu quả học tập môn Lịch sử cho các em

1.1.1.2 Hệ thống kênh hình trong phần Lịch sử môn Lịch sử và Địa lí lớp 4

Sách giáo khoa Lịch sử lớp 4 được biên soạn một cách công phu với số lượng kênh hình phong phú, tiêu biểu Mỗi bài học Lịch sử đều sử dụng hình ảnh,

phù hợp với nội dung kiến thức từng bài Số lượng kênh hình phong phú, đa dạng giúp tăng hứng thú học tập cho học sinh, giảm bớt sự khô khan, nhàm chán cho các

tố địa lí nhất định Tất cả nội dung trên đã được mã hóa bằng các kí hiệu: màu sắc, mũi tên hoặc nhiều kí hiệu khác đã được nêu rõ ở chú giải của bản đồ, lược đồ Đối với học sinh, việc sử dụng bản đồ, lược đồ không những chỉ để ghi nhớ, xác định vị các địa điểm lịch sử mà còn để hiểu rõ nội dung của bản đồ, lược đồ Hiểu bản đồ, lược đồ không chỉ là biết các chú dẫn, các kí hiệu mà cần thấy sau các điều quy ước

ấy, những hiện tượng lịch sử sinh động

Trong sách giáo khoa Lịch sử lớp 4 có tất cả 3 bản đồ và 9 lược đồ Mỗi bản

đồ, lược đồ khác nhau phục vụ riêng cho từng bài học

Các loại hình vẽ, tranh ảnh lịch sử trong sách giáo khoa Lịch sử lớp 4 được chia làm 2 loại nhỏ: tranh nhân vật lịch sử, tranh ảnh lịch sử

 Tranh nhân vật lịch sử

Trong sách giáo khoa Lịch sử lớp 4 tranh nhân vật lịch sử được đưa vào chương trình giảng dạy khá ít, chỉ có 4 tranh được đưa vào Tuy nhiên, trong quá trình giảng dạy giáo viên phải chú trọng và tùy theo nhân vật lịch sử để xác định mức độ khai thác kiến thức với từng tranh nhân vật lịch sử cho phù hợp với yêu cầu của bài học Riêng đối với các anh hùng dân tộc, lãnh tụ cách mạng phải lưu ý làm

nổi bật tính cách của nhân vật ấy thông qua việc miêu tả hình thức bề ngoài, hay nêu khái quát ngắn gọn tiểu sử của nhân vật ấy làm cho học sinh hứng thú, kích thích óc tò mò, phát triển năng lực nhận thức

Nguyễn Trãi (Bài 19, trang 51)

 Tranh ảnh lịch sử

Tranh ảnh lịch sử được đưa vào nhiều nhất trong hệ thống kênh hình Theo thống kê có tới 38 hình ảnh trong sách Lịch sử lớp 4 Tuy nhiên, tùy vào nội dung từng bài mà số lượng tranh ảnh lịch sử được phân bố khác nhau

Hình vẽ, tranh, ảnh trong sách giáo khoa là một phần của đồ dùng trực quan trong quá trình dạy học Nó có ý nghĩa hết sức to lớn, không chỉ là phương tiện trực quan có giá trị giúp bài học trở nên sinh động, hấp dẫn hơn, gây hứng thú học tập hơn cho học sinh, mà còn là nguồn cung cấp kiến thức quan trọng, có tác dụng giáo dục tư tưởng, tình cảm, tư duy cho học sinh

Ví dụ: Hình 1: “Cảnh các bô lão trong Hội nghị Diên Hồng” (Bài 14: Cuộc kháng chiến chống quân xâm lược Mông - Nguyên) Quan sát bức tranh này học

sinh sẽ có những tình cảm mạnh mẽ về tinh thần đoàn kết, đồng lòng, chung sức

đánh giặc của vua – tôi và quân dân nhà Trần trong cuộc kháng chiến chống quân xâm lược Mông – Nguyên

Hình 1: Cảnh các bô lão trong Hội nghị Diên Hồng (Bài 14, trang 40)

