Xây dựng mô hình sách giáo khoa môn khoa học tự nhiên cấp trung học cơ sở theo định hướng phát triển năng lực tt full

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI NGUYỄN THỊ THANH THUỶ XÂY DỰNG MÔ HÌNH SÁCH GIÁO KHOA MÔN KHOA HỌC TỰ NHIÊN CẤP TRUNG HỌC CƠ SỞ THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC Chuyên ngành: Lí luận

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI

NGUYỄN THỊ THANH THUỶ

XÂY DỰNG MÔ HÌNH SÁCH GIÁO KHOA

MÔN KHOA HỌC TỰ NHIÊN CẤP TRUNG HỌC CƠ SỞ THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC

Chuyên ngành: Lí luận và phương pháp dạy học bộ môn Sinh học

Mã số: 9.14.01.11

TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

HÀ NỘI – 2019

Người hướng dẫn khoa học: PGS TS Mai Sỹ Tuấn

PGS.TS Phan Thị Thanh Hội

Phản biện 1: PGS.TS Mai Văn Hưng

Trường Đại học Giáo dục, Đại học Quốc Gia Hà Nội

Phản biện 2: PGS.TS Đặng Thị Oanh

Trường Đại học Sư phạm Hà Nội

Phản biện 3: TS Hoàng Hữu Niềm

Sở Giáo dục và Đào tạo Hà Nội

Luận án được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án Tiến sĩ cấp trường họp tại

Trường Đại Học Sư phạm Hà Nội Vào hồi: giờ phút, ngày tháng năm 2019

Có thể tìm luận án tại:

- Thư viện Quốc gia Việt Nam

- Thư viện trường Đại học Sư phạm Hà Nội

PHẦN 1 MỞ ĐẦU

1 LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Sách giáo khoa là một trong những yếu tố quyết định nhất đến chất lượng giáo dục của một quốc gia bên cạnh yếu tố giáo viên, hệ thống tổ chức giáo dục và

hệ thống chương trình giáo dục Xu hướng xây dựng chương trình, biên soạn SGK

theo hướng phát triển năng lực (PTNL) đang phát triển mạnh ở nhiều nước trên thế

giới, đặc biệt là ở các nước tiên tiến, nhằm đáp ứng những đòi hỏi và thách thức của

xã hội hiện đại

Ở Việt Nam, sự nghiệp giáo dục và đào tạo (GD&ĐT) đang bước vào giai đoạn hết sức quan trọng, mang tính quyết định: Giai đoạn đổi mới căn bản,

toàn diện Thực hiện Nghị quyết 29 của Ban Chấp hành Trung Ương Đảng Cộng

sản Việt Nam và Nghị quyết 88 của Quốc hội, chương trình giáo dục phổ thông mới

được xây dựng theo định hướng phát triển phẩm chất và năng lực Trong Đề án đổi

mới chương trình giáo dục phổ thông (GDPT) sau 2018, môn Khoa học tự nhiên

(KHTN) là môn học mới, là môn học có ý nghĩa đối với sự phát triển toàn diện của

học sinh, có vai trò nền tảng trong việc giáo dục nhân cách, góp phần đáp ứng yêu

cầu cung cấp nguồn nhân lực trẻ cho giai đoạn công nghiệp hóa và hiện đại hóa của

đất nước

Để đáp ứng được chương trình đổi mới GDPT sau năm 2018, cần tiến hành

những nghiên cứu cơ bản nhằm trả lời rõ ràng, có sức thuyết phục về mô hình SGK

nói chung và đặc biệt là mô hình SGK môn học Khoa học tự nhiên nói riêng Vì vậy,

nghiên cứu “Xây dựng mô hình sách giáo khoa môn Khoa học tự nhiên ở cấp

Trung học cơ sở theo định hướng phát triển năng lực” có ý nghĩa lí luận và ý

nghĩa thực tiễn

2 MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU

Trên cơ sở nghiên cứu, phân tích cấu trúc SGK hiện hành môn Sinh học cấp

THCS của Việt Nam và SGK môn Khoa học một số nước có nền giáo dục tiên tiến

với những tiêu chí đặc trưng nhằm xây dựng mô hình SGK môn KHTN, góp phần

đổi mới phương pháp dạy học, thực hiện chương trình đổi mới giáo dục nhằm phát

triển phẩm chất và năng lực học sinh, nâng cao chất lượng giáo dục môn KHTN

3 ĐỐI TƯỢNG VÀ KHÁCH THỂ NGHIÊN CỨU

3.1 Đối tượng nghiên cứu

SGK môn KHTN, trong đó được cụ thể hóa ở mạch nội dung về vật sống:

Nghiên cứu mô hình SGK môn KHTN cấp THCS với các tiêu chí cấu trúc, chức năng và hình thức trình bày theo định hướng PTNL người học

3.2 Khách thể nghiên cứu

Mô hình sách giáo khoa phổ thông cấp THCS theo định hướng PTNL

4 GIẢ THUYẾT KHOA HỌC

Nếu xác định được những đặc trưng cơ bản với các tiêu chuẩn, tiêu chí về cấu trúc, chức năng và hình thức trình bày SGK theo định hướng PTNL thì có thể xây dựng được mô hình SGK môn KHTN theo định hướng PTNL; tạo điều kiện cho giáo viên, học sinh thực hiện tốt quá trình dạy và học, đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục và thực hiện Chương trình giáo dục phổ thông 2018

5 PHẠM VI NGHIÊN CỨU

5.1 Nghiên cứu, so sánh SGK hiện hành môn Sinh học cấp THCS của Việt Nam và SGK môn Khoa học của 05 nước có nền giáo dục tiên tiến: Anh, Mĩ, Canada, Australia và Singapore

5.2 Mô hình SGK môn KHTN theo chương trình GDPT mới, trong đó tập trung chủ yếu vào mạch nội dung về vật sống

6 NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU

6.1 Nghiên cứu cơ sở lí luận về mô hình SGK nói chung, SGK môn KHTN

cấp THCS nói riêng với các tiêu chí chung cho SGK

6.2 Phân tích SGK và khảo sát ý kiến của GV, HS về SGK hiện hành môn

Sinh học cấp THCS của Việt Nam

6.3 Nghiên cứu chương trình GDPT mới, đặc biệt chương trình môn KHTN

cấp THCS

6.4 Nghiên cứu, phân tích cấu trúc SGK môn Khoa học cấp THCS một số nước có nền giáo dục tiên tiến: Anh, Mĩ, Canada, Australia và Singapore làm cơ sở xây dựng mô hình SGK môn KHTN, trong đó cụ thể hóa ở mạch nội dung về vật

7 CÁCH TIẾP CẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

7.1 Cách tiếp cận nghiên cứu

- Tiếp cận lịch sử và logic: Tìm hiểu mô hình, cấu trúc SGK môn KHTN của

một số nước trên thế giới trong bối cảnh lịch sử của mỗi nước và thế giới

- Tiếp cận hệ thống và cấu trúc: Nghiên cứu và phân tích mô hình, cấu trúc

SGK môn Sinh học trong mối quan hệ với mục tiêu GDPT, chương trình môn học

- Tiếp cận yêu cầu hội nhập quốc tế: Khi xem xét và khảo sát mô hình, cấu

trúc SGK môn KHTN cần tiếp cận với chuẩn quốc tế để có những nhận xét, đánh giá thống nhất và đáp ứng được yêu cầu hội nhập thể giới theo xu hướng toàn cầu hóa 7.2 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp nghiên cứu lí thuyết: Sử dụng các phương pháp phân tích, so

sánh các tài liệu cũ, sau đó khái quát hóa để đi đến các tiêu chí và mô hình SGK Nghiên cứu lí luận về SGK môn KHTN, về mục tiêu và yêu cầu phát triển kiến thức, hình thành kĩ năng môn KHTN

- Phương pháp khảo sát - so sánh: Tìm hiểu SGK môn KHTN phân môn Sinh

học của một số nước để so sánh quan điểm, định hướng thiết kế mô hình cấu trúc SGK môn KHTN của một số nước phát triển trên thế giới Phân tích, nhận xét SGK môn KHTN phân môn Sinh học ở THCS và việc sử dụng SGK môn Sinh học hiện nay ở Việt Nam

