Xây dựng mô hình sách giáo khoa môn khoa học tự nhiên cấp trung học cơ sở theo định hướng phát triển năng lực tt

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI NGUYỄN THỊ THANH THUỶ XÂY DỰNG MÔ HÌNH SÁCH GIÁO KHOA MÔN KHOA HỌC TỰ NHIÊN CẤP TRUNG HỌC CƠ SỞ THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC Chuyên ngành: Lí luận

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI

NGUYỄN THỊ THANH THUỶ

XÂY DỰNG MÔ HÌNH SÁCH GIÁO KHOA

MÔN KHOA HỌC TỰ NHIÊN CẤP TRUNG HỌC CƠ SỞ THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC

Chuyên ngành: Lí luận và phương pháp dạy học bộ môn Sinh học

Mã số: 9.14.01.11

TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

HÀ NỘI – 2019

Người hướng dẫn khoa học: PGS TS Mai Sỹ Tuấn

PGS.TS Phan Thị Thanh Hội

Phản biện 1: PGS.TS Mai Văn Hưng

Trường Đại học Giáo dục, Đại học Quốc Gia Hà Nội

Phản biện 2: PGS.TS Đặng Thị Oanh

Trường Đại học Sư phạm Hà Nội

Phản biện 3: TS Hoàng Hữu Niềm

Sở Giáo dục và Đào tạo Hà Nội

Luận án được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án Tiến sĩ cấp trường họp tại

Trường Đại Học Sư phạm Hà Nội Vào hồi: giờ phút, ngày tháng năm 2019

Có thể tìm luận án tại:

- Thư viện Quốc gia Việt Nam

- Thư viện trường Đại học Sư phạm Hà Nội

PHẦN 1 MỞ ĐẦU

1 LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Sách giáo khoa là một trong những yếu tố quyết định nhất đến chất lượng giáo dục của một quốc gia bên cạnh yếu tố giáo viên, hệ thống tổ chức giáo dục và

hệ thống chương trình giáo dục Xu hướng xây dựng chương trình, biên soạn SGK

theo hướng phát triển năng lực (PTNL) đang phát triển mạnh ở nhiều nước trên thế

giới, đặc biệt là ở các nước tiên tiến, nhằm đáp ứng những đòi hỏi và thách thức của

xã hội hiện đại

Ở Việt Nam, sự nghiệp giáo dục và đào tạo (GD&ĐT) đang bước vào giai đoạn hết sức quan trọng, mang tính quyết định: Giai đoạn đổi mới căn bản,

toàn diện Thực hiện Nghị quyết 29 của Ban Chấp hành Trung Ương Đảng Cộng

sản Việt Nam và Nghị quyết 88 của Quốc hội, chương trình giáo dục phổ thông mới

được xây dựng theo định hướng phát triển phẩm chất và năng lực Trong Đề án đổi

mới chương trình giáo dục phổ thông (GDPT) sau 2018, môn Khoa học tự nhiên

(KHTN) là môn học mới, là môn học có ý nghĩa đối với sự phát triển toàn diện của

học sinh, có vai trò nền tảng trong việc giáo dục nhân cách, góp phần đáp ứng yêu

cầu cung cấp nguồn nhân lực trẻ cho giai đoạn công nghiệp hóa và hiện đại hóa của