1.1.1.3 Vai trò của kênh hình trong dạy học Lịch sử

a Đối với giáo viên

Trong quá trình giảng dạy nói chung và dạy môn Lịch sử nói riêng, đối với người giáo viên để đạt được hiệu quả trong quá trình giáo dục việc sử dụng hệ thống kênh hình trong sách giáo khoa là một trong những công cụ đắc lực giúp giáo viên nâng cao chất lượng bộ môn Đối với giáo viên kênh hình là một phương tiện dạy học không thể thiếu trong quá trình hướng dẫn học sinh hình thành và chiếm lĩnh tri thức “Việc sử dụng các loại kênh hình trong dạy học Lịch sử không chỉ minh họa cho lời giảng của giáo viên mà còn khơi dậy hứng thú, phát huy tính tích cực của học sinh khi tiếp thu kiến thức mới” [4,8] Từ đó, học sinh sẽ dễ dàng, chủ động ghi nhớ, tiếp thu một cách có hiệu quả nguồn kiến thức mà giáo viên cung cấp Do vậy, giáo viên có thể sử dụng kênh hình trong tất cả các khâu của quá trình

dạy học để điều khiển, hướng dẫn các hoạt động nhận thức của học sinh, hợp lí hóa các thao tác hành động của mình trong quá trình giáo dục

Ngoài ra, “việc sử dụng kênh hình không chỉ để tiếp nhận kiến thức mới mà còn củng cố kiến thức đã học, chuẩn bị để tiếp thu các bài học tiếp theo” [4,8] Do

đó, thông qua việc sử dụng kênh hình giáo viên giúp học sinh khắc sâu tri thức đã học và kích thích hứng thú học tập của học sinh nâng cao năng lực quan sát, phân tích tổng hợp để có thể rút ra kết luận cần thiết

Bên cạnh đó, kênh hình còn tạo điều kiện thuận lợi cho giáo viên có thể trình bày bài giảng một cách ngắn gọn, đầy đủ và sâu sắc hơn Như vậy, không chỉ có tác dụng giúp giáo viên minh họa bài giảng mà kênh hình còn là phương tiện hữu hiệu

để giáo viên giúp học sinh khai thác và nắm chắc nội dung bài học

b Đối với học sinh

Kênh hình có vai trò quan trọng trong việc giúp học sinh hình thành và chiếm lĩnh tri thức Xuất phát từ tâm lí học tập của học sinh ta có thể thấy việc học sinh tiếp nhận thông tin bằng nhiều giác quan thì mức độ hiểu và ghi nhớ sẽ tăng lên Nhưng trước đây việc dạy học chỉ chú trọng vào việc đọc – chép, tức là học sinh chỉ được tiếp thu kiến thức bằng thính giác Trong khi đó, đặc trưng của bộ môn Lịch sử là không thể trực tiếp tri giác được các sự kiện, hiện tượng lịch sử đã xảy ra cũng không thể tái hiện lịch sử trong phòng thí nghiệm Chính vì vậy, việc tái tạo lịch sử, tạo biểu tượng đúng đắn, sinh động về các sự kiện, hiện tượng lịch

sử cho học sinh là rất khó khăn Do đó, ngoài hình thức đọc – chép giáo viên nên

sử dụng hệ thống kênh hình để việc tạo biểu tượng cho học sinh trở nên dễ dàng và hiệu quả hơn

Hơn nữa, trong xu thế đổi mới phương pháp dạy học hiện nay thì người thầy đóng vai trò là người hướng dẫn, tổ chức các hoạt động cho học sinh trong quá trình học tập Trong quá trình đó, học sinh đóng vai trò là chủ thể của quá trình nhận thức Để học sinh phát huy tối đa vai trò của mình thì kênh hình đóng một vai trò hết sức quan trọng Trong một tiết học, học sinh có thể chủ động khai thác kiến

thức từ kênh hình trong sách giáo khoa từ đó giúp phát triển tư duy và nhận thức của các em

Kênh hình còn có tác dụng kích thích sự say mê, hứng thú học tập của học sinh Nếu như trong một bài học giáo viên biết cách kết hợp khéo léo các phương tiện trực quan như tranh ảnh, bản đồ, lược đồ, băng hình,… thì chắc chắn học sinh

sẽ có nhiều hứng thú hơn so với một tiết học thông thường Đặc biệt, đối với tâm lí lứa tuổi của học sinh, các em rất thích quan sát những đồ dùng trực quan, thích tìm hiểu kiến thức qua hệ thống kênh hình, tranh ảnh nói chung và sách giáo khoa Lịch

sử nói riêng Tóm lại, kênh hình có tác dụng to lớn trong quá trình tiếp thu nguồn kiến thức của học sinh