- Phương pháp chuyên gia: Tổ chức gặp gỡ, trao đổi với các chuyên gia đầu

ngành về SGK môn KHTN mạch nội dung về vật sống của Việt Nam, SGK quốc tế

để thu thập tư liệu và có tổng quan về nội dung cũng như phương pháp nghiên cứu phù hợp, hiệu quả Xin ý kiến chuyên gia, GV về mô hình SGK môn KHTN mạch nội dung về vật sống đã đề xuất

- Phương pháp thực nghiệm sư phạm: Biên soạn 3 chủ đề minh hoạ cho mô

hình đề xuất Tổ chức dạy thử, lấy ý kiến của các chuyên gia, giáo viên, HS về các bài học minh hoạ và mô hình SGK môn Khoa học tự nhiên mạch nội dung về vật sống nhằm kiểm nghiệm tính khả thi của đề tài

- Phương pháp thống kê toán học: Sử dụng toán thống kê để xử lí các số liệu

thống kê đã thu thập được, định lượng các kết quả thực nghiệm, làm cơ sở để minh chứng cho tính hiệu quả của đề tài

- Phương pháp nghiên cứu trường hợp vận dụng mô hình khái quát: Trên cơ

sở nghiên cứu các mô hình SGK các nước có nền giáo dục tiên tiến; đề xuất các đặc trưng, tiêu chí đánh giá SGK PTNL, từ đó khái quát hóa, mô phỏng, xây dựng mô hình SGK môn KHTN và minh họa mô hình đó bằng một số chủ đề mạch nội dung

về vật sống phù hợp với thực tiễn của Việt Nam, đáp ứng định hướng phát triển năng lực người học

8 NHỮNG ĐÓNG GÓP MỚI CỦA LUẬN ÁN

8.1 Tổng quan các nghiên cứu về mô hình SGK, SGK theo định hướng PTNL và tiêu chí đánh giá SGK

8.2 Đưa ra quan niệm về mô hình SGK môn KHTN cấp THCS theo quan điểm giáo dục hình thành PTNL người học

8.3 Đề xuất được mô hình SGK môn KHTN theo định hướng PTNL và cách vận dụng mô hình SGK môn KHTN để thể hiện mạch nội dung Sinh học cấp THCS theo định hướng PTNL người học

8.4 Biên soạn, thiết kế minh họa một số chủ đề thể hiện mạch nội dung về vật

sống theo định hướng PTNL người học

8.5 Đề xuất được tiêu chí cụ thể định hướng biên soạn, lựa chọn, đánh giá sử dụng SGK môn KHTN theo định hướng PTNL

PHẦN 2 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI

1.1 LƯỢC SỬ NGHIÊN CỨU VỀ SGK VÀ MÔ HÌNH SGK

Trong lịch sử phát triển giáo dục, SGK đóng vai trò quan trọng, quyết định đến chất lượng giáo dục Chính vì vậy, vấn đề này đã được nhiều tác giả trong và ngoài nước nghiên cứu về SGK Trên thế giới có các tác giả như Warren, Taylor House, Franssen, Allan C Ornstein, Thomas J.Lasley II, Reddy, Heyneman, Jamison, Fuller và Clarke, Hutchinson và Waters, Macalister, Mike Horsley,Lyons và Quinn, Chiappetta et all, Olena Pomentum,…Ở Việt Nam có các tác giả như Thái Duy Tuyên, Vũ Trọng Rỹ, Đinh Quang Báo, Nguyễn Duân, Trần Kiều, Trần Đức Tuấn, Nguyễn Thị Thanh Thủy, Nguyễn Thị Hạnh, Phan Doãn Thoại, đồng thời

có khá nhiều bài báo, đề tài nghiên cứu về vấn đề này Qua nghiên cứu các tư tưởng, quan điểm về SGK, SGK PTNL của các tác giả trên thế giới và ở Việt Nam chúng tôi rút ra kết luận sau: Kể từ năm 2011 đến nay, các nhà khoa học giáo dục trong nước đã quan tâm đến lĩnh vực SGK, có khá nhiều đề tài, bài báo nghiên cứu về SGK và các công trình nghiên cứu này đã giải quyết được một số vấn đề cơ bản như: Khẳng định vai trò quan trọng và sự cần thiết của việc xây dựng mô hình SGK theo hướng hiện đại; Đã chỉ ra được mô hình cấu trúc của một cuốn SGK hiện đại, bao gồm các yếu tố: Nội dung; Lời giới thiệu; Cấu trúc chương và bài học Các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước đã đưa ra bộ tiêu chí đánh giá một cuốn SGK dựa vào

các nội dung chính như: Nội dung cuốn sách; Phương pháp dạy và học; Cấu trúc và tổ chức; Ngôn ngữ; Cách trình bày, thể hiện sách Tuy nhiên, các công trình mới chỉ đề

cập chủ yếu đến cấu trúc SGK hiện đại, chưa làm rõ được chức năng, cách thể hiện và hình thức SGK theo định hướng PTNL cho từng môn học cụ thể, đặc biệt là môn KHTN ở cấp THCS, một môn học mới trong Chương trình giáo dục phổ thông sau năm 2018 Vì vậy, một lần nữa khẳng định, việc nghiên cứu và xây dựng mô hình SGK PTNL nói chung và mô hình SGK môn KHTN theo định hướng PTNL nói riêng là nhiệm vụ cần thiết

1.2 CƠ SỞ LÍ LUẬN

1.2.1 Sách giáo khoa và sách giáo khoa theo định hướng PTNL

1.2.1.1 Khái niệm về sách giáo khoa

Theo điều 29 Luật Giáo dục: “SGK là loại sách cụ thể hóa các yêu cầu về nội dung kiến thức và kĩ năng quy định trong chương trình giáo dục của các môn học ở

mỗi lớp của giáo dục phổ thông, đáp ứng yêu cầu về phương pháp giáo dục phổ thông”

1.2.1.2 Vai trò của sách giáo khoa

1.2.2 Mô hình sách giáo khoa

1.2.2.1 Khái niệm về mô hình

1.2.2.2 Khái niệm về mô hình sách giáo khoa

Theo Olena Pomentum (2013), mô hình một cuốn SGK hiện đại là một hệ

thống phức hợp bao gồm hợp phần chữ và hợp phần ngoài chữ

Theo tác giả Trần Đức Tuấn (2016), mô hình SGK được hiểu là sự tổng hòa của các mô hình bộ phận, bao gồm mô hình chức năng, mô hình cấu trúc và mô hình thể hiện, trong đó mô hình chức năng đóng vai trò trung tâm, chi phối và ảnh hưởng

có tính quyết định đến mô hình cấu trúc và mô hình thể hiện

Theo chúng tôi, mô hình SGK là sự thể hiện cơ cấu với các thành tố: chức năng, cấu trúc và hình thức trình bày Trong đó:

- Chức năng của SGK là cung cấp thông tin và tổ chức quá trình sư phạm

- Cấu trúc gồm các phần: phần đầu, phần thân và phần cuối

- Hình thức trình bày: tiêu đề, biểu tượng các loại phông chữ, khổ sách, màu sách, tranh, ảnh,…

1.2.2.3 Một số mô hình sách giáo khoa điển hình: Mô hình 5E và mô hình 7E

1.2.3 Quan niệm, tầm nhìn về SGK hiện đại và sách giáo khoa môn Khoa học, Khoa học tự nhiên theo định hướng PTNL

1.2.3.1 Quan điểm của K Lief Ostman

1.2.3.2 Quan điểm của Doughlas Roberts về SGK môn Khoa học

1.2.3.3 Quan điểm của David O.Kronlid về SGK môn Khoa học

1.2.3.4 Quan niệm về mô hình SGK theo định hướng PTNL

Theo chúng tôi, SGK theo định hướng PTNL với “đa chức năng” cần đảm bảo: (1) Cung cấp thông tin và tra cứu thông tin khoa học (2) Định hướng các hoạt động dạy học (3) Tạo động cơ, hứng thú học tập, tìm tòi và khám phá khoa học (4) Tạo điều kiện dạy học tích hợp (5) Tạo điều kiện dạy học phân hóa (6) Giáo dục đạo đức, giá trị (7) Hỗ trợ tự học, tự nghiên cứu, vận dụng các kiến thức đã học vào thực tiễn (8) Củng cố, mở rộng kiến thức (9) Tổ chức kiểm tra, đánh giá quá

trình (10) Hướng nghiệp

1.2.4 Năng lực và năng lực trong môn Khoa học tự nhiên

1.2.4.1 Khái niệm về năng lực

1.2.4.2 Năng lực chung và năng lực cốt lõi trong môn Khoa học tự nhiên: Năng lực chung; Năng lực đặc thù (năng lực chuyên môn): Nhận thức khoa học tự

nhiên; Tìm hiểu tự nhiên; Vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học