đất nước

Để đáp ứng được chương trình đổi mới GDPT sau năm 2018, cần tiến hành

những nghiên cứu cơ bản nhằm trả lời rõ ràng, có sức thuyết phục về mô hình SGK

nói chung và đặc biệt là mô hình SGK môn học Khoa học tự nhiên nói riêng Vì vậy,

nghiên cứu “Xây dựng mô hình sách giáo khoa môn Khoa học tự nhiên ở cấp

Trung học cơ sở theo định hướng phát triển năng lực” có ý nghĩa lí luận và ý

nghĩa thực tiễn

2 MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU

Trên cơ sở nghiên cứu, phân tích cấu trúc SGK hiện hành môn Sinh học cấp

THCS của Việt Nam và SGK môn Khoa học một số nước có nền giáo dục tiên tiến

với những tiêu chí đặc trưng nhằm xây dựng mô hình SGK môn KHTN, góp phần

đổi mới phương pháp dạy học, thực hiện chương trình đổi mới giáo dục nhằm phát

triển phẩm chất và năng lực học sinh, nâng cao chất lượng giáo dục môn KHTN

3 ĐỐI TƯỢNG VÀ KHÁCH THỂ NGHIÊN CỨU

3.1 Đối tượng nghiên cứu

SGK môn KHTN, trong đó được cụ thể hóa ở mạch nội dung về vật sống:

Nghiên cứu mô hình SGK môn KHTN cấp THCS với các tiêu chí cấu trúc, chức năng và hình thức trình bày theo định hướng PTNL người học

3.2 Khách thể nghiên cứu

Mô hình sách giáo khoa phổ thông cấp THCS theo định hướng PTNL

4 GIẢ THUYẾT KHOA HỌC

Nếu xác định được những đặc trưng cơ bản với các tiêu chuẩn, tiêu chí về cấu trúc, chức năng và hình thức trình bày SGK theo định hướng PTNL thì có thể xây dựng được mô hình SGK môn KHTN theo định hướng PTNL; tạo điều kiện cho giáo viên, học sinh thực hiện tốt quá trình dạy và học, đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục và thực hiện Chương trình giáo dục phổ thông 2018

5 PHẠM VI NGHIÊN CỨU

5.1 Nghiên cứu, so sánh SGK hiện hành môn Sinh học cấp THCS của Việt Nam và SGK môn Khoa học của 05 nước có nền giáo dục tiên tiến: Anh, Mĩ, Canada, Australia và Singapore

5.2 Mô hình SGK môn KHTN theo chương trình GDPT mới, trong đó tập trung chủ yếu vào mạch nội dung về vật sống

6 NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU

6.1 Nghiên cứu cơ sở lí luận về mô hình SGK nói chung, SGK môn KHTN

cấp THCS nói riêng với các tiêu chí chung cho SGK

6.2 Phân tích SGK và khảo sát ý kiến của GV, HS về SGK hiện hành môn

Sinh học cấp THCS của Việt Nam

6.3 Nghiên cứu chương trình GDPT mới, đặc biệt chương trình môn KHTN

cấp THCS

6.4 Nghiên cứu, phân tích cấu trúc SGK môn Khoa học cấp THCS một số nước có nền giáo dục tiên tiến: Anh, Mĩ, Canada, Australia và Singapore làm cơ sở xây dựng mô hình SGK môn KHTN, trong đó cụ thể hóa ở mạch nội dung về vật

7 CÁCH TIẾP CẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

7.1 Cách tiếp cận nghiên cứu

- Tiếp cận lịch sử và logic: Tìm hiểu mô hình, cấu trúc SGK môn KHTN của

một số nước trên thế giới trong bối cảnh lịch sử của mỗi nước và thế giới

- Tiếp cận hệ thống và cấu trúc: Nghiên cứu và phân tích mô hình, cấu trúc

SGK môn Sinh học trong mối quan hệ với mục tiêu GDPT, chương trình môn học

- Tiếp cận yêu cầu hội nhập quốc tế: Khi xem xét và khảo sát mô hình, cấu

trúc SGK môn KHTN cần tiếp cận với chuẩn quốc tế để có những nhận xét, đánh giá thống nhất và đáp ứng được yêu cầu hội nhập thể giới theo xu hướng toàn cầu hóa 7.2 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp nghiên cứu lí thuyết: Sử dụng các phương pháp phân tích, so

sánh các tài liệu cũ, sau đó khái quát hóa để đi đến các tiêu chí và mô hình SGK Nghiên cứu lí luận về SGK môn KHTN, về mục tiêu và yêu cầu phát triển kiến thức, hình thành kĩ năng môn KHTN