1.1.2 Một số vấn đề về sử dụng kênh hình trong dạy học Lịch sử nhằm phát huy tính tích cực của học sinh

1.1.2.1 Tính tích cực của học sinh trong quá trình học tập

Phát huy tính tích cực của học sinh trong dạy học nói chung, trong dạy học Lịch sử nói riêng từ lâu đã được các nhà lí luận dạy học cũng như các giáo viên ở trường phổ thông đặc biệt quan tâm Nó được đặt ra vào những năm 80 của thế kỉ

XX, trở thành một phương hướng của cuộc cải cách giáo dục

Học tập của học sinh là một quá trình nhận thức, song đó là quá trình nhận thức đặc thù “một sự nhận thức đã được làm cho dễ dàng đi và được thực hiện dưới

sự chỉ đạo của giáo viên” Vì vậy, nói đến tính tích cực học tập, thực chất là nói đến

tính tích cực của sự nhận thức Theo G.S TSKH Thái Duy Tiên: “Tính tích cực nhận thức biểu hiện sự nỗ lực của chủ thể khi tương tác với đối tượng trong quá trình học tập, nghiên cứu; thể hiện sự nỗ lực của hoạt động trí tuệ, sự huy động ở mức độ cao các chức năng tâm lí (như hứng thú, chú ý, ý chí ) nhằm đạt được mục đích đặt ra với mức độ cao” Hay nói đơn giản hơn, nó là một hiện tượng sư phạm

biểu hiện ở sự cố gắng cao về nhiều mặt trong học tập Từ đó chúng ta có thể hiểu tính tích cực nhận thức là trạng thái hoạt động nhận thức của học sinh thể hiện

trong khát vọng học tập, cố gắng trí tuệ và nghị lực cao trong quá trình nắm vững kiến thức

Trong quá trình dạy học, chúng ta có thể nhận biết thái độ, tình cảm của học sinh trước một hiện tượng, một tri thức mới Những biểu hiện đó thường khác nhau

có thể là thờ ơ, vô cảm, hoặc có thể là sôi nổi, nhiệt tình… Giáo viên có thể nhận biết tính tích cực của học sinh ở những mặt sau:

Thứ nhất là học sinh tập trung chú ý theo dõi vấn đề đang học, khao khát, tự nguyện tham gia trả lời các câu hỏi của giáo viên, bổ sung các câu trả lời của các bạn, tích cực phát biểu ý kiến của mình về vấn đề mà giáo viên và các bạn đưa ra

Thứ hai là đào sâu suy nghĩ, hay nêu thắc mắc, đòi hỏi được giải thích cặn kẽ những vấn đề giáo viên trình bày chưa đủ rõ

Thứ ba là chủ động vận dụng kiến thức đã học, vốn hiểu biết của bản thân để nhận thức những vấn đề mới

Thứ tư là hào hứng, say mê tiếp thu bài giảng của thầy, cố gắng hoàn thành những bài tập được giao…

Ngoài những biểu hiện trên, trong quá trình dạy học, giáo viên còn có thể nhận biết tính tích cực của học sinh thông qua ánh mắt, cử chỉ, nét mặt khi theo dõi bài giảng

1.1.2.2 Phát huy tính tích cực của học sinh qua việc khai thác kênh hình trong dạy học – học Lịch sử

Môn Lịch sử có đặc trưng riêng là quá khứ không thể trực tiếp quan sát được Vì vậy, việc khai thác và sử dụng kênh hình là cầu nối giữa quá khứ và hiện tại chính xác và gần nhất “Trong học tập lịch sử, quá trình nhận thức của học sinh được bắt đầu bằng quan sát (tri giác) tài liệu, từ đó ghi nhớ, hình dung lại để hình thành những mối liên hệ tạm thời tương ứng (biểu tượng) Biểu tượng là dấu ấn ghi lại trong ý thức các em những hình ảnh về sự kiện, hiện tượng lịch sử đã được tri giác” [3,27] Như vậy, kênh hình chính là phương tiện tốt nhất để tạo biểu tượng lịch sử cho học sinh Kênh hình góp phần vào sự phát huy tích cực của học sinh

trong học tập, qua đó nó còn nâng cao chất lượng nhận thức cho học sinh ở các mặt sau:

+ Ý nghĩa giáo dục: Việc khai thác kênh hình có hiệu quả góp phần tích cực vào việc giáo dục tư tưởng tình cảm, đặc biệt là những cảm xúc thẩm mĩ cho học sinh