1.2.5 Chương trình và chương trình theo định hướng PTNL

1.2.5.1 Xu hướng phát triển chương trình: Xu hướng xây dựng chương trình,

biên soạn SGK theo định hướng PTNL là xu hướng của nhiều quốc gia trên thế giới, đặc biệt là ở các nước có nền giáo dục tiên tiến Việt Nam đi theo xu hướng này là phù hợp với xu hướng chung của thế giới

1.2.5.2 Các dạng chương trình: Chương trình tiếp cận dựa vào nội dung hay

chương trình giáo dục định hướng nội dung dạy học; Chương trình tiếp cận theo định hướng PTNL

1.2.6 Một số đặc điểm tâm sinh lí và hoạt động của học sinh trung học cơ sở

1.2.6.1 Đặc điểm về tâm sinh lí

1.2.6.2 Đặc điểm của hoạt động học

1.3 CƠ SỞ THỰC TIỄN

1.3.1 Phân tích những ưu điểm và hạn chế của SGK hiện hành môn Sinh học cấp THCS

1.3.1.1 Về tuân thủ hiến pháp, pháp luật và chương trình GDPT

1.3.1.2 Về cách lựa chọn nội dung sách giáo khoa

1.3.1.3 Về cách thể hiện và hình thức SGK

1.3.1.4 Về hỗ trợ phương pháp dạy và học

1.3.2 Khảo sát ý kiến về SGK hiện hành qua giáo viên và học sinh

1.3.2.1 Kết quả khảo sát giáo viên

1.3.2.2 Kết quả khảo sát học sinh

Qua kết quả khảo sát của GV, HS cho thấy: Những ưu điểm của SGK hiện hành là đáng ghi nhận như: SGK có cấu trúc phù hợp với lứa tuổi HS THCS (chiếm 70,37%); SGK tạo điều kiện củng cố, kiểm tra, đánh giá và phân hóa, đáp ứng yêu cầu của nhiều đối tượng học sinh khác nhau (chiếm 53,70%); cung cấp thông tin và nội dung bổ trợ giúp định hướng phương pháp dạy học sách (chiếm 44,44%) SGK hiện hành đã có một bước tiến lớn so với SGK qua các thời kì trước đó là, trong sách

đã sử dụng nhiều hình ảnh, thiết kế đẹp hơn và được in 04 màu (chiếm 35,18%) Ngoài ra, sách đã quan tâm đến một số các hoạt động hỗ trợ tự học, tự nghiên cứu ở các mục như Em có biết; Hỗ trợ vận dụng kiến thức vào thực tiễn và hình thành giá trị, đạo đức trong môn Sinh học Tuy nhiên, SGK Sinh học cấp THCS tiếp cận theo định hướng nội dung, còn nhiều kiến thức trừu tượng, nặng về lí thuyết; ít bài thực hành vận dụng vào thực tiễn; ít thông tin giúp HS tự học và định hướng hoạt động dạy cho GV; hình ảnh và thiết kế sách chưa đẹp, chưa hấp dẫn; cách tiếp cận còn đơn điệu,… làm HS cảm thấy chưa hứng thú với bài học và yêu thích môn học

Tiểu kết chương 1 1.1 Các nước có nền giáo dục tiên tiến trên thế giới đã quan tâm, nghiên cứu

về SGK và tạo ra các mô hình khác nhau đáp ứng các mục tiêu của giáo dục hiện đại Ở Việt Nam, hiện nay đã có một số nghiên cứu về mô hình SGK nói chung và SGK theo định hướng PTNL nói riêng ở một số môn Tuy nhiên, chưa có một nghiên cứu nào thực sự có hệ thống, đánh giá và đề xuất toàn diện về mô hình SGK PTNL đặc biệt là ở môn KHTN – một môn mới trong chương trình giáo dục phổ thông

1.2 Những nghiên cứu lí thuyết về PTNL người học, chương trình và chương

trình định hướng PTNL, chương trình GDPT môn KHTN, SGK và SGK theo định hướng PTNL, quan niệm và tầm nhìn về SGK môn KHTN, đặc điểm tâm sinh lí HS cấp THCS trong đó nghiên cứu Thuyết Đa trí tuệ của Howard Gardner, SGK của các nước có nền giáo dục tiên tiến là những căn cứ quan trọng để luận án xác định các nguyên tắc, yêu cầu, quy trình cho việc xây dựng mô hình SGK môn KHTN theo định hướng PTNL

1.3 Qua phân tích khái quát các mô hình SGK, chúng tôi cho rằng, mô hình

SGK môn KHTN theo định hướng PTNL cần được làm rõ: chức năng, cấu trúc, hình thức và cách trình bày của SGK theo định hướng PTNL Cấu trúc SGK được

thể hiện qua cấu trúc chung và cấu trúc bài học, cấu trúc các bài học để thể hiện qua các modul Cách trình bày và hình thức SGK: thể hiện qua cách tiếp cận và hình thức trình bày

1.4 Kết quả nghiên cứu, phân tích SGK hiện hành môn Sinh học và kết quả

khảo sát đánh giá những ưu điểm và hạn chế trong quá trình dạy và học môn Sinh học ở cấp THCS cho thấy:

- Thứ nhất: SGK Sinh học cấp THCS tiếp cận theo định hướng nội dung, còn

nặng về lí thuyết; ít bài thực hành vận dụng vào thực tiễn; ít thông tin giúp HS tự học và định hướng hoạt động dạy cho GV; hình ảnh và thiết kế sách chưa đẹp, chưa hấp dẫn; cách tiếp cận còn đơn điệu,… làm HS cảm thấy chưa hứng thú với bài học và yêu thích môn học

- Thứ hai: Sự cần thiết phải xây dựng mô hình SGK môn KHTN theo định

hướng PTNL, SGK mới cần kế thừa những ưu điểm của SGK hiện hành cần tập trung hơn vào một số điểm sau:

+ Về chức năng của SGK: cần chuyển từ sách có cấu trúc của sách phát triển

nội dung sang sách có cấu trúc phát triển năng lực

✓ Các câu hỏi và các hoạt động cần tạo hứng thú và phân hóa cho nhiều đối

tượng HS

+ Về hình thức: Sử dụng nhiều hình ảnh, bảng biểu, sơ đồ và thiết kế đẹp; tạo

sự hấp dẫn trong quá trình tìm tòi, khám phá khoa học

+ Về cách tiếp cận: Sử dụng cách tiếp cận giúp khơi gợi niềm yêu thích, khám

phá bài học và tạo điều kiện tối đa cho việc tự học, tự nghiên cứu của HS

CHƯƠNG 2 XÂY DỰNG MÔ HÌNH SGK MÔN KHOA HỌC TỰ NHIÊN

CẤP THCS THEO ĐỊNH HƯỚNG PTNL 2.1 PHÂN TÍCH SÁCH GIÁO KHOA MÔN KHOA HỌC TỰ NHIÊN

THEO ĐỊNH HƯỚNG PTNL CỦA MỘT SỐ NƯỚC TRÊN THẾ GIỚI

2.1.1 Cách lựa chọn nội dung trong SGK

2.1.2 Chức năng của sách giáo khoa

2.1.3 Cấu trúc của sách giáo khoa

2.2 ĐỀ XUẤT MÔ HÌNH SÁCH GIÁO KHOA MÔN KHOA HỌC

TỰ NHIÊN THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC

2.2.1 Nguyên tắc xây dựng mô hình SGK môn Khoa học tự nhiên theo

định hướng PTNL

Mô hình SGK môn KHTN theo định hướng PTNL cần đảm bảo một số

nguyên tắc cơ bản: Rõ ràng, khoa học, dễ vận dụng; Khái quát được mô hình SGK

PTNL nói chung và mô hình SGK PTNL môn KHTN nói riêng; Đảm bảo tính cập

nhật và hiện đại theo xu hướng chung của thế giới và khu vực; Phù hợp với điều

kiện văn hóa, chính trị, kinh tế và định hướng đổi mới chương trình GDPT mới; Phù

hợp với giáo viên và học sinh mọi vùng miền

2.2.2 Quy trình xây dựng mô hình sách giáo khoa môn Khoa học tự nhiên

theo định hướng PTNL

Qua nghiên cứu về mặt lí luận và thực tiễn, chúng tôi rút ra quy trình như sau:

Hình 2.2 Sơ đồ quy trình xây dựng mô hình SGK môn KHTN

2.2.3 Đề xuất mô hình SGK môn Khoa học tự nhiên theo định hướng PTNL

2.2.3.1 Chức năng của sách giáo khoa

SGK nói chung và SGK môn KHTN theo định hướng PTNL cần có chức năng

cơ bản sau: (1) Cung cấp thông tin và tra cứu thông tin khoa học (2) Định hướng các hoạt động dạy học (3) Tạo động cơ, hứng thú học tập, tìm tòi và khám phá khoa học (4) Tạo điều kiện dạy học tích hợp (5) Tạo điều kiện dạy học phân hóa (6) Giáo dục đạo đức, giá trị (7) Hỗ trợ tự học, tự nghiên cứu, vận dụng các kiến thức đã học vào thực tiễn (8) Củng cố, mở rộng kiến thức (9) Tổ chức kiểm tra,

đánh giá quá trình (10) Hướng nghiệp Như vậy, mô hình chức năng mới của SGK

môn KHTN có sự gia tăng về số lượng chức năng và sự thay đổi vai trò, vị trí của từng chức năng trong mô hình so với mô hình SGK hiện hành môn Sinh học, Vật Lí

và Hóa học cấp THCS

2.2.3.2 Cấu trúc chung của sách giáo khoa

Những chức năng và tính năng nêu trên của SGK cần được phản ánh rõ ràng và định vị một cách chắc chắn trong các thành tố cấu trúc của SGK Theo các chức năng trên, SGK môn KHTN phải thể hiện được cấu trúc của một cuốn SGK PTNL,

được chia thành 3 phần chính: phần mở đầu, phần thân và phần cuối

Có thể mô hình hóa cấu trúc tổng thể của một cuốn SGK hiện đại như sau:

Bước 5 Xin ý kiến chuyên gia và hoàn thiện mô hình

Bước 1 Nghiên cứu, phân tích SGK môn Khoa học NN và SGK hiện hành môn

Sinh học; Nghiên cứu tiêu chí đánh giá SGK

Bước 2 Rút ra những đặc trưng cơ bản của SGK môn KHTN PTNL

Bước 4 Đề xuất tiêu chí đánh giá SGK môn KHTN theo định hướng PTNL

Bước 3 Đề xuất mô hình SGK môn KHTN theo định hướng PTNL

Hình 2.3 Sơ đồ cấu trúc tổng thể SGK môn KHTN

2.2.3.3 Cấu trúc của chủ đề

Mô hình một chủ đề cần có các nội dung sau:

❖ Mở đầu chủ đề

❖ Nội dung chính của chủ đề

Tiếp cận theo mô hình 5E, theo các tiến trình học tập: Khơi gợi, kết nối hiểu biết đã có với điều sẽ học ở bài, tạo mâu thuẫn nhận thức, gây hứng thú học tập với HS; Xây dựng kiến thức mới; Thực hành luyện tập; Vận dụng kiến thức; Vận dụng

sang các bối cảnh, tình huống mới; Mở rộng kiến thức qua các hoạt động như: Hãy khám phá, Bạn có biết,…; Tổng kết/Ôn tập; Giải thích các thuật ngữ quan trọng

Từ các hoạt động trong tiến trình chủ đề trên, có thể chia cấu trúc của một chủ

đề thành 2 tuyến: Tuyến cung cấp nội dung cốt lõi; Tuyến định hướng các hoạt động

và mở rộng (tìm tòi, khám phá và cung cấp thông tin) do các modul hợp thành:

modul cung cấp kiến thức mới; modul thực hành và thí nghiệm; modul tổng kết; modul định hướng hoạt động; modul vận dụng và nâng cao đạo đức, giá trị; modul

mở rộng và nâng cao, được khái quát hóa trong hình 2.5 dưới đây

Mục lục

Trang chủ đề

ND chủ đề bao gồm các modul

Mục tra cứu từ ngữ (Index)

Giải thích thuật ngữ

Nhập môn

Hình 2.5 Cấu trúc nội dung và các modul trong chủ đề

Tuyến 1 và tuyến 2 kết hợp hài hòa, hỗ trợ nhau để giúp học sinh chiếm lĩnh

tri thức và vận dụng tốt các kiến thức khoa học đã học vào cuộc sống

2.2.4 Hình thức và cách trình bày SGK

2.2.4.1 Về nội dung và cách sử dụng ngôn ngữ: ngôn ngữ trong sáng, diễn

đạt một cách dễ hiểu, gần gũi, thân thiện tạo sự hưng phấn tìm tòi khám phá bài học

Sử dụng nhiều hình ảnh, bảng biểu, sơ đồ hóa nội dung đối với những kiến thức khó, trừu tượng và nhiều logo/icon thay vì dùng các lệnh khô khan

2.2.4.2 Về thiết kế minh họa

❖ Mục đích thiết kế:

❖ Hình thức và màu sắc:

- Bìa sách: Hình ảnh minh họa: hấp dẫn, khái quát cho chủ đề đó

- Trang sách: Thiết kế trang đôi đối với các kiến thức có liên quan để HS

dễ quan sát

- Khổ sách và màu sách: Tạo thuận lợi cho việc học tập và mang sách khi

di chuyển Sách in 04 màu, thiết kế trên khổ lớn Sách được mã màu cho từng chủ đề

- Cách đánh số:

- Font chữ: Font chữ và kiểu chữ cần đơn giản nhưng sang trọng, phổ biến,

rõ ràng phân biệt với phần nội dung chính và các phần công cụ định hướng

- Tỉ lệ kênh chữ và kênh hình: Đa dạng hóa hình ảnh và sơ đồ hóa hình ảnh,

nội dung làm đơn giản hóa các kiến thức khoa học khó hiểu và trừu tượng

❖ Thiết kế: SGK môn KHTN được thiết kế thành 2 cột chính: Cột lớn và

cột nhỏ

❖ Lựa chọn nội dung và ngôn ngữ thể hiện:

2.3 ĐỀ XUẤT MỘT SỐ ĐẶC TRƯNG VÀ TIÊU CHÍ CHỦ YẾU CỦA SÁCH GIÁO KHOA MÔN KHOA HỌC TỰ NHIÊN THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC

2.3.1 Những đặc trưng của sách giáo khoa phát triển năng lực

Một cuốn SGK theo định hướng phát triển năng lực cần đảm bảo các yếu tố

sau: Tính khoa học và hiện đại; Tính sư phạm; Tính thực tiễn; Tính thẩm mĩ

2.3.2 Tiêu chí đánh giá SGK môn KHTN theo định hướng PTNL

Sách giáo khoa mới sẽ phải đáp ứng 5 tiêu chuẩn, 25 tiêu chí trong đó:

❖ Tiêu chuẩn 1: Tuân thủ hiến pháp và pháp luật (điều kiện tiên quyết của SGK)

❖ Tiêu chuẩn 2: Thể hiện mục tiêu chương trình, hỗ trợ phương pháp dạy học và đánh giá kết quả dạy học

❖ Tiêu chuẩn 3: Nội dung kiến thức SGK

❖ Tiêu chuẩn 4: Cấu trúc SGK

❖ Tiêu chuẩn 5: Cách trình bày và hình thức SGK

Căn cứ vào bộ tiêu chí đánh giá SGK của Bộ GD&ĐT ban hành tháng 7/2017, căn cứ những yêu cầu, đặc điểm của bộ SGK PTNL nói chung và môn KHTN nói riêng, chúng tôi đề xuất bảng tiêu chí đánh giá cho SGK môn KHTN theo định hướng phát triển năng lực nhằm định hướng cho việc biên soạn, biên tập, đọc duyệt và tiêu chí cho thẩm định bộ SGK môn KHTN được trình bày cụ thể trong luận án ở bảng 2.8

2.4 THIẾT KẾ CHỦ ĐỀ MẪU MINH HỌA MÔ HÌNH SGK MÔN KHTN THEO ĐỊNH HƯỚNG PTNL

Từ mô hình đã đề xuất, chúng tôi đã tiến hành biên soạn 03 chủ đề đại diện cho 03 lớp của cấp THCS thỏa mãn các nguyên tắc, yêu cầu và quy trình dưới đây:

2.4.1 Nguyên tắc xây dựng

❖ Chủ đề mẫu minh họa cần làm sáng tỏ mô hình đã đề xuất bao gồm: chức

năng của SGK, cấu trúc, cách thể hiện nội dung và hình thức trình bày qua các tuyến cung cấp nội dung cốt lõi và tuyến định hướng hoạt động và mở rộng được thể hiện

ở cả kênh chữ và kênh hình

❖ Chủ đề mẫu thể hiện được các tiêu chí đánh giá SGK môn KHTN đã

đề xuất

❖ Chủ đề mẫu phù hợp với tâm sinh lí lứa tuổi HS THCS, có tính phổ quát

cho mọi đối tượng và vùng miền

2.4.2 Những yêu cầu cơ bản

Căn cứ vào định hướng đổi mới giáo dục phổ thông, chương trình tổng thể và chương trình môn KHTN; kinh nghiệm quốc tế,… chủ đề mẫu môn KHTN theo định hướng PTNL cần đảm bảo tính khoa học và hiện đại, tính sư phạm; tính thực tiễn; tính thẩm mĩ và được thể hiện rõ qua các tiêu chí trong từng nội dung chủ đề mẫu:

❖ Điều kiện tiên quyết (tuân thủ hiến pháp và pháp luật): tuân thủ quy định Hiến

pháp năm 2013, bài học không thể hiện định kiến xã hội như định kiến về giới tính, sắc tộc, tôn giáo, nghề nghiệp, địa vị xã hội,…

❖ Về nội dung chương trình: Thể hiện được chuẩn đầu ra của chương trình; Phát

triển năng lực của HS (năng lực chung và năng lực chuyên môn); Đảm bảo tính chính xác, cập nhật và khoa học; Thể hiện yêu cầu liên môn, tích hợp; Hình thành phát triển phẩm chất, thái độ và giá trị của HS

❖ Về cấu trúc và hình thức trình bày: Hợp lí, hấp dẫn, khơi gợi HS tìm tòi khám phá

khoa học và yêu thích môn học Đáp ứng nhu cầu học tập của đa dạng đối tượng

HS

❖ Về việc hỗ trợ phương pháp dạy và học: Giúp HS tự học, tự nghiên cứu, phát

triển toàn diện các năng lực chung và năng lực chuyên biệt; hình thành giá trị và đạo đức; vận dụng các kiến thức khoa học vào thực tiễn cuộc sống của HS; Định hướng hoạt động dạy học cho giáo viên

2.4.3 Quy trình xây dựng

Quy trình xây dựng chủ đề mẫu được mô tả tóm tắt ở sơ đồ 2.18 dưới đây

Hình 2.18 Sơ đồ quy trình xây dựng chủ đề mẫu môn KHTN

Bước 6 Xin ý kiến chuyên gia, GV, HS và hoàn thiện chủ đề mẫu

Bước 5 Dạy thử nghiệm

Bước 4 Biên tập, thiết kế chủ đề mẫu

Bước 2 Lựa chọn chủ đề minh họa; Nghiên cứu, phân tích, xác định chuẩn đầu

ra của các chủ đề và xây dựng đề cương chi tiết

❖

Bước 3 Viết chủ đề mẫu, minh họa theo mô hình đề xuất

Bước 1 Nghiên cứu, phân tích chương trình môn KHTN

2.4.4 Kết quả xây dựng chủ đề mẫu theo mô hình

Trên cơ sở mô hình cấu trúc chung SGK, mô hình cấu trúc chủ đề; các nguyên tắc, yêu cầu và quy trình đã đề xuất, chúng tôi đã biên soạn, thiết kế minh họa mô hình cấu trúc một cuốn SGK môn KHTN; 03 chủ đề mẫu theo mô hình đề xuất tại mục 2.4.3 Toàn bộ sản phẩm bao gồm 62 trang được trình bày tại phụ lục 01

Tiểu kết chương 2

Nghiên cứu và phân tích 11 bộ SGK của 05 nước Anh, Mĩ, Canada, Australia

và Singapore chúng tôi đã làm rõ và rút ra một số nội dung sau:

2.1 Những đặc điểm chung nổi bật của các bộ SGK nước ngoài có thể vận

dụng vào SGK của Việt Nam:

❖ Cách lựa chọn nội dung: Nội dung được lựa chọn không chỉ gồm kiến thức

hình thành các năng lực chung và năng lực chuyên biệt mà còn hướng tới các kĩ năng sống, giá trị và khả năng hành động, giải quyết vấn đề

❖ Chức năng: SGK của các nước có nền giáo dục tiên tiến đều thể hiện các

chức năng quan trọng như cung cấp thông tin và tra cứu thông tin; thể hiện rõ tiến trình hình thành kiến thức, khám phá khoa học, PTNL và giá trị thông qua kênh chữ, kênh hình; các câu hỏi định hướng hoạt động dạy học; tạo động cơ hứng thú học tập; củng cố kiểm tra, đánh giá và phân hóa người học; hỗ trợ tự học, tự nghiên cứu thông qua mục kết nối tới các trang web và các tài liệu học tập; hỗ trợ vận dụng kiến thức đã học vào thực tiễn, hình thành đạo đức và giá trị trong khoa học Đây là những điểm nổi trội của các bộ SGK nước ngoài rất cần thiết học hỏi để vận dụng vào SGK mới của Việt Nam

❖ Cấu trúc: Các bộ SGK của các nước đều có một cấu trúc logic và rõ ràng,

tạo điều kiện cho người học dễ dàng sử dụng, bao gồm các phần chính như: Tên sách; Lời nói đầu; Giới thiệu sách; Mục lục, tên chủ đề; Nội dung bài học; Thuật ngữ; Mục tra cứu từ ngữ (Index) Ngoài ra, tùy từng chức năng của mỗi bộ SGK mà

có thêm tuyến hỗ trợ, định hướng các hoạt động học tập khác nhau được thể hiện qua các mục như: Từ khóa; Tổng kết, sơ đồ hóa; Hoạt động luyện tập; Em có biết; Khám phá; Kiểm tra nhanh,…

❖ Cách trình bày và hình thức SGK: Điểm nổi bật của các bộ SGK môn Khoa

học của các nước phát triển là sử dụng nhiều hình ảnh minh họa rõ ràng, khoa học, chính xác và đẹp Nhiều hình ảnh, sơ đồ, bảng biểu thay thế hữu hiệu cho kênh chữ và được thiết kế trên 2 trang mở làm tăng hiệu quả trong quá trình dạy và học môn Khoa học Các hình ảnh được minh họa và thiết kế đa dạng, linh hoạt, tăng khả năng tiếp thu kiến thức khoa học, tạo sự hấp dẫn và có tính thẩm mĩ cao Sách được thiết kế trên khổ lớn và in trên giấy couches, tạo điều kiện thuận lợi cho việc thiết kế và

in ấn của cuốn sách đạt được chất lượng cao nhất

Ngoài ra, ngôn ngữ sử dụng trong SGK khá đặc biệt, thường dung những câu hỏi gợi mở, thân thiện nhằm dẫn dắt HS khám phá kiến thức khoa học trong các bài học một cách nhẹ nhàng, thú vị

2.2 Những đặc trưng về SGK PTNL: đảm bảo tính khoa học và hiện đại, tính

sư phạm, tính thực tiễn và tính thẩm mĩ

3 Đề xuất mô hình SGK môn KHTN theo định hướng PTNL bao gồm:

❖ Chức năng của SGK môn KHTN: (1) Cung cấp thông tin và tra cứu thông

tin khoa học (2) Định hướng các hoạt động dạy học (3) Tạo động cơ, hứng thú học tập, tìm tòi và khám phá khoa học (4) Tạo điều kiện dạy học tích hợp (5) Tạo điều kiện dạy học phân hóa (6) Giáo dục đạo đức, giá trị (7) Hỗ trợ tự học, tự nghiên cứu, vận dụng các kiến thức đã học vào thực tiễn (8) Củng cố, mở rộng kiến thức

(9) Tổ chức kiểm tra, đánh giá quá trình (10) Hướng nghiệp

❖ Cấu trúc chung SGK môn KHTN gồm 3 phần: Phần mở đầu; Phân thân;

Phần cuối

❖ Cấu trúc chủ đề và cấu trúc các modul trong chủ đề: SGK môn KHTN

theo định hướng PTNL sẽ được thể hiện qua 2 tuyến: Tuyến cung cấp nội dung cốt lõi; Tuyến định hướng các hoạt động và mở rộng (tìm tòi, khám phá và cung cấp thông tin) do 06 modul hợp thành: modul cung cấp kiến thức mới, modul thực hành và thí nghiệm, modul tổng kết, modul định hướng hoạt động, modul vận dụng và hình thành giá trị đạo đức, modul mở rộng và nâng cao, được khái quát hóa trong hình 2.5

❖ Cách trình bày và hình thức SGK môn KHTN:

- SGK theo định hướng PTNL cần được sử dụng ngôn ngữ trong sáng, diễn đạt dễ hiểu, gần gũi,… tạo sự hưng phấn, tìm tòi khám phá khoa học Sách cần sử dụng nhiều hình ảnh, sơ đồ, bảng biểu, để hình ảnh và sơ đồ hóa nội dung khoa học một cách hiệu quả

- Sách được thiết kế 4 màu trên khổ lớn, chia làm 2 cột tạo sự rõ ràng, khoa học và được mã màu cho từng chủ đề

4 Đề xuất tiêu chí đánh giá SGK môn KHTN theo định hướng PTNL được

thể hiện qua 5 tiêu chuẩn và 25 tiêu chí nhằm định hướng cho việc biên soạn, biên tập, đọc duyệt và thẩm định SGK PTNL nói chung và SGK môn KHTN theo định hướng PTNL nói riêng

5 Biên soạn 03 chủ đề của 03 lớp học minh họa cho mô hình đã đề xuất:

- Chủ đề Tế bào – Đơn vị cơ bản của sự sống ở lớp 6

- Chủ đề Sinh sản ở sinh vật ở lớp 7

- Chủ đề Dinh dưỡng và tiêu hóa ở lớp 8

Kết quả nghiên cứu của luận án được thể hiện qua hình 2.19 dưới đây:

Hình 2.19 Sơ đồ mô hình cấu trúc SGK

môn KHTN theo định hướng PTNL CHƯƠNG 3 ĐÁNH GIÁ MÔ HÌNH SGK THEO ĐỊNH HƯỚNG PTNL

3.1 MỤC ĐÍCH

3.2 ĐỐI TƯỢNG

3.2.1 Đánh giá của chuyên gia và của cán bộ quản lí

Tiến hành xin ý kiến của 21 chuyên gia giáo dục bao gồm các nhà khoa học nghiên cứu về SGK thuộc Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam, các tác giả SGK môn Sinh học, Vật lí và Hóa học; các biên tập viên môn Khoa học và Sinh học; các cán bộ quản lí và GV có kinh nghiệm

CHỨC NĂNG

1 Cung cấp thông tin và

tra cứu thông tin khoa học

2 Định hướng các hoạt

động dạy học

3 Tạo động cơ, hứng thú

học tập, tìm tòi và khám

phá khoa học 4 Tạo điều

kiện dạy học tích hợp 5

Tạo điều kiện dạy học

phân hóa 6 Giáo dục đạo

đức, giá trị 7 Hỗ trợ tự

học, tự nghiên cứu, vận

dụng các kiến thức đã học

vào thực tiễn 8 Củng cố,

mở rộng kiến thức 9 Tổ

chức kiểm tra, đánh giá

quá trình 10 Hướng

nghiệp

CẤU TRÚC NỘI DUNG HÌNH THỨC TRÌNH BÀY

Thiết kế và minh họa

Lựa chọn

ND

Modul tổng kết

Modul thực hành, thí nghiệm

Modul cung cấp kiến thức mới

Tuyến cung cấp nội dung cốt lõi

Tuyến định hướng hoạt động

và mở rộng

MÔ HÌNH SÁCH GIÁO KHOA THEO ĐỊNH HƯỚNG PTNL

Modul vận dụng, hình thành giá trị, đạo đức

Modul định hướng hoạt động

Modul

mở rộng

và nâng cao

3.2.2 Đánh giá của giáo viên và học sinh thông qua thực nghiệm sư phạm

Thực nghiệm sư phạm được thực hiện tại 05 trường THCS với 596 HS từ lớp

6 đến lớp 8, đại diện cho 03 vùng miền trên toàn quốc và khảo sát ý kiến của 54 giáo viên phổ thông thuộc 3 khu vực

3.3 TỔ CHỨC ĐÁNH GIÁ

3.3.1 Phương án

Tổ chức đánh giá được thực hiện trên 2 nhóm đối tượng: Chuyên gia; HS và GV

3.3.2 Thời gian: Từ tháng 5/2018 đến tháng 11/2018

3.3.3 Tài liệu, nội dung đánh giá

Để cập nhật với chương trình giáo dục phổ thông mới, mỗi lớp 6, 7, 8 chọn 01 chủ đề và tiến hành biên soạn SGK cho 03 chủ đề (bảng 3.2) minh họa cho mô hình dựa trên Dự thảo Chương trình môn KHTN (bản tháng 1/2018)

3.3.4 Nội dung kiểm chứng khoa học

Tập trung đánh giá 03 nội dung cơ bản của mô hình SGK: Chức năng SGK; Cấu trúc chung và cấu trúc chủ đề; Cách trình bày và hình thức SGK Đối với HS còn tập trung khảo sát về sự hứng thú, khả năng tự học, mức độ hiểu và yêu thích của HS đối với chủ đề mẫu mới

3.3.5 Quy trình tổ chức đánh giá

❖ Bước 1 Chuẩn bị

❖ Bước 2 Triển khai

❖ Bước 3: Góp ý, rút kinh nghiệm

3.4 KẾT QUẢ VÀ BIỆN LUẬN

3.4.1 Phân tích định lượng

3.4.1.1 Đánh giá mức độ phù hợp của mô hình SGK môn KHTN theo định hướng PTNL đã đề xuất

❖ Đánh giá của các chuyên gia

Để đánh giá tính khả thi của mô hình đã đề xuất, các số liệu của 21 chuyên gia được thống kê và xử lí trên phần mềm exel Kết quả thông kê được thể hiện trong bảng 3.3; 3.4; 3.5

⚫ Đánh giá mức độ phù hợp về chức năng

Bảng 3.3 Đánh giá mức độ phù hợp về chức năng SGK

Số ý kiến đồng ý (%) Chưa

phù hợp

Phù hợp

Rất phù hợp

1 Tạo động cơ, hứng thú học tập, tìm tòi và khám

2 Cung cấp thông tin và tra cứu thông tin khoa học

(bao gồm kênh chữ và kênh hình) 0 14,28 85,71

3 Cụ thể hóa các năng lực chung và năng lực cốt

4 Định hướng các hoạt động cho việc dạy 0 9,5 90,47

5 Củng cố, kiểm tra, đánh giá và phân hóa, đáp

ứng yêu cầu của nhiều đối tượng học sinh khác

nhau

0 14,28 85,71

7 Hỗ trợ vận dụng các kiến thức đã học vào thực

8 Hình thành đạo đức và giá trị trong khoa học 0 18,58 81,42

9 Đáp ứng đầy đủ chuẩn kiến thức, kĩ năng của

chương trình và hội nhập quốc tế 0 21,14 78,86

Từ bảng 3.3 cho thấy, chức năng đề xuất cho SGK môn KHTN theo định hướng PTNL đều được các chuyên gia đánh giá và nhất trí cao, không có ý kiến nào bác bỏ hoặc bổ sung thêm Đặc biệt, các chức năng như: tạo động cơ, hứng thú học tập, tìm tòi và khám phá khoa học; định hướng các hoạt động cho việc dạy; hỗ trợ tự học, tự nghiên cứu; hỗ trợ vận dụng các kiến thức đã học vào thực tiễn có số phiếu bầu “rất phù hợp” ở mức cao từ 81,2% đến 90,95%, đây cũng phản ánh sự mong muốn có những điểm mới trong SGK môn KHTN theo định hướng PTNL sắp tới

⚫ Đánh giá mức độ phù hợp về cấu trúc:

- Về đề xuất phần đầu của cuốn sách:

+ Các phiếu đều đánh giá phù hợp và rất phù hợp ở mức ngang nhau (rất phù hợp ở mức 66,66%), điều này cho thấy, tiêu chí đề xuất trang bìa và lời nói đầu ở phần thân SGK là điều tất yếu mà tất cả các cuốn SGK từ trước đến nay đều có, vì vậy, tỉ lệ phiếu ở mức “phù hợp” và “rất phù hợp” tương đối cân bằng

+ Điểm mới của phần đầu cuốn sách được đề xuất là phần giới thiệu sách và

mục lục Đề xuất này được các chuyên gia và GV đánh giá ở mức “rất phù hợp” lên tới trên 90%

- Về đề xuất phần thân của cuốn sách:

+ Phần thân của cuốn sách được đề xuất bao gồm: các chủ đề và nội dung các bài học, 100% số phiếu đồng ý cho đề xuất này Trong đó, nội dung các bài học được đề xuất chia thành 2 tuyến: tuyến cung cấp nội dung cốt lõi; tuyến định hướng các hoạt động và mở rộng được đánh giá “rất phù hợp” với số phiếu trên 80%

+ Các modul đề xuất cho 2 tuyến đều được đánh giá cao, trong đó modul tổng kết, modul định hướng hoạt động, modul mở rộng và nâng cao được các chuyên gia và GV đánh giá cao ở mức “rất phù hợp” với số phiếu từ 90% đến 95% Điều này chứng tỏ sự quan tâm của chuyên gia SGK và GV về các mục này trong SGK mới PTNL là hết sức cần thiết và thiết thực trong việc dạy và học

- Về đề xuất phần cuối của cuốn sách:

Điểm mới của cuốn sách so với SGK trước đây là mục giải thích thuật ngữ, chỉ số index được đề xuất ở phần cuối của SGK PTNL và được các chuyên gia đánh giá

ở mức “rất phù hợp” với số phiếu 76,19%

⚫ Đánh giá mức độ phù hợp về thể hiện nội dung và hình thức SGK

Hình 3.5 Biểu đồ đánh giá mức độ phù hợp về cách thể hiện nội dung

và hình thức SGK

Qua hình 3.5 cho thấy:

- Về nội dung: Điểm mới của đề xuất trong phần này là lấy chủ đề làm đơn vị

cơ bản để tổ chức quá trình dạy học, làm tăng khả năng tích hợp các nội dung, dễ tổ chức các hoạt động nhằm hình thành NL, các kĩ năng, giá trị cho HS với 90,48% chuyên gia đánh giá “rất phù hợp”; nội dung bài học được tổ chức thành các modul

hỗ trợ quá trình dạy và học chiếm số phiếu trên 80% điều này chứng tỏ các tiêu chí

đề xuất là xác đáng

+ Ngôn ngữ trong sáng, dễ hiểu, phù hợp với lứa tuổi THCS là tiêu chí không

quá mới so với các tiêu chí mà các SGK đã đề xuất, do vậy chiếm số phiếu ở mức trên 50% là phù hợp với thực tiễn

- Về hình thức trình bày: Các đề xuất đưa ra đều được nhất trí với số phiếu

cao, đặc biệt là đề xuất SGK cần cung cấp nhiều hình ảnh minh họa, sơ đồ hóa nội dung; trang sách được chia thành cột chính (cột có nội dung hình thành kiến thức) và cột nhỏ thể hiện các modul định hướng các hoạt động; các chủ đề và các modul, mục trong chủ đề đều được mã màu xuyên suốt và thống nhất

3.4.1.2 Đánh giá chủ đề minh họa mô hình SGK môn KHTN theo định hướng PTNL

❖ Đánh giá của chuyên gia và giáo viên

Để đánh giá tính khả thi của chủ đề mẫu minh họa mô hình đã đề xuất, các số liệu của 21 chuyên gia và 54 GV với 162 phiếu được thống kê và xử lí trên phần mềm exel Kết quả thông kê được thể hiện trong bảng 3.6; 3.7 của luận án và thể hiện ở hình 3.6 dưới đây

Hình 3.6 Biểu đồ đánh giá mức độ thể hiện chức năng của SGK

trong chủ đề mẫu

Qua hình 3.6 cho thấy: Việc thể hiện chức năng của SGK trong chủ đề mẫu được thể hiện rất tốt, đặc biệt chức năng: cung cấp thông tin và tra cứu thông tin khoa học; chức năng định hướng các hoạt động cho việc dạy và học; chức năng củng cố, kiểm tra, đánh giá và phân hóa, đáp ứng nhiều đối tượng HS khác nhau được đánh giá rất tốt với số phiếu trên 95% Các chức năng còn lại như: tạo động cơ hứng thú học tập, chức năng hỗ trợ tự học, tự nghiên cứu; chức năng hình thành đạo đức, giá trị trong khoa học được đánh giá rất tốt với số phiếu từ 87 – 88,88% Nếu so sánh với bảng 3.3 và hình 3.1 thì thấy rằng, chủ đề mẫu minh họa đã thể hiện rõ hơn các tiêu chí và làm tăng giá trị các tiêu chí đó hơn mô hình đã đề xuất vì vậy được các chuyên gia, GV đánh giá ở mức cao hơn

❖ Đánh giá của học sinh

Để đánh giá tính khả thi của chủ đề mẫu minh họa mô hình đã đề xuất, các số liệu của 596 HS với 596 phiếu được thống kê và xử lí trên phần mềm exel Kết quả thông kê được thể hiện trong bảng 3.10 dưới đây

Bảng 3.10 Đánh giá của HS về mức độ thể hiện nội dung trong chủ đề mẫu

(%) Không đồng ý Đồng ý

3 Nhiều câu hỏi, bài thực hành và vận dụng vào thực tiễn

5 Cách tiếp cận gần gũi với chúng em, gây hứng thú khi

6 Nhiều thông tin bổ sung cho bài học giúp em có thể tự

7 Sách có nhiều sơ đồ giúp em dễ hiểu và dễ nhớ 1,13 98,87

8 Sách thiết kế đẹp, hấp dẫn, nhiều màu sắc 1,69 98,31

Qua bảng 3.10 cho thấy, các tiêu chí cơ bản hướng tới HS như kiến thức cần thể hiện hấp dẫn, dễ hiểu, gần gũi đối với HS; cần tăng cường hình ảnh; thiết kế sách đẹp, hấp dẫn, nhiều màu sắc; nhiều thông tin bổ sung giúp HS có thể tự học; sơ đồ, bảng biểu,… thể hiện trực tiếp qua 03 chủ đề mẫu đã được 596 HS đánh giá cao và tiếp nhận một cách rất hào hứng, điều này sẽ được minh họa ở mục 3.4.2

3.4.2 Phân tích định tính

Trên cơ sở trực tiếp tiến hành thực nghiệm và trao đổi với các chuyên gia, GV trực tiếp triển khai thực thực nghiệm và GV tham gia dự giờ, chúng tôi nhận thấy:

3.4.2.1 Về phía học sinh

HS đón nhận, tiếp thu các bài học một cách dễ dàng, tích cực và hào hứng mặc

dù nhiều chủ đề mẫu theo chương trình mới nên có nhiều kiến thức mới, hoàn toàn khác so với nội dung của SGK hiện hành Dưới đây là đánh giá của HS về mức độ thể hiện nội dung trong chủ đề biên soạn mẫu

3.4.2.2 Về phía giáo viên

Các giáo viên trực tiếp tham gia dạy thử nghiệm đều hào hứng, tích cực và tin tưởng vào chương trình, SGK mới Mặc dù được tiếp cận với chủ đề mẫu minh họa trong thời gian ngắn và không có thời gian làm việc trực tiếp với tác giả luận án mà chủ yếu trao đổi qua email, tuy vậy, các giờ dạy thử nghiệm đều thực sự hấp dẫn, ấn tượng và sáng tạo

Tiểu kết chương 3

Từ kết quả thực nghiệm sư phạm, có thể rút ra một số kết luận cơ bản sau:

3.1 Quá trình thực nghiệm đã đảm bảo tính khách quan khi tiến hành thực

nghiệm mô hình SGK môn KHTN theo định hướng PTNL ở 21 chuyên gia, 54 GV và 596 HS ở 05 trường thuộc 3 tỉnh thành trong cả nước, được chia làm 2 giai đoạn: thực nghiệm thăm dò và thực nghiệm ứng dụng

3.2 Mô hình SGK môn KHTN theo định hướng PTNL được các chuyên gia

đánh giá cao, GV dạy thực nghiệm đón nhận và triển khai hiệu quả, HS tham gia học thử nghiệm đều hào hứng, thích thú với chủ đề mẫu theo mô hình mới

3.3 Trong quá trình thực nghiệm, đã vận dụng tối ưu kết quả nghiên cứu, tuân

thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc, quy trình đã đề xuất Kết quả phân tích định tính và định lượng dữ liệu thu được trong quá trình thực nghiệm đề tài cho thấy: Các nguyên tắc, quy trình và biện pháp, kĩ thuật tổ chức dạy thực nghiệm đã đề xuất đều đáp ứng được giả thuyết khoa học đã đề ra Đồng thời, đáp ứng được yêu cầu của cuốn SGK PTNL nói chung và SGK PTNL môn KHTN nói riêng, đáp ứng sự mong đợi của các chuyên gia, GV và HS

PHẦN 3 KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ

I KẾT LUẬN

1 Đề tài nghiên cứu đã làm rõ cơ sở lí luận về SGK, SGK phát triển năng lực

và đã đề xuất 4 đặc trưng cơ bản của SGK phát triển năng lực môn KHTN đó là: tính khoa học và hiện đại; tính sư phạm; tính thực tiễn và tính thẩm mĩ Nhìn chung

mô hình SGK của các nước đều được xây dựng dựa trên cơ sở đặc điểm tâm sinh lí của học sinh cấp THCS, trong đó có thuyết Đa trí tuệ của Howard Gardner được vận

dụng để xây dựng mô hình SGK môn KHTN theo định hướng phát triển năng lực

2 Đề xuất mô hình SGK môn KHTN theo định hướng phát triển năng lực bao

gồm các thành phần về chức năng, cấu trúc, cách trình bày và hình thức SGK Cụ

thể:

❖ Chức năng của SGK môn KHTN theo định hướng phát triển năng lực: SGK

cần đáp ứng được các vấn đề sau: (1) Cung cấp thông tin và tra cứu thông tin khoa học (2) Định hướng các hoạt động dạy học (3) Tạo động cơ, hứng thú học tập, tìm tòi và khám phá khoa học (4) Tạo điều kiện dạy học tích hợp (5) Tạo điều kiện dạy học phân hóa (6) Giáo dục đạo đức, giá trị (7) Hỗ trợ tự học, tự nghiên cứu, vận dụng các kiến thức đã học vào thực tiễn (8) Củng cố, mở rộng kiến thức (9) Tổ

chức kiểm tra, đánh giá quá trình (10) Hướng nghiệp

❖ Cấu trúc SGK: Cấu trúc SGK được thể hiện qua cấu trúc chung của các chủ

đề khoa học và cấu trúc các bài học Cấu trúc các bài học được thể hiện qua 06 loại

“modul”: cung cấp kiến thức mới, thực hành và thí nghiệm, tổng kết, định hướng hoạt động, vận dụng và hình thành giá trị đạo đức, mở rộng và nâng cao Các modul này được trình bày qua 2 tuyến một cách hài hòa và xen kẽ nhau: Tuyến cung cấp

nội dung cốt lõi, tuyến định hướng các hoạt động và mở rộng

❖ Cách trình bày và hình thức SGK: SGK có ngôn ngữ trong sáng, diễn đạt

dễ hiểu, gần gũi,… tạo sự hưng phấn, tìm tòi khám phá khoa học SGK được thiết kế

4 màu trên khổ lớn, chia làm 2 cột tạo sự rõ ràng, khoa học và được mã màu cho

từng chủ đề

3 Đề xuất tiêu chí đánh giá SGK môn KHTN theo định hướng PTNL học sinh

dựa trên các đặc điểm về tính khoa học và hiện đại, tính sư phạm, tính thực tiễn và tính thẩm mĩ Đề tài nghiên cứu đã đưa ra bộ tiêu chí đánh giá bao gồm 5 tiêu chuẩn

và 25 tiêu chí

4 Đề xuất quy trình xây dựng mô hình SGK môn KHTN bao gồm 5 bước:

Bước 1: Nghiên cứu, phân tích SGK môn Khoa học của các nước có nền giáo dục

tiên tiến và SGK hiện hành môn Sinh học cấp THCS; Nghiên cứu các tiêu chí đánh

giá SGK hiện đại; Bước 2: Rút ra những đặc trưng cơ bản của SGK theo định hướng PTNL; Bước 3: Đề xuất tiêu chí đánh giá SGK môn KHTN theo định hướng PTNL;

Bước 4: Đề xuất mô hình SGK môn KHTN theo định hướng PTNL; Bước 5: Xin ý

kiến chuyên gia và hoàn thiện mô hình;

5 Đề xuất quy trình xây dựng chủ đề mẫu minh họa cho mô hình SGK môn

KHTN bao gồm 6 bước: Bước 1: Nghiên cứu, phân tích chương trình môn KHTN; Bước 2: Lựa chọn các chủ đề; nghiên cứu, phân tích, xác định chuẩn đầu ra của chủ

đề và xây dựng đề cương chi tiết; Bước 3: Triển khai viết chủ đề mẫu theo đề cương chi tiết đã xây dựng, thể hiện tốt mô hình SGK đã đề xuất; Bước 4: Biên tập, thiết kế chủ đề mẫu; Bước 5: Dạy thử nghiệm; Bước 6: Xin ý kiến chuyên gia, GV, HS và

hoàn thiện chủ đề mẫu

6 Biên soạn minh họa 03 chủ đề khoa học theo mô hình cấu trúc SGK đã đề

xuất Đó là các chủ đề: Tế bào – Đơn vị cơ bản của sự sống (chủ đề ở lớp 6); Sinh

sản ở sinh vật (chủ đề ở lớp 7); Dinh dưỡng và tiêu hóa (chủ đề ở lớp 8)

Thông qua việc tổ chức đánh giá mô hình SGK của các chuyên gia, cán bộ quản lí; đánh giá của GV, 596 HS và dạy thực nghiệm 03 chủ đề trên tại 05 trường ở các vùng khác nhau của đất nước với các đối tượng HS khác nhau, cho thấy mô hình mà đề tài đưa ra là phù hợp và khả thi Qua khảo sát, 100% số phiếu được các chuyên gia đánh giá mô hình đã đề xuất ở mức phù hợp và rất phù hợp, trong đó trên 80% số phiếu được đánh giá là rất phù hợp

II ĐỀ NGHỊ

1 Tiếp tục triển khai biên soạn các chủ đề trong chương trình môn Khoa

học tự nhiên theo mô hình đã đề xuất ở các lớp 6, 7, 8, 9 và dạy thử nghiệm trên phạm vi rộng hơn để kiểm chứng thêm tính phù hợp và hoàn thiện mô hình, các

quy trình đã đề xuất

2 Cần nghiên cứu thêm mô hình SGV, mô hình SBT theo định hướng

PTNL, tìm ra mối quan hệ thống nhất và tạo ra các tài liệu học tập nhằm sử dụng hiệu quả mô hình SGK, thúc đẩy quá trình dạy và học hiệu quả theo định hướng

PTNL

DANH MỤC NHỮNG CÔNG TRÌNH KHOA HỌC

ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI

1 Nguyễn Thị Thanh Thủy, Mai Sỹ Tuấn (2017), “Sách giáo khoa

theo định hướng phát triển năng lực”, Tạp chí Khoa học giáo dục,

Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam, số 144, tr.45-49 ISSN:

PTNL, đáp ứng yêu cầu đổi mới chương trình GDPT sau 2018”, Đổi

mới và hiện đại hóa chương trình và SGK theo định hướng PTNL,

5 Nguyễn Thị Thanh Thủy (6/2019), “Đề xuất mô hình sách giáo

khoa môn Khoa học tự nhiên theo định hướng phát triển năng lực”,

Tạp chí Khoa học Giáo dục, Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam, số

16 tháng 4, tr.37-42 ISSN: 2615-8957

6 Nguyễn Thị Thanh Thủy (8/2019), “Tiêu chí đánh giá sách giáo khoa

môn Khoa học tự nhiên theo định hướng phát triển năng lực”, Tạp chí

Khoa học, Trường ĐH Sư phạm Hà Nội, số Khoa học Giáo dục

(Educational Sciences) tr.190-197 ISSN: 2354 -1075