- Phương pháp khảo sát - so sánh: Tìm hiểu SGK môn KHTN phân môn Sinh

học của một số nước để so sánh quan điểm, định hướng thiết kế mô hình cấu trúc SGK môn KHTN của một số nước phát triển trên thế giới Phân tích, nhận xét SGK môn KHTN phân môn Sinh học ở THCS và việc sử dụng SGK môn Sinh học hiện nay ở Việt Nam

- Phương pháp chuyên gia: Tổ chức gặp gỡ, trao đổi với các chuyên gia đầu

ngành về SGK môn KHTN mạch nội dung về vật sống của Việt Nam, SGK quốc tế

để thu thập tư liệu và có tổng quan về nội dung cũng như phương pháp nghiên cứu phù hợp, hiệu quả Xin ý kiến chuyên gia, GV về mô hình SGK môn KHTN mạch nội dung về vật sống đã đề xuất

- Phương pháp thực nghiệm sư phạm: Biên soạn 3 chủ đề minh hoạ cho mô

hình đề xuất Tổ chức dạy thử, lấy ý kiến của các chuyên gia, giáo viên, HS về các bài học minh hoạ và mô hình SGK môn Khoa học tự nhiên mạch nội dung về vật sống nhằm kiểm nghiệm tính khả thi của đề tài

- Phương pháp thống kê toán học: Sử dụng toán thống kê để xử lí các số liệu

thống kê đã thu thập được, định lượng các kết quả thực nghiệm, làm cơ sở để minh chứng cho tính hiệu quả của đề tài

- Phương pháp nghiên cứu trường hợp vận dụng mô hình khái quát: Trên cơ

sở nghiên cứu các mô hình SGK các nước có nền giáo dục tiên tiến; đề xuất các đặc trưng, tiêu chí đánh giá SGK PTNL, từ đó khái quát hóa, mô phỏng, xây dựng mô hình SGK môn KHTN và minh họa mô hình đó bằng một số chủ đề mạch nội dung

về vật sống phù hợp với thực tiễn của Việt Nam, đáp ứng định hướng phát triển năng lực người học

8 NHỮNG ĐÓNG GÓP MỚI CỦA LUẬN ÁN

8.1 Tổng quan các nghiên cứu về mô hình SGK, SGK theo định hướng PTNL và tiêu chí đánh giá SGK

8.2 Đưa ra quan niệm về mô hình SGK môn KHTN cấp THCS theo quan điểm giáo dục hình thành PTNL người học

8.3 Đề xuất được mô hình SGK môn KHTN theo định hướng PTNL và cách vận dụng mô hình SGK môn KHTN để thể hiện mạch nội dung Sinh học cấp THCS theo định hướng PTNL người học

8.4 Biên soạn, thiết kế minh họa một số chủ đề thể hiện mạch nội dung về vật

sống theo định hướng PTNL người học

8.5 Đề xuất được tiêu chí cụ thể định hướng biên soạn, lựa chọn, đánh giá sử dụng SGK môn KHTN theo định hướng PTNL

PHẦN 2 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI

1.1 LƯỢC SỬ NGHIÊN CỨU VỀ SGK VÀ MÔ HÌNH SGK

Trong lịch sử phát triển giáo dục, SGK đóng vai trò quan trọng, quyết định đến chất lượng giáo dục Chính vì vậy, vấn đề này đã được nhiều tác giả trong và ngoài nước nghiên cứu về SGK Trên thế giới có các tác giả như Warren, Taylor House, Franssen, Allan C Ornstein, Thomas J.Lasley II, Reddy, Heyneman, Jamison, Fuller và Clarke, Hutchinson và Waters, Macalister, Mike Horsley,Lyons và Quinn, Chiappetta et all, Olena Pomentum,…Ở Việt Nam có các tác giả như Thái Duy Tuyên, Vũ Trọng Rỹ, Đinh Quang Báo, Nguyễn Duân, Trần Kiều, Trần Đức Tuấn, Nguyễn Thị Thanh Thủy, Nguyễn Thị Hạnh, Phan Doãn Thoại, đồng thời