+ Ý nghĩa phát triển: Việc khai thác tốt kênh hình giúp học sinh nhớ kỹ, hiểu sâu những hình ảnh, kiến thức Lịch sử Kênh hình giúp học sinh phát triển khả năng quan sát, tưởng tượng, tư duy và ngôn ngữ của học sinh Học sinh có hứng thú trong khai thác tranh, ảnh Từ đó, giúp cho các em tiếp thu kiến thức một cách

có hiệu quả và ghi nhớ một cách lâu dài, bền vững

Như vậy khai thác và sử dụng kênh hình hiệu quả là một trong những phương pháp nhằm phát huy tính tích cực trong học tập môn Lịch sử của học sinh; đồng thời giáo viên cũng có thể gây hứng thú nhận thức cho học sinh thông qua hệ thống kênh hình Tức là việc khai thác tốt kênh hình sẽ giúp học sinh đi từ chưa biết đến biết, hiểu và nắm chắc các kiến thức lịch sử cần thiết Từ đó, góp phần quan trọng trong việc nâng cao chất lượng dạy học môn Lịch sử

1.1.3 Đặc điểm tâm sinh lí của học sinh Tiểu học

1.1.3.1 Đặc điểm nhận thức

a Tri giác

Tri giác là một quá trình tâm lí, phán ánh một cách trọn vẹn các thuộc tính bên ngoài của sự vật, hiện tượng khi chúng đang trực tiếp tác động vào các giác quan của chúng ta

Tri giác của học sinh Tiểu học mang tính đại thể, ít đi sâu vào chi tiết và nặng

nề về tính không chủ định Do đó, các em phân biệt đối tượng còn chưa chính xác,

dễ mắc sai lầm lẫn lộn, thường gắn với hành động, với hoạt động thực tiễn Học sinh cần phải cầm, nắm, sờ mó sự vật thì các em mới tri giác tốt được Tri giác và đánh giá không gian, thời gian còn hạn chế: tri giác chưa chính xác độ lớn của của những vật quá lớn hoặc quá nhỏ Tri giác thời gian còn hạn chế hơn

b Chú ý

Đối với học sinh ở đầu bậc Tiểu học, chú ý có chủ định còn yếu, khả năng kiểm soát điều khiển chú ý còn hạn chế Ở giai đoạn này chú ý không chủ định chiếm ưu thế hơn chú ý có chủ định Sự tập trung chú ý của trẻ còn yếu, thiếu bền vững, chưa thể tập trung lâu dài và dễ bị phân tán trong quá trình học tập

Ở các lớp cuối cấp, chú ý có chủ định đã xuất hiện và ngày càng hoàn thiện hơn trong quá trình nhận thức của học sinh Khả năng phát triển chú ý có chủ định, phát triển tính bền vững, sự tập trung chú ý ở học sinh cuối cấp là rất cao Bản thân quá trình học tập đòi hỏi các em phải rèn luyện thường xuyên sự chú ý có chủ định Chú ý có chủ định được phát triển cùng với động cơ học tập mang tính xã hội cao với sự trưởng thành về ý thức trách nhiệm đối với kết quả học tập Tuy nhiên, học sinh ở lứa tuổi này vẫn còn bị lôi cuốn bởi những đồ dùng dạy học đẹp, mới lạ Cho nên việc sử dụng đồ dùng dạy học nói chung và hệ thống kênh hình trong sách giáo khoa nói riêng là rất cần thiết để tạo được những cảm xúc tích cực ở học sinh

c Trí nhớ

Học sinh Tiểu học có trí nhớ trực quan – hình tượng phát triển chiếm ưu thế hơn trí nhớ từ ngữ logic Các em nhớ và giữ gìn chính xác các sự vật, hiện tượng cụ thể nhanh hơn những định nghĩa, những câu giải thích bằng lời Việc dạy học có sử dụng các hình ảnh trực quan giúp các em ghi nhớ sâu sắc hơn kiến thức của bài học Tuy nhiên, đối với các em học sinh lớp 4, 5 đã có thể ghi nhớ và diễn đạt các khái niệm, định nghĩa bằng ngôn ngữ của mình, dần thoát khỏi việc ghi nhớ một cách máy móc, rập khuôn Ở các lớp dưới học sinh đã được chuẩn bị đầy đủ về nội dung và các biểu hiện của khái niệm, cho nên lên các lớp cuối cấp cùng với sự phát triển chức năng sinh lý của bộ não, chúng được khái quát thành các khái niệm

d Tư duy

Tư duy của học sinh Tiểu học là tư duy cụ thể, mang tính hình thức, dựa vào đặc điểm bên ngoài Nhờ hoạt động học tập, tư duy dần mang tính khái quát Khi khái quát học sinh Tiểu học thường dựa vào chức năng và công dụng của sự vật hiện

tượng, trên cơ sở này các em tiến hành phân loại, phân hạng Hoạt động phân tích tổng hợp còn sơ đẳng Ngoài ra, các em còn gặp khó khăn trong việc thiết lập mối quan hệ nhân quả

e Tưởng tượng

Khả năng tưởng tượng của các em học sinh cuối cấp đã phát triển và phong phú hơn so với học sinh ở lứa tuổi lớp 1, 2, 3; nó được hình thành và phát triển trong hoạt động học và các hoạt động khác của các em Tưởng tượng của học sinh ở lứa tuổi này đã dần thoát khỏi sự ảnh hưởng của những ấn tượng từ thực tế dạy học; gần với hiện thực hơn do có được những kinh nghiệm phong phú, đã lĩnh hội được những tri thức phong phú do nhà trường mang lại

1.1.3.2 Đặc điểm nhân cách

a Tính cách

Tính cách của trẻ được hình thành từ rất sớm, từ thời kì trước tuổi đi học Song, những nét tính cách này hình thành chưa ổn định, có thể thay đổi dưới tác động của giáo dục gia đình, nhà trường,…

Học sinh thường có nhiều nét tính cách tốt như sự vô tư, hồn nhiên, ham hiểu biết Nhưng các em cũng rất cả tin Do đó, đây là đặc tính mà người giáo viên cần phải chú ý để có thể giáo dục học sinh Nhưng cần tuân thủ tính chính xác trong mọi kiến thức đưa đến cho các em, nếu không sẽ tạo ra sự sai lệch về kiến thức ở học sinh

Ngoài ra, các em còn thích hoạt động và thích tự làm những công việc phù hợp với khả năng của mình Cho nên trong dạy học, giáo viên cần lưu ý tổ chức cho mọi học sinh đều được hoạt động để qua đó hình thành cho các em óc sáng tạo, biết tìm tòi, kiên nhẫn thực thực hiện cho đến khi hoàn thành nhiệm vụ được giao

b Nhu cầu nhận thức

Nhu cầu nhận thức là một trong những nhu cầu tinh thần, có ý nghĩa quan trọng đối với sự phát triển của trí tuệ Khi có nhu cầu nhận thức các em sẽ khắc phục được khó khăn để tự mình chiếm lĩnh tri thức, tự học suốt đời

Nhu cầu nhận thức của học sinh Tiểu học phát triển rất rõ nét, đặc biệt là nhu cầu tìm hiểu thế giới xung quanh, khát vọng hiểu biết Đầu tiên là nhu cầu tìm hiểu những sự vật riêng lẻ, những hiện tượng riêng biệt sau đó đến nhu cầu gắn liền với

sự phát hiện những nguyên nhân, quy luật, các mối quan hệ

Nhu cầu này có ý nghĩa đặc biệt đối với hiệu quả của giờ học Nếu không có nhu cầu nhận thức thì học sinh không hứng thú tham gia vào các hoạt động mà giáo viên tổ chức, vì thế các tri giác không được khám phá, mục tiêu dạy học sẽ không đạt được Như vậy giáo viên cần tạo không khí học tập thoải mái, tổ chức nhiều hình thức học tập, khuyến khích học sinh tham gia vào các hoạt động đó một cách

tự giác Có như vậy thì nhu cầu và hiệu quả tiếp thu kiến thức của học sinh mới được nâng cao

b Về kỹ năng:

Bước đầu hình thành và rèn luyện cho học sinh các kỹ năng sau:

- Quan sát các sự vật, hiện tượng; thu thập, tìm kiếm tư liệu lịch sử từ các nguồn thông tin khác nhau

- Nêu thắc mắc, đặt câu hỏi trong quá trình học tập và chọn thông tin để giải đáp

- Nhận biết đúng các sự vật, sự kiện, hiện tượng lịch sử

- Trình bày kết quả nhận thức của mình bằng lời nói, bài viết, hình vẽ, sơ đồ,…

- Vận dụng các kiến thức đã học vào thực tiễn đời sống

c Về thái độ:

Góp phần bồi dưỡng và phát triển ở học sinh những thái độ và thói quen:

- Ham học hỏi và tìm hiểu để biết các kiến thức về lịch sử dân tộc

- Yêu thiên nhiên, con người, quê hương, đất nước

- Tôn trọng, bảo vệ cảnh quan thiên nhiên và các di tích lịch sử văn hóa

1.2.1.2 Nội dung chương trình môn Lịch sử lớp 4

Chương trình giảng dạy môn Lịch sử lớp 4 được cấu tạo và bố trí mỗi tuần 1 tiết Số tiết được phân phối cho cả năm học là 35 tiết (có 1 tiết giới thiệu về môn Lịch sử, 26 tiết học cung cấp kiến thức mới, 1 tiết tổng kết, 5 tiết ôn tập và kiểm tra

và 2 tiết giáo dục Lịch sử địa phương) Các nội dung chính của chương trình Lịch

sử lớp 4 cụ thể như sau [2,192]:

TCN):

Bài 1: Nước Văn Lang

Bài 2: Nước Âu Lạc

năm 938):

Bài 3: Nước ta dưới ách đô hộ của các triều đại phong kiến phương Bắc

Bài 4: Khởi nghĩa Hai Bà Trưng (Năm 40)

Bài 5: Chiến thắng Bạch Đằng do Ngô Quyền lãnh đạo (Năm 938)

Bài 6: Ôn tập

Bài 7: Đinh Bỗ Lĩnh dẹp loạn 12 sứ quân

Bài 8: Cuộc kháng chiến chống quân Tống xâm lược lần thứ nhất (Năm 981)

Bài 9: Nhà Lý dời đô ra Thăng Long

Bài 10: Chùa thời Lý

Bài 11: Cuộc kháng chiến chống quân Tống xâm lược lần thứ hai (1075 - 1077)

Bài 12: Nhà Trần thành lập

Bài 13: Nhà Trần và việc đắp đê

Bài 14: Cuộc kháng chiến chống quân xâm lược Mông – Nguyên

Bài 15: Nước ta cuối thời Trần

Bài 16: Chiến thắng Chi Lăng

Bài 17: Nhà Hậu Lê và việc tổ chức quản lí đất nước

Bài 18: Trường học thời Hậu Lê

Bài 19: Văn học và khoa học thời Hậu Lê

Bài 20: Ôn tập

Bài 21: Trịnh – Nguyễn phân tranh

Bài 22: Cuộc khẩn hoang ở Đàng Trong

Bài 23: Thành thị ở thế kỉ XVI – XVII

Bài 24: Nghĩa quân Tây Sơn tiến ra Thăng Long (Năm 1786)

Bài 25: Quang Trung đại phá quân Thanh (Năm 1789)

Bài 26: Những chính sách về kinh tế và văn hóa của vua Quang Trung

Bài 27: Nhà Nguyễn thành lập

Bài 28: Kinh thành Huế

Bài 29: Tổng kết

1.2.1.3 Cách bố trí kênh hình trong sách giáo khoa môn Lịch sử lớp 4

Tùy thuộc vào nội dung và kiến thức của từng bài, sách giáo khoa Lịch sử đã thiết kế và phân bố số lượng kênh hình như sau:

Tên bài Loại kênh hình được sử dụng Số lượng

kênh hình Bài 1: Nước Văn Lang - Lược đồ Bắc Bộ và Bắc Trung

Bộ ngày nay

- Hình ảnh lăng vua Hùng

- Hình ảnh một số di vật lịch sử

- Tranh, ảnh mô phỏng một số hoạt động của người Lạc Việt

2

Bài 5: Chiến thắng Bạch - Hình ảnh trận chiến Bạch Đằng 2

3

Bài 10: Chùa thời Lý - Hình ảnh tượng Phật A- di – đà

- Hình ảnh một số ngôi chùa được xây dựng ở thời Lý

chiến chống quân xâm

lược Mông – Nguyên

- Tranh vẽ cảnh các bô lão trong hội nghị Diên Hồng

- Hình ảnh một số di vật lịch sử

2

Bài 15: Nước ta cuối thời

- Lược đồ trận Chi Lăng

- Hình ảnh đền thờ vua Lê Thái

- Hình ảnh bia tiến sĩ ở Văn Miếu

2

Bài 19: Văn học và khoa

học thời Hậu Lê

Bài 25: Quang Trung đại

phá quân Thanh (Năm

1789)

- Lược đồ Quang Trung đại phá quân Thanh

- Hình ảnh một số di tích và nhân vật lịch sử

3

Bài 27: Nhà Nguyễn

thành lập

- Tranh vẽ lính cận vệ thời Nguyễn

- Tranh vẽ cảnh đánh bằng roi

2

1.2.2.2 Đối tượng điều tra

Thực hiện đề tài này, chúng tôi điều tra 20 giáo viên và 120 học sinh lớp 4 trường Tiểu học Nguyễn Văn Trỗi và trường Tiểu học Huỳnh Ngọc Huệ trên địa bàn thành phố Đà Nẵng