có khá nhiều bài báo, đề tài nghiên cứu về vấn đề này Qua nghiên cứu các tư tưởng, quan điểm về SGK, SGK PTNL của các tác giả trên thế giới và ở Việt Nam chúng tôi rút ra kết luận sau: Kể từ năm 2011 đến nay, các nhà khoa học giáo dục trong nước đã quan tâm đến lĩnh vực SGK, có khá nhiều đề tài, bài báo nghiên cứu về SGK và các công trình nghiên cứu này đã giải quyết được một số vấn đề cơ bản như: Khẳng định vai trò quan trọng và sự cần thiết của việc xây dựng mô hình SGK theo hướng hiện đại; Đã chỉ ra được mô hình cấu trúc của một cuốn SGK hiện đại, bao gồm các yếu tố: Nội dung; Lời giới thiệu; Cấu trúc chương và bài học Các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước đã đưa ra bộ tiêu chí đánh giá một cuốn SGK dựa vào

các nội dung chính như: Nội dung cuốn sách; Phương pháp dạy và học; Cấu trúc và tổ

chức; Ngôn ngữ; Cách trình bày, thể hiện sách Tuy nhiên, các công trình mới chỉ đề

cập chủ yếu đến cấu trúc SGK hiện đại, chưa làm rõ được chức năng, cách thể hiện và hình thức SGK theo định hướng PTNL cho từng môn học cụ thể, đặc biệt là môn KHTN ở cấp THCS, một môn học mới trong Chương trình giáo dục phổ thông sau năm 2018 Vì vậy, một lần nữa khẳng định, việc nghiên cứu và xây dựng mô hình SGK PTNL nói chung và mô hình SGK môn KHTN theo định hướng PTNL nói riêng là nhiệm vụ cần thiết

1.2 CƠ SỞ LÍ LUẬN

1.2.1 Sách giáo khoa và sách giáo khoa theo định hướng PTNL

1.2.1.1 Khái niệm về sách giáo khoa

Theo điều 29 Luật Giáo dục: “SGK là loại sách cụ thể hóa các yêu cầu về nội dung kiến thức và kĩ năng quy định trong chương trình giáo dục của các môn học ở

mỗi lớp của giáo dục phổ thông, đáp ứng yêu cầu về phương pháp giáo dục phổ thông”

1.2.1.2 Vai trò của sách giáo khoa

1.2.2 Mô hình sách giáo khoa

1.2.2.1 Khái niệm về mô hình

1.2.2.2 Khái niệm về mô hình sách giáo khoa

Theo Olena Pomentum (2013), mô hình một cuốn SGK hiện đại là một hệ

thống phức hợp bao gồm hợp phần chữ và hợp phần ngoài chữ

Theo tác giả Trần Đức Tuấn (2016), mô hình SGK được hiểu là sự tổng hòa của các mô hình bộ phận, bao gồm mô hình chức năng, mô hình cấu trúc và mô hình thể hiện, trong đó mô hình chức năng đóng vai trò trung tâm, chi phối và ảnh hưởng

có tính quyết định đến mô hình cấu trúc và mô hình thể hiện

Theo chúng tôi, mô hình SGK là sự thể hiện cơ cấu với các thành tố: chức năng, cấu trúc và hình thức trình bày Trong đó:

- Chức năng của SGK là cung cấp thông tin và tổ chức quá trình sư phạm

- Cấu trúc gồm các phần: phần đầu, phần thân và phần cuối

- Hình thức trình bày: tiêu đề, biểu tượng các loại phông chữ, khổ sách, màu sách, tranh, ảnh,…

1.2.2.3 Một số mô hình sách giáo khoa điển hình: Mô hình 5E và mô hình 7E

1.2.3 Quan niệm, tầm nhìn về SGK hiện đại và sách giáo khoa môn Khoa học, Khoa học tự nhiên theo định hướng PTNL

1.2.3.1 Quan điểm của K Lief Ostman

1.2.3.2 Quan điểm của Doughlas Roberts về SGK môn Khoa học

1.2.3.3 Quan điểm của David O.Kronlid về SGK môn Khoa học

1.2.3.4 Quan niệm về mô hình SGK theo định hướng PTNL

Theo chúng tôi, SGK theo định hướng PTNL với “đa chức năng” cần đảm bảo: (1) Cung cấp thông tin và tra cứu thông tin khoa học (2) Định hướng các hoạt động dạy học (3) Tạo động cơ, hứng thú học tập, tìm tòi và khám phá khoa học (4) Tạo điều kiện dạy học tích hợp (5) Tạo điều kiện dạy học phân hóa (6) Giáo dục đạo đức, giá trị (7) Hỗ trợ tự học, tự nghiên cứu, vận dụng các kiến thức đã học vào thực tiễn (8) Củng cố, mở rộng kiến thức (9) Tổ chức kiểm tra, đánh giá quá

trình (10) Hướng nghiệp

1.2.4 Năng lực và năng lực trong môn Khoa học tự nhiên

1.2.4.1 Khái niệm về năng lực

1.2.4.2 Năng lực chung và năng lực cốt lõi trong môn Khoa học tự nhiên: Năng lực chung; Năng lực đặc thù (năng lực chuyên môn): Nhận thức khoa học tự

nhiên; Tìm hiểu tự nhiên; Vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học

1.2.5 Chương trình và chương trình theo định hướng PTNL

1.2.5.1 Xu hướng phát triển chương trình: Xu hướng xây dựng chương trình,

biên soạn SGK theo định hướng PTNL là xu hướng của nhiều quốc gia trên thế giới, đặc biệt là ở các nước có nền giáo dục tiên tiến Việt Nam đi theo xu hướng này là phù hợp với xu hướng chung của thế giới

1.2.5.2 Các dạng chương trình: Chương trình tiếp cận dựa vào nội dung hay

chương trình giáo dục định hướng nội dung dạy học; Chương trình tiếp cận theo định hướng PTNL

1.2.6 Một số đặc điểm tâm sinh lí và hoạt động của học sinh trung học cơ sở

1.2.6.1 Đặc điểm về tâm sinh lí

1.2.6.2 Đặc điểm của hoạt động học

1.3 CƠ SỞ THỰC TIỄN

1.3.1 Phân tích những ưu điểm và hạn chế của SGK hiện hành môn Sinh học cấp THCS

1.3.1.1 Về tuân thủ hiến pháp, pháp luật và chương trình GDPT

1.3.1.2 Về cách lựa chọn nội dung sách giáo khoa

1.3.1.3 Về cách thể hiện và hình thức SGK

1.3.1.4 Về hỗ trợ phương pháp dạy và học

1.3.2 Khảo sát ý kiến về SGK hiện hành qua giáo viên và học sinh

1.3.2.1 Kết quả khảo sát giáo viên

1.3.2.2 Kết quả khảo sát học sinh

Qua kết quả khảo sát của GV, HS cho thấy: Những ưu điểm của SGK hiện hành là đáng ghi nhận như: SGK có cấu trúc phù hợp với lứa tuổi HS THCS (chiếm 70,37%); SGK tạo điều kiện củng cố, kiểm tra, đánh giá và phân hóa, đáp ứng yêu cầu của nhiều đối tượng học sinh khác nhau (chiếm 53,70%); cung cấp thông tin và nội dung bổ trợ giúp định hướng phương pháp dạy học sách (chiếm 44,44%) SGK hiện hành đã có một bước tiến lớn so với SGK qua các thời kì trước đó là, trong sách

đã sử dụng nhiều hình ảnh, thiết kế đẹp hơn và được in 04 màu (chiếm 35,18%) Ngoài ra, sách đã quan tâm đến một số các hoạt động hỗ trợ tự học, tự nghiên cứu ở các mục như Em có biết; Hỗ trợ vận dụng kiến thức vào thực tiễn và hình thành giá trị, đạo đức trong môn Sinh học Tuy nhiên, SGK Sinh học cấp THCS tiếp cận theo định hướng nội dung, còn nhiều kiến thức trừu tượng, nặng về lí thuyết; ít bài thực hành vận dụng vào thực tiễn; ít thông tin giúp HS tự học và định hướng hoạt động dạy cho GV; hình ảnh và thiết kế sách chưa đẹp, chưa hấp dẫn; cách tiếp cận còn đơn điệu,… làm HS cảm thấy chưa hứng thú với bài học và yêu thích môn học

Tiểu kết chương 1 1.1 Các nước có nền giáo dục tiên tiến trên thế giới đã quan tâm, nghiên cứu

về SGK và tạo ra các mô hình khác nhau đáp ứng các mục tiêu của giáo dục hiện đại Ở Việt Nam, hiện nay đã có một số nghiên cứu về mô hình SGK nói chung và SGK theo định hướng PTNL nói riêng ở một số môn Tuy nhiên, chưa có một nghiên cứu nào thực sự có hệ thống, đánh giá và đề xuất toàn diện về mô hình SGK PTNL đặc biệt là ở môn KHTN – một môn mới trong chương trình giáo dục phổ thông

1.2 Những nghiên cứu lí thuyết về PTNL người học, chương trình và chương

trình định hướng PTNL, chương trình GDPT môn KHTN, SGK và SGK theo định hướng PTNL, quan niệm và tầm nhìn về SGK môn KHTN, đặc điểm tâm sinh lí HS cấp THCS trong đó nghiên cứu Thuyết Đa trí tuệ của Howard Gardner, SGK của các nước có nền giáo dục tiên tiến là những căn cứ quan trọng để luận án xác định các nguyên tắc, yêu cầu, quy trình cho việc xây dựng mô hình SGK môn KHTN theo định hướng PTNL

1.3 Qua phân tích khái quát các mô hình SGK, chúng tôi cho rằng, mô hình

SGK môn KHTN theo định hướng PTNL cần được làm rõ: chức năng, cấu trúc,

hình thức và cách trình bày của SGK theo định hướng PTNL Cấu trúc SGK được

thể hiện qua cấu trúc chung và cấu trúc bài học, cấu trúc các bài học để thể hiện qua các modul Cách trình bày và hình thức SGK: thể hiện qua cách tiếp cận và hình thức trình bày

1.4 Kết quả nghiên cứu, phân tích SGK hiện hành môn Sinh học và kết quả

khảo sát đánh giá những ưu điểm và hạn chế trong quá trình dạy và học môn Sinh học ở cấp THCS cho thấy:

- Thứ nhất: SGK Sinh học cấp THCS tiếp cận theo định hướng nội dung, còn

nặng về lí thuyết; ít bài thực hành vận dụng vào thực tiễn; ít thông tin giúp HS tự học và định hướng hoạt động dạy cho GV; hình ảnh và thiết kế sách chưa đẹp, chưa hấp dẫn; cách tiếp cận còn đơn điệu,… làm HS cảm thấy chưa hứng thú với bài học và yêu thích môn học

- Thứ hai: Sự cần thiết phải xây dựng mô hình SGK môn KHTN theo định

hướng PTNL, SGK mới cần kế thừa những ưu điểm của SGK hiện hành cần tập trung hơn vào một số điểm sau:

+ Về chức năng của SGK: cần chuyển từ sách có cấu trúc của sách phát triển

nội dung sang sách có cấu trúc phát triển năng lực

✓ Các câu hỏi và các hoạt động cần tạo hứng thú và phân hóa cho nhiều đối

tượng HS

+ Về hình thức: Sử dụng nhiều hình ảnh, bảng biểu, sơ đồ và thiết kế đẹp; tạo

sự hấp dẫn trong quá trình tìm tòi, khám phá khoa học

+ Về cách tiếp cận: Sử dụng cách tiếp cận giúp khơi gợi niềm yêu thích, khám

phá bài học và tạo điều kiện tối đa cho việc tự học, tự nghiên cứu của HS

CHƯƠNG 2 XÂY DỰNG MÔ HÌNH SGK MÔN KHOA HỌC TỰ NHIÊN

CẤP THCS THEO ĐỊNH HƯỚNG PTNL 2.1 PHÂN TÍCH SÁCH GIÁO KHOA MÔN KHOA HỌC TỰ NHIÊN

THEO ĐỊNH HƯỚNG PTNL CỦA MỘT SỐ NƯỚC TRÊN THẾ GIỚI

2.1.1 Cách lựa chọn nội dung trong SGK

2.1.2 Chức năng của sách giáo khoa

2.1.3 Cấu trúc của sách giáo khoa

2.2 ĐỀ XUẤT MÔ HÌNH SÁCH GIÁO KHOA MÔN KHOA HỌC

TỰ NHIÊN THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC

2.2.1 Nguyên tắc xây dựng mô hình SGK môn Khoa học tự nhiên theo

định hướng PTNL

Mô hình SGK môn KHTN theo định hướng PTNL cần đảm bảo một số

nguyên tắc cơ bản: Rõ ràng, khoa học, dễ vận dụng; Khái quát được mô hình SGK

PTNL nói chung và mô hình SGK PTNL môn KHTN nói riêng; Đảm bảo tính cập

nhật và hiện đại theo xu hướng chung của thế giới và khu vực; Phù hợp với điều

kiện văn hóa, chính trị, kinh tế và định hướng đổi mới chương trình GDPT mới; Phù

hợp với giáo viên và học sinh mọi vùng miền

2.2.2 Quy trình xây dựng mô hình sách giáo khoa môn Khoa học tự nhiên

theo định hướng PTNL

Qua nghiên cứu về mặt lí luận và thực tiễn, chúng tôi rút ra quy trình như sau:

Hình 2.2 Sơ đồ quy trình xây dựng mô hình SGK môn KHTN

2.2.3 Đề xuất mô hình SGK môn Khoa học tự nhiên theo định hướng PTNL

2.2.3.1 Chức năng của sách giáo khoa

SGK nói chung và SGK môn KHTN theo định hướng PTNL cần có chức năng

cơ bản sau: (1) Cung cấp thông tin và tra cứu thông tin khoa học (2) Định hướng các hoạt động dạy học (3) Tạo động cơ, hứng thú học tập, tìm tòi và khám phá khoa học (4) Tạo điều kiện dạy học tích hợp (5) Tạo điều kiện dạy học phân hóa (6) Giáo dục đạo đức, giá trị (7) Hỗ trợ tự học, tự nghiên cứu, vận dụng các kiến thức đã học vào thực tiễn (8) Củng cố, mở rộng kiến thức (9) Tổ chức kiểm tra,

đánh giá quá trình (10) Hướng nghiệp Như vậy, mô hình chức năng mới của SGK

môn KHTN có sự gia tăng về số lượng chức năng và sự thay đổi vai trò, vị trí của từng chức năng trong mô hình so với mô hình SGK hiện hành môn Sinh học, Vật Lí

và Hóa học cấp THCS

2.2.3.2 Cấu trúc chung của sách giáo khoa

Những chức năng và tính năng nêu trên của SGK cần được phản ánh rõ ràng và định vị một cách chắc chắn trong các thành tố cấu trúc của SGK Theo các chức năng trên, SGK môn KHTN phải thể hiện được cấu trúc của một cuốn SGK PTNL,

được chia thành 3 phần chính: phần mở đầu, phần thân và phần cuối

Có thể mô hình hóa cấu trúc tổng thể của một cuốn SGK hiện đại như sau:

Bước 5 Xin ý kiến chuyên gia và hoàn thiện mô hình

Bước 1 Nghiên cứu, phân tích SGK môn Khoa học NN và SGK hiện hành môn

Sinh học; Nghiên cứu tiêu chí đánh giá SGK

Bước 2 Rút ra những đặc trưng cơ bản của SGK môn KHTN PTNL

Bước 4 Đề xuất tiêu chí đánh giá SGK môn KHTN theo định hướng PTNL

Bước 3 Đề xuất mô hình SGK môn KHTN theo định hướng PTNL

Hình 2.3 Sơ đồ cấu trúc tổng thể SGK môn KHTN

2.2.3.3 Cấu trúc của chủ đề

Mô hình một chủ đề cần có các nội dung sau:

❖ Mở đầu chủ đề

❖ Nội dung chính của chủ đề

Tiếp cận theo mô hình 5E, theo các tiến trình học tập: Khơi gợi, kết nối hiểu biết đã có với điều sẽ học ở bài, tạo mâu thuẫn nhận thức, gây hứng thú học tập với HS; Xây dựng kiến thức mới; Thực hành luyện tập; Vận dụng kiến thức; Vận dụng

sang các bối cảnh, tình huống mới; Mở rộng kiến thức qua các hoạt động như: Hãy

khám phá, Bạn có biết,…; Tổng kết/Ôn tập; Giải thích các thuật ngữ quan trọng

Từ các hoạt động trong tiến trình chủ đề trên, có thể chia cấu trúc của một chủ

đề thành 2 tuyến: Tuyến cung cấp nội dung cốt lõi; Tuyến định hướng các hoạt động

và mở rộng (tìm tòi, khám phá và cung cấp thông tin) do các modul hợp thành:

modul cung cấp kiến thức mới; modul thực hành và thí nghiệm; modul tổng kết; modul định hướng hoạt động; modul vận dụng và nâng cao đạo đức, giá trị; modul

mở rộng và nâng cao, được khái quát hóa trong hình 2.5 dưới đây

Mục lục

Trang chủ đề

ND chủ đề bao gồm các modul

Mục tra cứu từ ngữ (Index)

Giải thích thuật ngữ

Nhập môn

Hình 2.5 Cấu trúc nội dung và các modul trong chủ đề

Tuyến 1 và tuyến 2 kết hợp hài hòa, hỗ trợ nhau để giúp học sinh chiếm lĩnh

tri thức và vận dụng tốt các kiến thức khoa học đã học vào cuộc sống

2.2.4 Hình thức và cách trình bày SGK

2.2.4.1 Về nội dung và cách sử dụng ngôn ngữ: ngôn ngữ trong sáng, diễn

đạt một cách dễ hiểu, gần gũi, thân thiện tạo sự hưng phấn tìm tòi khám phá bài học

Sử dụng nhiều hình ảnh, bảng biểu, sơ đồ hóa nội dung đối với những kiến thức khó, trừu tượng và nhiều logo/icon thay vì dùng các lệnh khô khan

2.2.4.2 Về thiết kế minh họa

❖ Mục đích thiết kế:

❖ Hình thức và màu sắc:

- Bìa sách: Hình ảnh minh họa: hấp dẫn, khái quát cho chủ đề đó

- Trang sách: Thiết kế trang đôi đối với các kiến thức có liên quan để HS

dễ quan sát

- Khổ sách và màu sách: Tạo thuận lợi cho việc học tập và mang sách khi

di chuyển Sách in 04 màu, thiết kế trên khổ lớn Sách được mã màu cho từng chủ đề

- Cách đánh số:

- Font chữ: Font chữ và kiểu chữ cần đơn giản nhưng sang trọng, phổ biến,

rõ ràng phân biệt với phần nội dung chính và các phần công cụ định hướng

- Tỉ lệ kênh chữ và kênh hình: Đa dạng hóa hình ảnh và sơ đồ hóa hình ảnh,

nội dung làm đơn giản hóa các kiến thức khoa học khó hiểu và trừu tượng