1.2.2.3 Nội dung điều tra

- Khảo sát thực trạng về việc dạy và học môn Lịch sử lớp 4 trường Tiểu học Nguyễn Văn Trỗi và trường Tiểu học Huỳnh Ngọc Huệ trên địa bàn thành phố Đà Nẵng

- Khảo sát nhận thức và thái độ của một số giáo viên về tầm quan trọng và ý nghĩa của việc khai thác kênh hình trong dạy môn Lịch sử ở Tiểu học

- Khảo sát khả năng và phương pháp của học sinh trong việc khai thác kênh hình để hình thành kiến thức mới

- Khảo sát hứng thú của học sinh lớp 4 về việc học môn Lịch sử

1.2.2.4 Phương pháp điều tra

- Phương pháp điều tra bằng anket

- Phương pháp quan sát

- Phương pháp phỏng vấn

- Phương pháp thống kê toán học

1.2.2.5 Kết quả điều tra

Để tìm hiểu thực trạng việc sử dụng và khai thác kênh hình trong dạy học môn Lịch sử lớp 4, chúng tôi tiến hành khảo sát học sinh và giáo viên ở trường Tiểu học Nguyễn Văn Trỗi và trường Tiểu học Huỳnh Ngọc Huệ trên địa bàn thành phố Đà Nẵng Kết quả thu được như sau:

a Đối với học sinh

Để tìm hiểu thực trạng học tập của học sinh trong việc học môn Lịch sử lớp

4, chúng tôi tiến hành khảo sát ở 120 học sinh lớp 4 trường Tiểu học Nguyễn Văn Trỗi và trường Tiểu học Huỳnh Ngọc Huệ trên địa bàn thành phố Đà Nẵng

Kết quả thu được như sau:

Để tìm hiểu mức độ học sinh yêu thích học môn Lịch sử, chúng tôi đưa ra câu hỏi số 1: Em có thích học môn Lịch sử không?

Qua quá trình khảo sát, chúng tôi thu được kết quả như sau:

Bảng 1: Mức độ yêu thích học môn Lịch sử của học sinh

Mức độ Số lượng Tỉ lệ (%)

Không thích 11 9

Biểu đồ 1: Mức độ yêu thích học môn Lịch sử của học sinh

Qua bảng 1 và biểu đồ 1, chúng ta thấy rằng có 109 học sinh (chiếm 91%) thích học môn Lịch sử, 11 học sinh (chiếm 9 %) không thích học môn Lịch sử Như vậy, đại đa số học sinh đều thích học môn Lịch sử Đây là điều kiện thuận lợi để phát huy tính tích cực trong học tập của học sinh thông qua việc khai thác kênh hình trong dạy học môn Lịch sử lớp 4

Để tìm hiểu nguyên nhân thích hay không thích học môn Lịch sử chúng tôi

đã yêu cầu học sinh nêu nguyên nhân ngay sau câu hỏi 1 Đồng thời, sử dụng phương pháp phỏng vấn, trò cuyện với các em để tìm hiểu nguyên nhân: Vì sao em thích (không) thích học môn Lịch sử? và thu được kết quả như sau: Phần lớn học sinh thích học Lịch sử vì lý do môn Lịch sử có nhiều nội dung bổ ích, một số khác nói rằng môn Lịch sử phù hợp với khả năng và sở thích của các em Những học sinh không thích môn Lịch sử giải thích rằng: môn Lịch sử rất nhàm chán, khô khan và có nhiều mốc thời gian, nhiều sự kiện khó nhớ,… Như vậy, nguyên nhân chủ yếu khiến học sinh chưa thực sự thích học môn Lịch sử là các em chưa có

91%

9%

ThíchKhông thích

những phương pháp học tập và tiếp thu kiến thức một cách hợp lí dẫn đến các em chán ghét và không thích học môn này

môn Lịch sử

Để tìm hiểu mức độ nhận thức của học sinh trong việc sử dụng bản đồ, lược

đồ, tranh, ảnh minh họa,… khi học môn Lịch sử, chúng tôi đưa ra câu hỏi số 2 (phụ lục 3) và thu được kết quả như sau:

Bảng 2: Mức độ nhận thức của học sinh về việc sử dụng kênh hình trong học

môn Lịch sử

Mức độ Số lượng Tỉ lệ (%) Rất cần thiết 101 84.1 Cần thiết 19 15.9

Qua kết quả khảo sát trên, chúng ta thấy rằng: Đại đa số các học sinh đều nhận thức được sử dụng bản đồ, lược đồ, tranh, ảnh minh họa,… rất cần thiết trong quá trình học môn Lịch sử Kênh hình sẽ giúp cho học sinh có hứng thú học tập và chiếm lĩnh tri thức Tâm lí của học sinh hiện nay các em cũng thích tìm hiểu kiến thức qua hệ thống kênh hình, tranh ảnh nói chung và sách giáo khoa Lịch sử nói riêng Như vậy, nếu người giáo viên biết sử dụng tốt kênh hình thì tác dụng của nó

là to lớn trong quá trình tiếp thu nguồn kiến thức của học sinh

Dễ hiểu, dễ tiếp thu kiến thức bài học hơn 103 86

Rắc rối, khó hiểu bài hơn 13 11 Không mang lại hiệu quả gì 4 3

Biểu đồ 3: Mức độ hiệu quả của việc tiếp thu kiến thức kết hợp quan sát hình ảnh

Từ bảng 3 và biểu đồ 3, chúng ta thấy hầu hết học sinh (86%) đều nhận thấy khi nghe giáo viên giảng bài hết hợp với quan sát hình ảnh sẽ dễ hiểu và dễ tiếp thu kiến thức bài học hơn 11% học sinh cảm thấy rắc rối, khó hiểu bài hơn khi nghe giảng kết hợp với quan sát hình ảnh Tranh, ảnh đã làm các em phân tâm, không tập trung, không chú ý đến lời giảng của giáo viên làm ảnh hưởng đến hiệu quả học tập Bên cạnh đó, một phần nhỏ học sinh (chiếm 3%) lại cho rằng việc giáo viêng giảng bài kết hợp với kênh hình không mang lại hiệu quả gì cũng không ảnh hưởng

gì tới việc tiếp thu kiến thức của các em

Như vậy, nhìn chung hầu hết học sinh đều nhận thấy được tầm quan trọng của việc sử dụng tranh ảnh trong quá trình học tập môn Lịch sử Nó không chỉ minh họa cho nội dung bài học mà còn phát huy tính tích cực học tập của học sinh, nâng cao hiệu quả môn học

học tập (làm việc nhóm, chơi trò chơi,…) có sử dụng sách giáo khoa kết hợp với tranh ảnh

Để khảo sát vấn đề này, chúng tôi đưa ra câu hỏi số 4 (phụ lục 3) Sau khi khảo sát thu được kết quả như sau:

Bảng 4: Mức độ hứng thú của học sinh khi giáo viên tổ chức các hoạt độg học tập có sử dụng sách giáo khoa kết hợp với tranh ảnh

Mức độ Số lượng Tỉ lệ (%) Rất hứng thú 105 87.5

Không hứng thú 0 0

Biểu đồ 4: Mức độ hứng thú của học sinh khi giáo viên tổ chức các hoạt động học

tập có sử dụng sách giáo khoa kết hợp với tranh ảnh

Từ kết quả khảo sát trên, có thể thấy có 87.5% học sinh trên tổng số học sinh được khảo sát rất hứng thú khi tham gia các hoạt động học tập có sử dụng sách giáo khoa kết hợp với tranh ảnh minh họa Có 10% học sinh hứng thú khi tham gia các hoạt động học tập có sử dụng sách giáo khoa kết hợp với tranh ảnh Một phần nhỏ học sinh (2.5%) cảm thấy bình thường và số học sinh cảm thấy không hứng thú khi học tập có sử dụng tranh ảnh là 0%

Như vậy, việc giáo viên tổ chức các hoạt động học tập (làm việc nhóm, chơi trò chơi,…) có sử dụng sách giáo khoa kết hợp với tranh ảnh đã kích thích được hứng thú học tập của các em Điều này sẽ giúp học sinh tập trung, chú ý vào bài học, nâng cao hiệu quả học tập

tin quan sát hình ảnh và khai thác kiến thức trong giờ học Lịch sử

Để tìm hiểu mức độ hứng thú của học sinh trong việc ứng dụng công nghệ thông tin quan sát hình ảnh và khai thác kiến thức trong giờ học Lịch sử chúng tôi đưa ra câu hỏi số 5 (phụ lục 3) và thu được kết quả sau: