(Luận văn thạc sĩ) Quản lý ngân sách nhà nước tại huyện Bát Xát tỉnh Lào Cai

(Luận văn thạc sĩ) Quản lý ngân sách nhà nước tại huyện Bát Xát tỉnh Lào Cai(Luận văn thạc sĩ) Quản lý ngân sách nhà nước tại huyện Bát Xát tỉnh Lào Cai(Luận văn thạc sĩ) Quản lý ngân sách nhà nước tại huyện Bát Xát tỉnh Lào Cai(Luận văn thạc sĩ) Quản lý ngân sách nhà nước tại huyện Bát Xát tỉnh Lào Cai(Luận văn thạc sĩ) Quản lý ngân sách nhà nước tại huyện Bát Xát tỉnh Lào Cai(Luận văn thạc sĩ) Quản lý ngân sách nhà nước tại huyện Bát Xát tỉnh Lào Cai(Luận văn thạc sĩ) Quản lý ngân sách nhà nước tại huyện Bát Xát tỉnh Lào Cai(Luận văn thạc sĩ) Quản lý ngân sách nhà nước tại huyện Bát Xát tỉnh Lào Cai(Luận văn thạc sĩ) Quản lý ngân sách nhà nước tại huyện Bát Xát tỉnh Lào Cai(Luận văn thạc sĩ) Quản lý ngân sách nhà nước tại huyện Bát Xát tỉnh Lào Cai(Luận văn thạc sĩ) Quản lý ngân sách nhà nước tại huyện Bát Xát tỉnh Lào Cai(Luận văn thạc sĩ) Quản lý ngân sách nhà nước tại huyện Bát Xát tỉnh Lào Cai(Luận văn thạc sĩ) Quản lý ngân sách nhà nước tại huyện Bát Xát tỉnh Lào Cai(Luận văn thạc sĩ) Quản lý ngân sách nhà nước tại huyện Bát Xát tỉnh Lào Cai(Luận văn thạc sĩ) Quản lý ngân sách nhà nước tại huyện Bát Xát tỉnh Lào Cai(Luận văn thạc sĩ) Quản lý ngân sách nhà nước tại huyện Bát Xát tỉnh Lào Cai

––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––

NGUYỄN VĂN HIỆP

QUẢN LÝ NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC TẠI HUYỆN BÁT XÁT - TỈNH LÀO CAI

LUẬN VĂN THẠC SĨ THEO ĐỊNH HƯỚNG ỨNG DỤNG

NGÀNH: QUẢN LÝ KINH TẾ

THÁI NGUYÊN - 2019

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ VÀ QUẢN TRỊ KINH DOANH

––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––

NGUYỄN VĂN HIỆP

QUẢN LÝ NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC TẠI HUYỆN BÁT XÁT - TỈNH LÀO CAI

Ngành: Quản lý kinh tế

Mã số: 8.34.04.10

LUẬN VĂN THẠC SĨ THEO ĐỊNH HƯỚNG ỨNG DỤNG

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Trần Văn Quyết

THÁI NGUYÊN - 2019

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan luận văn này là công trình nghiên cứu của riêng tôi, chưa công bố tại bất kỳ nơi nào, mọi số liệu sử dụng trong luận văn này là những thông tin xác thực Tôi xin chịu mọi trách nhiệm về lời cam đoan của mình

Thái Nguyên, ngày tháng năm 2019

Tác giả luận văn

Nguyễn Văn Hiệp

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới thầy giáo hướng dẫn: PGS.TS Trần Văn Quyết đã tận tình hướng dẫn, giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận văn

Xin chân thành cảm ơn các thầy, cô giáo Phòng Đào tạo - Trường Đại học Kinh tế và Quản trị kinh doanh đã giúp đỡ tôi trong quá trình học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận văn tốt nghiệp

Tôi xin chân thành cảm ơn tới Ban lãnh đạo, các bạn bè đồng nghiệp, đã tạo điều kiện giúp đỡ tôi hoàn thành luận văn này

Do bản thân còn nhiều hạn chế nên luận văn không tránh khỏi những thiếu sót, tôi rất mong nhận được những ý kiến đóng góp của các thầy cô giáo và các bạn

Tôi xin chân thành cảm ơn!

Thái Nguyên, ngày tháng năm 2019

Tác giả luận văn

Nguyễn Văn Hiệp

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CẢM ƠN ii

MỤC LỤC iii

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT vi

DANH MỤC BẢNG BIỂU vii

DANH MỤC SƠ ĐỒ, HÌNH VẼ viii

MỞ ĐẦU 1

1 Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu 1

2 Mục đích tiêu nghiên cứu 2

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 2

4 Đóng góp của luận văn 3

5 Kết cấu của luận văn 3

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KINH NGHIỆM THỰC TIỄN VỀ QUẢN LÝ NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC CẤP HUYỆN 4

1.1 Ngân sách nhà nước và ngân sách nhà nước cấp huyện 4

1.1.1 Tổng quan về ngân sách nhà nước 4

1.1.2 Hệ thống ngân sách nhà nước và phân cấp quản lý ngân sách nhà nước 6

1.1.3 Ngân sách nhà nước cấp huyện trong hệ thống ngân sách nhà nước 12 1.1.4 Quản lý ngân sách nhà nước cấp huyện 16

1.1.5 Các nhân tố ảnh hưởng đến quản lý ngân sách nhà nước cấp huyện 22 1.2 Kinh nghiệm quản lý ngân sách nhà nước cấp huyện tại một số địa phương trong nước 25

1.2.1 Kinh nghiệm quản lý NSNN tại huyện Sóc Sơn, Hà Nội 25

1.2.2 Kinh nghiệm quản lý NSNN tại huyện Lục Yên, tỉnh Yên Bái 26

1.2.3 Bài học rút ra về quản lý ngân sách nhà nước cấp huyện cho huyện Bát Xát, tỉnh Lào Cai 27

CHƯƠNG 2: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 29

2.1 Câu hỏi nghiên cứu 29

2.2 Các phương pháp nghiên cứu cụ thể 29

2.2.1 Phương pháp tiếp cận nghiên cứu 29

2.2.2 Phương pháp nghiên cứu của luận văn 29

2.3 Hệ thống chỉ tiêu nghiên cứu 33

2.3.1 Nhóm chỉ tiêu đánh giá hiện trạng của địa phương 33

2.3.2 Nhóm chỉ tiêu phản ánh hoạt động quản lý NSNN 33

CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG QUẢN LÝ NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC TẠI HUYỆN BÁT XÁT TỈNH LÀO CAI 35

3.1 Tổng quan về đặc điểm địa bàn nghiên cứu 35

3.1.1 Điều kiện tự nhiên huyện Bát Xát 35

3.1.2 Điều kiện kinh tế - xã hội huyện Bát Xát 37

3.1.3 Những thuận lợi, khó khăn trong quá trình phát triển của huyện 38

3.2 Tổ chức bộ máy và cơ chế phân cấp quản lý ngân sách nhà nước tại huyện Bát Xát 39

3.2.1 Tổ chức bộ máy quản lý NSNN huyện Bát Xát 39

3.2.2 Cơ chế phân cấp quản lý NSNN tại huyện Bát Xát 43

3.3 Thực trạng quản lý ngân sách nhà nước tại huyện Bát Xát 47

3.3.1 Thực trạng thu, chi ngân sách nhà nước tại Huyện Bát Xát 47

3.3.2 Thực trạng quản lý chu trình NSNN huyện Bát Xát 54

3.3.4 Kết quản khảo sát về quản lý NSNN trên địa bàn huyện 68

3.3.5 Những nhân tố chủ yếu ảnh hưởng tới quản lý ngân sách nhà nước trên địa bàn huyện Bát Xát 72

3.4 Đánh giá thực trạng quản lý ngân sách nhà nước tại huyện Bát Xát 75

3.4.1 Những kết quả đạt được 75

3.4.2 Một số hạn chế trong quản lý ngân sách nhà nước 77

3.4.3 Nguyên nhân của những hạn chế 80

CHƯƠNG 4: GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN QUẢN LÝ NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC TẠI HUYỆN BÁT XÁT - TỈNH LÀO CAI 83

4.1 Quan điểm, mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội của huyện Bát Xát 83

4.1.1 Mục tiêu và nhiệm vụ phát triển kinh tế - xã hội huyện Bát Xát trong thời gian tới 83

4.1.2 Những định hướng về quản lý ngân sách nhà nước huyện Bát Xát 87

4.2 Một số giải pháp nhằm hoàn thiện quản lý ngân sách nhà nước tại huyện Bát Xát 89

4.2.1 Đảm bảo quản lý ngân sách huyện theo đúng yêu cầu của Luật Ngân sách Nhà nước 89

4.2.2 Hoàn thiện và nâng cao hiệu quả quy trình quản lý ngân sách huyện Bát Xát 89

4.2.3 Tăng cường công tác giám sát, kiểm tra, thanh tra tài chính NSNN tại huyện 96

4.2.4 Mở rộng công khai ngân sách nhà nước 98

4.2.5 Hoàn thiện bộ máy và nâng cao trình độ cán bộ quản lý ngân sách nhà nước 99

4.3 Kiến nghị 100

4.3.1 Đối với tỉnh Lào Cai 100

4.3.2 Đối với UBND huyện Bát Xát 100

4.3.3 Đối với phòng Tài chính - Kế hoạch Bát Xát, đơn vị sử dụng NSNN 100

KẾT LUẬN 102

TÀI LIỆU THAM KHẢO 103

PHỤ LỤC 105

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

BTC Bộ Tài chính HĐND Hội đồng nhân dân KBNN Kho bạc nhà nước

NĐ - CP Nghị định của Chính Phủ NQD Ngoài quốc doanh

NSĐP Ngân sách địa phương NSNN Ngân sách nhà nước NSTƯ Ngân sách trung ương QLNN Quản lý Nhà nước UBND Uỷ ban nhân dân KTXH Kinh tế xã hội

DANH MỤC BẢNG BIỂU

Bảng 3.1: Tình hình thực hiện thu NSNN huyện Bát Xát 2016 - 2018 48

Bảng 3.2: Tình hình thực hiện nhiệm vụ chi NSNN huyện Bát Xát giai đoạn 2016 - 2018 52

Bảng 3.3: Dự toán thu, chi NS huyện Bát Xát giai đoạn 2016 - 2018 56

Bảng 3.4: Kết quả chấp hành dự toán thu NS huyện Bát Xát giai đoạn 2016 - 2018 58

Bảng 3.5: Kết quả chấp hành dự toán chi ngân sách huyện Bát Xát giai đoạn 2016 - 2018 61

Bảng 3.6: Kết quả thanh tra NS huyện Bát Xát giai đoạn 2016 - 2018 66

Bảng 3.7: Kết quả khảo sát về công tác lâp dự toán 68

Bảng 3.8: Kết quả khảo sát về quản lý nguồn thu 69

Bảng 3.9: Kết quả khảo sát về quản lý chi 69

Bảng 3.10: Kết quả khảo sát về công tác quyết toán 70

Bảng 3.11: Kết quả khảo sát về công tác phân bổ ngân sách nhà nước 71

Bảng 3.12: Kết quả khảo sát về công tác thanh tra, kiểm tra 71

DANH MỤC SƠ ĐỒ, HÌNH VẼ

Sơ đồ 1.1: Hệ thống ngân sách nhà nước 8

Sơ đồ 3.1: Tổ chức bộ máy quản lý ngân sách nhà nước huyện Bát Xát 40

Sơ đồ 3.2: Hệ thống tổ chức phòng Tài chính Kế hoạch huyện Bát Xát 41

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu

Trong hệ thống tài chính Quốc gia ngân sách nhà nước là khâu chủ đạo, là điều kiện vật chất quan trọng để Nhà nước thực hiện các chức năng nhiệm vụ của mình Ngân sách nhà nước có vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy cho sự phát triển kinh

tế nhanh và bền vững, đảm bảo an ninh quốc phòng, thực hiện các chính sách xã hội,

là một trong những công cụ quan trọng để Nhà nước quản lý và điều tiết vĩ mô nền kinh tế Thông qua NSNN, Nhà nước thực hiện huy động các nguồn lực trong xã hội, phân phối và sử dụng cho nhu cầu phát triển kinh tế xã hội, đáp ứng yêu cầu của công cuộc đổi mới đất nước

Trong những năm qua, cùng với quá trình đổi mới quản lý kinh tế, quản lý ngân sách nhà nước đã có những đổi mới nhằm phù hợp hơn với nền kinh tế đang chủ động hội nhập sâu rộng với nền kinh tế thế giới Việc phân cấp quản lý ngân sách nhà nước ngày càng hoàn thiện nhằm tạo điều kiện cho chính quyền địa phương phát huy mạnh mẽ tính năng động, sáng tạo, quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm của các cấp, của chính quyền địa phương trong quản lý ngân sách trên địa bàn Ngân sách địa phương gắn liền với việc thực hiện chức năng, nhiệm vụ chính quyền nhà nước cấp địa phương, có vai trò cung cấp phương tiện vật chất để chính quyền cấp huyện hoạt động, đồng thời là một công cụ để chính quyền cấp huyện thực hiện quản lý toàn diện các hoạt động kinh tế - xã hội, giữ vững an ninh - quốc phòng tại địa phương Tuy nhiên thực tế cho thấy, việc quản lý ngân sách nhà nước tại các địa phương, việc lập, chấp hành, quyết toán ngân sách nhà nước hàng năm Mặc dù đã được thực hiện theo quy định của luật ngân sách nhà nước nhưng vẫn còn mang tính hình thức, tính áp đặt, số liệu chưa phản ánh đúng hiện trạng khách quan của từng địa phương Do đó, ảnh hưởng không nhỏ đến việc quản lý ngân sách nhà nước trong nền kinh tế thị trường Hơn nữa, đội ngũ cán bộ công chức nhà nước làm công tác tài chính nói chung

và quản lý ngân sách nói riêng về trình độ chuyên môn nghiệp vụ còn nhiều hạn chế, năng lực quản lý chưa đáp ứng được yêu cầu quản lý trong giai đoạn hiện nay

Thời gian qua, việc quản lý ngân sách nhà nước trên địa bàn huyện Bát Xát có

sự chuyển biến tích cực, thu ngân sách cơ bản đáp ứng nhu cầu chi góp phần tăng

trưởng kinh tế Tuy nhiên, việc quản lý ngân sách trên địa bàn huyện Bát Xát còn những tồn tại cơ bản cần khắc phục và hoàn thiện Đó là mối quan hệ giữa các cấp ngân sách, nguồn lực ngân sách được sử dụng kém hiệu quả, đơn vị sử dụng ngân sách được đánh giá thông qua việc chấp hành những quy định mang nặng tính thủ tục hành chính, không khuyến khích tiết kiệm, chống lãng phí Quản lý ngân sách phải vừa đảm bảo tính tập trung của chính sách tài chính quốc gia, vừa phát huy tính năng động sáng tạo, tính tự chủ, tính minh bạch và trách nhiệm đang được đặt ra rất cấp

bách cả về lý luận và thực tiễn Xuất phát từ lý do trên, học viên chọn đề tài "Quản

lý ngân sách nhà nước tại huyện Bát Xát - Tỉnh Lào Cai" làm đề tài luận văn thạc

sĩ chuyên ngành Quản lý kinh tế của mình Thực hiện đề tài này, đề tài muốn tập trung trả lời câu hỏi: Thực trạng của quản lý ngân sách nhà nước tại địa bàn huyện Bát Xát trong thời gian qua thế nào, có những tồn tại hạn chế, nguyên nhân của các tồn tại hạn chế trong quản lý NSNN và giải pháp cơ bản nào để hoàn thiện quản lý ngân sách nhà nước tại huyện Bát Xát trong thời gian tới

2 Mục tiêu nghiên cứu

2.1 Mục tiêu chung

Mục đích nghiên cứu của Luận văn là đưa ra một số giải pháp nhằm hoàn thiện quản lý ngân sách nhà nước tại địa phương, phục vụ phát triển kinh tế - xã hội tại huyện Bát Xát tỉnh Lào Cai

2.2 Mục tiêu nghiên cứu cụ thể

- Hệ thống hóa những vấn đề lý luận và thực tiễn trong quản lý ngân sách nhà nước cấp huyện

- Mô tả mối quan hệ giữa điều kiện tự nhiên – KTXH của huyện Bát Xát và kết quả quản lý NSNN

- Đánh giá thực trạng quản lý ngân sách nhà nước tại huyện Bát Xát tỉnh Lào Cai giai đoạn 2016 - 2018 Từ đó rút ra những ưu điểm, nhược điểm và nguyên nhân

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Hoạt động quản lý NSNN tại huyện Bát Xát tỉnh Lào Cai

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Về không gian: Huyện Bát Xát tỉnh Lào Cai

Về thời gian: Luận văn nghiên cứu trong thời gian 2016 – 2018

Về nội dung: Hoạt động quản lý Ngân sách nhà nước cấp Huyện

4 Đóng góp của luận văn

Luận văn có một số đóng góp về mặt lý luận và thực tiễn sau đây:

- Hệ thống hóa những vấn đề lý luận về quản lý NSNN nói chung và quản lý ngân sách cấp huyện nói riêng

- Thực hiện việc phân tích, đánh giá tương đối đầy đủ thực trạng quản lý ngân sách nhà nước trên địa bàn huyện Bát Xát, chỉ ra những kết quả đạt được, mặt hạn chế và nguyên nhân

- Đề ra những quan điểm và đề xuất một số giải pháp hoàn thiện quản lý ngân sách nhà nước trên địa bàn huyện Bát Xát trong thời gian tới

Với những kết quả nghiên cứu đó, luận văn có thể làm tài liệu tham khảo phục

vụ cho quản lý NSNN trên địa bàn huyện Bát Xát tỉnh Lào Cai

5 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Danh mục tài liệu tham khảo, nội dung chính của luận văn được chia thành 4 chương như sau:

Chương 1: Cơ sở lý luận và kinh nghiệm thực tiễn về quản lý ngân sách Nhà nước cấp huyện

Chương 2: Phương pháp nghiên cứu

Chương 3: Thực trạng quản lý ngân sách nhà nước tại huyện Bát Xát, tỉnh Lào Cai

Chương 4: Giải pháp hoàn thiện quản lý ngân sách nhà nước tại huyện Bát

Xát, tỉnh Lào Cai

CHƯƠNG 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KINH NGHIỆM THỰC TIỄN VỀ QUẢN LÝ

NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC CẤP HUYỆN 1.1 Ngân sách nhà nước và ngân sách nhà nước cấp huyện

1.1.1 Tổng quan về ngân sách nhà nước

Ngân sách Nhà nước là phạm trù kinh tế và là phạm trù lịch sử Sự hình thành

và phát triển của NSNN gắn liền với sự xuất hiện và phát triển của kinh tế hàng hoá

- tiền tệ trong các phương thức sản xuất của các cộng đồng và Nhà nước của từng cộng đồng

Trong tác phẩm "Nguồn gốc của gia đình, của chế độ tư hữu và của Nhà nước"

Ăngghen đã chỉ ra rằng, Nhà nước ra đời trong cuộc đấu tranh giai cấp của xã hội, nó

là sản phẩm của đấu tranh giai cấp Nhà nước xuất hiện với tư cách là cơ quan có quyền lực công cộng để duy trì và phát triển xã hội Để thực hiện chức năng đó, Nhà nước phải có nguồn lực tài chính Bằng quyền lực công cộng, Nhà nước đã ấn định các thứ thuế, bắt các công dân phải đóng góp để chi tiêu cho bộ máy của Nhà nước, quân đội, cảnh sát Nhưng dần dần những tham vọng về lãnh thổ, về chủ quyền đưa đến những cuộc chiến tranh và làm cho bộ máy chính quyền và quân đội ngày càng lớn Thuế không đảm bảo được nhu cầu chi tiêu, bắt buộc Nhà nước phải vay nợ bằng cách phát hành công trái [8]

Ngân sách Nhà nước đã có quá trình ra đời và hình thành suốt từ thế kỷ XII đến thế kỷ XVIII Cho đến nay, các Nhà nước khác nhau đều tạo lập và sử dụng NSNN Thế nhưng người ta vẫn chưa có sự nhất trí về NSNN là gì Có nhiều ý kiến khác nhau về khái niệm NSNN mà phổ biến là:

Một là: NSNN là bản dự toán thu chi tài chính của Nhà nước trong một khoản thời gian nhất định, thường là một năm

Hai là: NSNN là quỹ tiền tệ tập trung của Nhà nước, là kế hoạch tài chính cơ bản của Nhà nước

Ba là: NSNN là những quan hệ kinh tế phát sinh trong quá trình Nhà nước huy động và sử dụng các nguồn tài chính khác nhau

Bốn là: Theo Luật NSNN (2015), Ngân sách Nhà nước là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước được dự toán và thực hiện trong một khoảng thời gian nhất định do cơ quan Nhà nước có thẩm quyền quyết định để bảo đảm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước

Các ý kiến trên xuất phát từ cách tiếp cận vấn đề khác nhau và có nhân tố hợp

lý của chúng song chưa đầy đủ Khái niệm NSNN là một khái niệm trừu tượng, nhưng NSNN là một hoạt động tài chính cụ thể của Nhà nước Khái niệm NSNN phải thể hiện được mặt nội dung kinh tế - xã hội của NSNN, phải được xem xét trên các mặt hình thức, thực thể và quan hệ kinh tế chứa đựng trong NSNN

Về mặt hình thức: NSNN là một bản dự toán thu và chi do Chính phủ lập ra,

đệ trình quốc hội phê chuẩn và giao cho Chính phủ tổ chức thực hiện

Về mặt thực thể: NSNN bao gồm những nguồn thu cụ thể, những khoản chi cụ

thể và được định lượng Các nguồn thu đều được nộp vào một quỹ tiền tệ của Nhà nước và các khoản chi đều được xuất ra từ quỹ tiền tệ này

Về mặt quan hệ kinh tế chứa đựng trong NSNN: Các khoản thu – chi của quỹ

NSNN đều phản ánh những quan hệ kinh tế nhất định giữa Nhà nước với các chủ thể nộp, giữa Nhà nước với các cơ quan đơn vị thụ hưởng quỹ Hoạt động thu chi NSNN là hoạt động lập - sử dụng quỹ NSNN làm cho vốn tiền tệ, nguồn tài chính vận động giữa một bên là Nhà nước với một bên là các chủ thể phân phối và ngược lại trong quá trình phân phối các nguồn tài chính Những quan hệ trong quá trình thu nộp và cấp phát qua quỹ NSNN là những quan hệ được xác định trước, được định lượng và Nhà nước sử dụng chúng để điều chỉnh vĩ mô kinh tế - xã hội

Như vậy, có thể hiểu Ngân sách Nhà nước phản ánh các quan hệ kinh tế phát sinh gắn liền với quá trình tạo lập, phân phối và sử dụng quỹ tiền tệ của Nhà nước nhằm thực hiện các chức năng của Nhà nước trên cơ sở luật định

* Đặc điểm của ngân sách nhà nước:

- Thứ nhất, việc tạo lập và sử dụng quỹ NSNN luôn gắn với quyền lực của Nhà nước và được Nhà nước tiến hành trên cơ sở luật định

- Thứ hai, NSNN luôn gắn chặt với sở hữu nhà nước, nhằm thực hiện các chức năng của Nhà nước, luôn chứa đựng lợi ích chung, lợi ích công cộng

- Thứ ba, hoạt động thu, chi NSNN được thực hiện theo nguyên tắc không hoàn trả trực tiếp là chủ yếu

- Ngoài ba đặc điểm nêu trên, NSNN cũng có những đặc điểm như các quỹ tiền tệ khác (thể hiện tính mục đích và tính vận động thường xuyên) Tuy nhiên, nét riêng biệt của NSNN với tư cách là một quỹ tiền tệ tập trung của Nhà nước là nó được chia thành nhiều quỹ nhỏ, có tác dụng riêng và chỉ sau đó NSNN mới được chi dùng cho những mục đích nhất định đã định trước

* Vai trò của ngân sách nhà nước

Xem xét vai trò của NSNN không thể tách rời việc xem xét vai trò của Nhà nước, bởi lẽ vai trò của Nhà nước bao giờ cũng gắn liền với vai trò của Nhà nước trong từng thời kỳ nhất định Trong nền kinh tế thị trường, vai trò của NSNN được thay đổi và trở nên hết sức quan trọng Hoạt động của NSNN đã chuyển biến một cách căn bản từ chỗ chỉ gắn với khu vực kinh tế quốc doanh và các nhu cầu chi tiêu cho bộ máy của Nhà nước trong cơ chế bao cấp sang một bình diện với với phạm vi rộng lớn và bao quát hơn Vai trò của ngân sách nhà nước được thể hiện trên một số lĩnh vực điều tiết sau đây:

- Một là, NSNN là công cụ chủ yếu phân bổ trực tiếp hoặc gián tiếp các nguồn tài chính quốc gia Qua đó, định hướng phát triển sản xuất, hình thành cơ cấu kinh tế mới và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế ổn định, bền vững

- Hai là, NSNN là công cụ để điều tiết thị trường, bình ổn giá cả và kiềm chế lạm phát

- Ba là, NSNN là công cụ có hiệu lực của Nhà nước để điều chỉnh trong lĩnh vực thu nhập, góp phần giải quyết các vấn đề xã hội

- Ngân sách Nhà nước là công cụ huy động các nguồn tài chính để đảm bảo các nhu cầu chi tiêu của Nhà nước

- Vai trò kiểm tra, giám sát các hoạt động tài chính của Ngân sách Nhà nước

1.1.2 Hệ thống ngân sách nhà nước và phân cấp quản lý ngân sách nhà nước

1.1.2.1 Hệ thống ngân sách nhà nước

Hệ thống NSNN là tổng thể các cấp ngân sách có mối quan hệ hữu cơ với nhau

đã được xác định bởi sự thống nhất về cơ sở kinh tế, chính trị, pháp chế và các nguyên tắc tổ chức của Nhà nước

Trên thế giới có hai mô hình tổ chức hệ thống NSNN phù hợp với hai mô hình

tổ chức hệ thống hành chính Đối với các nước có mô hình tổ chức hành chính theo thể chế Nhà nước liên bang (như Mỹ, Đức, Canada, Thuỵ Sỹ, Malaysia ) hệ thống NSNN được tổ chức theo ba cấp: ngân sách liên bang; ngân sách bang và ngân sách địa phương Đối với các nước có mô hình tổ chức hành chính theo thể chế Nhà nước thống nhất hay phi liên bang (như Anh, Pháp, Ý, Nhật, Việt Nam ), hệ thống NSNN gồm có: ngân sách trung ương và ngân sách địa phương [12]

* Nguyên tắc tổ chức hệ thống ngân sách Nhà nước

- Nguyên tắc thống nhất và tập trung, dân chủ: Nguyên tắc tổ chức của bộ máy

Nhà nước là nguyên tắc tập trung dân chủ Ngân sách là công cụ của Nhà nước, vì vậy hệ thống NSNN cũng được xây dựng theo nguyên tắc đó

+ Tính thống nhất: đòi hỏi các khâu trong hệ thống ngân sách phải hợp thành một thể thống nhất, biểu hiện các cấp ngân sách có cùng nguồn thu, cùng định mức chi tiêu và cùng thực hiện một quá trình ngân sách

+ Tính tập trung: thể hiện ngân sách trung ương giữ vai trò chủ đạo, tập trung các nguồn thu lớn và các nhiệm vụ chi quan trọng Ngân sách cấp dưới chịu sự chi phối của ngân sách cấp trên và được trợ cấp từ ngân sách cấp trên nhằm đảm bảo cân đối của ngân sách cấp mình

+ Tính dân chủ: dự toán và quyết toán ngân sách phải được tổng hợp từ ngân sách cấp dưới, đồng thời mỗi cấp chính quyền có một ngân sách và được quyền chi phối ngân sách cấp mình

-Nguyên tắc đảm bảo tính phù hợp giữa các cấp ngân sách và cấp chính quyền Nhà nước: Nguyên tắc này xuất phát từ yêu cầu bảo đảm nguồn tài chính cho việc

thực hiện chức năng, nhiệm vụ của mỗi cấp chính quyền Nhà nước Xây dựng cho mỗi cấp chính quyền có ngân sách của mình, có nguồn thu và các khoản chi, có quyền quyết định ngân sách của cấp mình trên cơ sở chấp hành pháp luật của Nhà nước Các lựa chọn này phát huy được quyền dân chủ, tính chủ động và tích cực trong khai thác nguồn thu, quản lý chi tiêu nhưng cũng cần đề phòng nảy sinh tính cục bộ, địa phương

và dễ phân tán nguồn tài chính có hạn

Ngoài hai nguyên tắc cơ bản trên, tổ chức hệ thống NSNN còn tuân thủ thêm các nguyên tắc sau:

- Nguyên tắc đầy đủ và toàn bộ: nguyên tắc này nhằm tránh tình trạng để

ngoài ngân sách các khoản thu hoặc chi thuộc NSNN, tránh lãng phí trong chi tiêu của Chính phủ

- Nguyên tắc trung thực: thể hiện chính xác trong ngân sách các nghiệp vụ tài

chính của chính phủ; tính chất của mỗi khoản thu, chi; sự phù hợp giữa dự toán đã phê chuẩn và thực tế chấp hành

- Nguyên tắc công khai: phải công khai về nội dung, khối lượng các khoản

thu chi chủ yếu trên báo chí, phương tiện thông tin khác

Hiện nay, theo Luật NSNN, hệ thống NSNN Việt Nam gồm NSTW và NSĐP theo sơ đồ giản đơn dưới đây:

Sơ đồ 1.1: Hệ thống ngân sách nhà nước

Vai trò của Ngân sách trung ương: là khâu trung tâm và giữ vai trò chủ đạo

Vai trò của Ngân sách trung ương như sau: Tác động có tính tổ chức và xác định phương hướng hoạt động đối với các cấp trong toàn bộ hệ thống ngân sách; Ngân sách trung ương tập trung phần lớn các nguồn thu và bảo đảm nhu cầu chi để thực hiện các nhiệm vụ kinh tế - xã hội có tính chất toàn quốc; Thường xuyên điều hoà vốn cho các cấp ngân sách địa phương nhằm tạo điều kiện cho các cấp ngân sách hoàn thành các mục tiêu kinh tế - xã hội thống nhất của cả nước

* Vai trò của ngân sách địa phương: Bảo đảm các nguồn vốn để thoả mãn nhu

cầu xây dựng kinh tế và các hoạt động văn hoá xã hội trong địa phương; Đảm bảo

huy động, quản lý và giám đốc một phần vốn của ngân sách trung ương hoạt động trên địa bàn địa phương; Điều hoà vốn về ngân sách trung ương trong những trường hợp cần thiết để cân đối hệ thống ngân sách

1.1.2.2 Phân cấp quản lý ngân sách nhà nước

a Khái niệm phân cấp quản lý NSNN

Khi đã hình thành hệ thống NSNN gồm nhiều cấp thì việc phân cấp Ngân sách

là một tất yếu khách quan, bởi lẽ mỗi cấp Ngân sách đều có nhiệm vụ hoạt động thu, chi mang tính độc lập tương đối NSNN là một thể thống nhất gồm nhiều cấp Ngân sách, mỗi cấp Ngân sách vừa chịu sự ràng buộc bởi các chế độ thể lệ chung, vừa có tính độc lập tự chịu trách nhiệm, quyền hạn, nghĩa vụ và lợi ích của các cấp chính quyền Nhà nước trong quản lý NSNN

Để phân tích khái niệm về phân cấp quản lý ngân sách nhà nước, trước hết cần tìm hiểu khái niệm về phân cấp trong quản lý Nhà nước Hiện nay có hai quan niệm chính về phân cấp: Một là, phân cấp là sự chuyển giao nhiệm vụ, quyền hạn giữa các cấp chính quyền; Hai là, phân cấp là sự phân định thẩm quyền QLNN giữa các cấp chính quyền

Phân cấp quản lý ngân sách nhà nước là sự phân định thẩm quyền, trách nhiệm giữa các cấp chính quyển nhà nước từ trung ương tới địa phương trong quá trình tổ chức tạo lập, phân phối và sử dụng ngân sách nhà nước trên cơ sở bảo đảm sự phù hợp giữa chức năng, nhiệm vụ với năng lực và điều kiện thực tế của từng cấp nhằm tăng cường chất lượng, hiệu lực và hiệu quả của hoạt động quản lý nhà nước

Theo Điều 4, Luật ngân sách nhà nước 2015: Phân cấp quản lý ngân sách là việc xác định phạm vi, trách nhiệm và quyền hạn của chính quyền các cấp, các đơn

vị dự toán ngân sách trong việc quản lý ngân sách nhà nước phù hợp với phân cấp quản lý kinh tế - xã hội

Về mặt bản chất, việc phân chia về quyền hạn và trách nhiệm không phải là

sự phân chia quyền lực một cách đơn thuần, không phải là sự cắt khúc ngân sách thành những quỹ tiền tệ độc lập trực thuộc trung ương và trực thuộc địa phương mà

sự phân chia quyền hạn và trách nhiệm ở đây để giải quyết các mối quan hệ giữa chính quyền nhà nước trung ương với các cấp chính quyền địa phương trong việc xử

lý các vấn đề hoạt động ngân sách nhà nước nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động của toàn hệ thống

b Nội dung phân cấp Ngân sách nhà nước

Trong quá trình quản lý, sử dụng NSNN giữa các cấp chính quyền thường nẩy sinh các mối quan hệ quyền lực, quan hệ vật chất Giải quyết các mối quan hệ đó, được coi là nội dung của phân cấp NSNN Cụ thể, phân cấp NSNN bao gồm các nội dung chủ yếu sau: [13]

- Phân cấp về thẩm quyền ban hành luật pháp, chính sách, tiêu chuẩn, định mức ngân sách nhà nước

Trong quản lý NSNN thì những quy định về luật pháp, chính sách, tiêu chuẩn, định mức NSNN có vai trò quan trọng Quy định luật pháp, chính sách, tiêu chuẩn, định mức NSNN không chỉ là những căn cứ quan trọng để xây dựng dự toán NSNN, kiểm soát thu chi ngân sách mà còn là một trong những tiêu chuẩn đánh giá chất lượng quản lý và điều hành NSNN của trung ương và địa phương

Thông qua việc phân cấp nhằm làm rõ vấn đề cơ quan nhà nước nào có thẩm quyền ban hành ra các chế độ, chính sách, định mức, tiêu chuẩn, phạm vi, mức độ của mỗi cấp chính quyền Cơ sở pháp lý này được xây dựng dựa trên hiến pháp hoặc các đạo luật tổ chức hành chính, từ đó định ra hành lang pháp lý cho việc chuyển giao các thẩm quyền gắn với các trách nhiệm tương ứng với quyền lực đã được phân cấp, đảm bảo tính ổn định, tính pháp lý, không gây sự rối loạn trong quản lý ngân sách nhà nước

- Phân cấp quản lý nguồn thu và nhiệm vụ chi ngân sách nhà nước

Phân cấp quản lý nguồn thu và nhiệm vụ chi NSNN là nội dung quan trọng trong các quy định về phân cấp quản lý NSNN Cụ thể đó là việc xác định NSTƯ và NSĐP được thu những khoản nào và thực hiện những nhiệm vụ chi cụ thể nào trong quá trình quản lý NSNN

- Về phân cấp thu ngân sách giữa trung ương và địa phương

Các khoản thu NSNN được chia thành các nhóm: (i) các khoản thu ngân sách

TW hưởng 100%; (ii) các khoản thu phân chia theo tỷ lệ % giữa NSTW và NSĐP; (iii) các khoản thu được phân cấp cho NSĐP 100%

- Về phân cấp chi ngân sách nhà nước

Phân cấp chi NSNN giữa Trung ương và địa phương được thực hiện theo nguyên tắc: i) Ngân sách Trung ương giữ vai trò chủ đạo; ii) Hội đồng nhân dân tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương (gọi chung là cấp tỉnh) quyết định việc phân cấp nguồn thu, nhiệm vụ chi giữa ngân sách các cấp chính quyền địa phương phù hợp với phân cấp quản lý kinh tế - xã hội, quốc phòng, an ninh và trình độ quản lý của mỗi cấp trên địa bàn iii) Nhiệm vụ chi thuộc ngân sách cấp nào do ngân sách cấp đó bảo đảm; việc ban hành và thực hiện chính sách, chế độ mới làm tăng chi ngân sách phải

có giải pháp bảo đảm nguồn tài chính phù hợp với khả năng cân đối của ngân sách từng cấp

- Phân cấp quản lý thực hiện chu trình ngân sách nhà nước

Phân cấp quản lý ngân sách nhà nước thể hiện mối quan hệ giữa các cấp ngân sách trong một chu trình NSNN bao gồm các giai đoạn: lập dự toán ngân sách, chấp hành ngân sách và quyết toán ngân sách Tức là, sự phân công, phân định trách nhiệm, quyền hạn giữa các cấp chính quyền trong việc lập dự toán ngân sách, chấp hành ngân sách và quyết toán ngân sách Hội đồng nhân dân các cấp có quyền hạn, trách nhiệm trong việc quyết định dự toán ngân sách địa phương; phân bổ ngân sách địa phương; phân bổ dự toán chi cho các sở, ban, ngành theo từng lĩnh vực cụ thể, quyết định số

bổ sung từ ngân sách cấp mình cho ngân sách cấp dưới, phê chuẩn quyết toán ngân sách Ngoài ra Hội đồng nhân dân cấp thành phố còn có nhiệm vụ:

+ Quyết định việc phân cấp nguồn thu, nhiệm vụ chi cho từng cấp ngân sách

ở địa phương

+ Quyết định tỷ lệ phần trăm (%) phân chia giữa ngân sách các cấp chính quyền địa phương đối với phân ngân sách địa phương được hưởng từ các khoản thu phân chia giữa ngân sách trung ương với ngân sách địa phương và các khoản thu có phân chia giữa các cấp ngân sách ở địa phương

- Phân cấp trong giám sát, thanh tra, kiểm toán ngân sách nhà nước

Phân cấp trong giám sát, thanh tra, kiểm toán NSNN là việc phân định nhiệm

vụ quyền hạn của mỗi cơ quan nhà nước trong việc thực hiện các quyền về giám sát, thanh tra, kiểm toán NSNN nhằm mục đích quản lý NSNN đạt được những mục tiêu

đề ra

- Về nội dung giám sát: Giám sát về dự toán NSNN hàng năm; Giám sát phân

bổ NSTƯ và số bổ sung từ NSTƯ cho NSĐP; Giám sát quá trình chấp hành NSNN; Giám sát việc phê chuẩn quyết toán NSNN

HĐND thực hiện giám sát việc chấp hành dự toán NSĐP, phân bổ NSĐP, số

bổ sung từ ngân sách cấp trên cho ngân sách cấp dưới (ở địa phương) và phê chuẩn quyết toán NSĐP; giám sát việc thực hiện Nghị quyết của HĐND trong lĩnh vực tài chính – ngân sách và các văn bản pháp luật của cấp trên trên địa bàn

- Về đối tượng giám sát: Đối tượng giám sát của HĐND là UBND và các cơ quan nhà nước khác ở địa phương trong việc quản lý và điều hành NSĐP (Trong đó,

Sở Tài chính là cơ quan tổng hợp các báo cáo về NSĐP, trình UBND và trình HĐND xem xét quyết định)

- Công cụ để thực hiện giám sát NSNN

Một trong những công cụ quan trọng để thực hiện giám sát NSNN có hiệu quả

là hoạt động của cơ quan Kiểm toán Nhà nước, Thanh tra Chính phủ, Thanh tra Tài chính, Viện Kiểm sát nhân dân, Toà án nhân dân tối cao (đối với Quốc hội), Viện kiểm sát nhân dân tỉnh, Toà án nhân dân tỉnh (đối với HĐND tỉnh) để phục vụ cho công tác giám sát NSNN

1.1.3 Ngân sách nhà nước cấp huyện trong hệ thống ngân sách nhà nước

1.1.3.1 Ngân sách nhà nước cấp huyện

Chính quyền cấp huyện có rất nhiều nhiệm vụ thuộc các lĩnh vực khác nhau: Kinh tế, văn hóa, giáo dục, xã hội và đời sống, quốc phòng an ninh, trật tự an toàn xã hội, thi hành pháp luật, kế hoạch, ngân sách, tài chính, nông nghiệp, giao thông, thương mại, dịch vụ, chính sách dân tộc, chính sách tôn giáo…Để thực hiện đầy đủ

các chức năng, nhiệm vụ đó, chính quyền cấp huyện phải có phương tiện tài chính đủ mạnh Luật NSNN đã quy định cụ thể về các khoàn thu, chi cho ngân sách cấp huyện NSNN cấp huyện là một bộ phận của NSNN được quản lý thống nhất theo chính sách, cơ chế quản về NSNN, vừa là kế hoạch tài chính, vừa là quỹ tiền tệ của huyện được hình thành từ các nguồn thu và các khoản chi phân giao nhiệm vụ của huyện [16] Chính vì vậy, ta có thể hiểu ngân sách huyện như sau:

Xét về mặt hình thức: Ngân sách huyện là toàn bộ các khoản thu, chi được dự toán và thực hiện trong một khoảng thời gian nhất định do HĐND cấp huyện quyết định đề đảm bảo nguồn tài chính cho chính quyền nhà nước cấp huyện trong quá trình thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của huyện

Xét về mặt bản chất: Ngân sách huyện là những quan hệ kinh tế phát sinh giữa chính quyền cấp huyện với các chủ thể khác trong quá trình phân phối các nguồn tài chính nhằm tạo lập và sử dụng quỹ ngân sách cấp huyện nhằm thực hiện các chức năng nhiệm vụ của chính quyền nhà nước cấp huyện

* Đặc điểm của ngân sách cấp huyện:

Ngân sách cấp huyện là một cấp ngân sách trong hệ thống NSNN, vì vậy nó

có đầy đủ những đặc điểm chung của NSNN:

- Ngân sách cấp huyện được phân cấp nguồn thu, nhiệm vụ chi theo quy định của pháp luật, đồng thời luôn chịu sự kiểm tra, giám sát của cơ quan quyền lực nhà nước cấp huyện

- Ngân sách cấp huyện được quản lý và điều hành theo dự toán và chế độ, tiêu chuẩn, định mức do cơ quan có thẩm quyền quy định

- Hoạt động của ngân sách huyện luôn gắn với hoạt động của chính quyền nhà nước cấp huyện

- Phần lớn các khoản thu, chi của ngân sách huyện được thực hiện theo phương thức phân phối lại và không hoàn trả trực tiếp

* Vai trò của ngân sách cấp huyện

Một là, NSNN cấp huyện là công cụ huy động nguồn tài chính để đảo bảo thực hiện chức năng nhà nước ở địa phương: Sự hoạt động của chính quyền địa phương trong các lĩnh vực chính trị, kinh tế, xã hội luôn đòi hỏi phải có quỹ tài chính tập

trung để phục vụ nhu cầu chi tiêu cho những mục đích xác định, quỹ tài chính tập trung đó chính là ngân sách huyện Mặc dù không lớn như ngân sách Trung ương, nhưng ngân sách huyện đã thể hiện vai trò nhất định trong việc thực hiện chức năng Nhà nước tại địa phương Trong các chức năng của Nhà nước, chức năng đảm bảo quốc phòng - an ninh đóng vai trò đặc biệt quan trọng Đây là công cụ quyền lực của Nhà nước nhằm bảo vệ ý chí của Nhà nước, tạo môi trường chính trị bền vững, an toàn để huyện phát triển về mọi mặt trong cả mặt kinh tế lẫn xã hội

Hai là, NSNN cấp huyện là công cụ điều tiết vĩ mô nền kinh tế - xã hội tại địa phương: Vai trò này xuất hiện trước nhu cầu cần khắc phục những khuyết điểm của kinh tế thị trường, giúp cho nền kinh tế phát triển cân đối và hợp lý Nhà nước thực hiện vai trò này trong hoạt động thu chi NSNN, cụ thể trong các lĩnh vực kinh tế, xã hội như sau:

- Về mặt kinh tế: NSNN cấp huyện có vai trò rất quan trọng trong việc định hướng hình thành cơ cấu kinh tế mới, kích thích phát triển sản xuất kinh doanh và chống độc quyền Thông qua các khoản chi kinh tế và chi cho các công trình kết cấu

hạ tầng kinh tế; đồng thời chính quyền cấp huyện có thể tạo điều kiện và hướng nguồn vốn đầu tư của các doanh nghiệp vào những lĩnh vực, những ngành có tỷ suất lợi nhuận cao, ưu tiên những ngành mũi nhọn có khả năng cạnh tranh trên thị trường

- Về mặt xã hội: Đầu tư của NSNN để thực hiện các chính sách xã hội: Giáo dục đào tạo, y tế, văn hóa, thể thao, chi đảm bảo xã hội nhằm giúp đời sống của nhân dân ngày càng được nâng cao hơn Việc đầu tư này nhằm khắc phục và bù đắp khiếm khuyết của nền kinh tế thị trường như thất nghiệp, phân hóa giàu nghèo, ô nhiễm môi trường

1.1.3.2 Nguồn thu và nhiệm vụ chi

Nội dung của ngân sách huyện bao gồm có hai nội dung cơ bản đó là: Thu ngân sách và chi ngân sách huyện

* Nguồn thu của ngân sách huyện

Thu ngân sách nhà nước cấp huyện là quá trình tạo lập, hình thành ngân sách huyện Nguồn thu ngân sách cấp huyêṇ bao gồm những khoản thu của ngân sách điạ phương được HĐND tỉnh quy định trên cơ sở Luật NSNN

- Nguồn thu của ngân sách huyện gồm:

+ Các khoản thu ngân sách huyện hưởng 100%: Thuế nhà, đất; thuế tài nguyên, không kể thuế tài nguyên thu từ dầu khí; thuế môn bài; thuế chuyển quyền sử dụng đất; thuế sử dụng đất nông nghiệp; tiền sử dụng đất; tiền cho thuê đất; tiền cho thuê

và bán nhà thuộc sở hữu nhà nước; lệ phí trước bạ; thu từ hoạt động xổ số kiến thiết; thu từ vốn góp của NSĐP, tiền thu hồi vốn của NSĐP tại cơ ở kinh tế, thu từ quỹ dự trữ tài chính cấp tỉnh theo qui định; viện trợ không hoàn lại của các tổ chức, cá nhân

ở nước ngoài trực tiếp cho địa phương theo qui định của pháp luật; Các khoản phí, lệ phí thu từ các hoạt động sự nghiệp và các khoản thu khác nộp vào ngân sách huyện theo qui định; thu từ quỹ đất công ích và thu hoa lợi công sản khác; huy động từ các

tổ chức, cá nhân theo qui định; đóng góp tự nguyện của các tổ chức, cá nhân ở trong

và ngoài nước; thu kết dư ngân sách huyện; các khoản thu khác theo qui định

+ Các khoản thu phân chia theo tỷ lệ phần trăm (%) giữa ngân sách cấp tỉnh

và ngân sách huyện

+ Thu bổ sung từ ngân sách cấp tỉnh

* Nhiệm vụ chi của ngân sách huyện:

Chi ngân sách huyện là việc nhà nước cấp huyện phân phối và sử dụng quỹ ngân sách nhằm đảm bảo thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của ngân sách cấp huyện

+ Chi đầu tư phát triển: Chi đầu tư xây dựng các công trình kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội do huyện quản lý; đầu tư và hỗ trợ cho các doanh nghiệp, các tổ chức kinh tế, các tổ chức tài chính của Nhà nước theo qui định; phần chi đầu tư phát triển trong các chương trình quốc gia do huyện thực hiện; các khoản chi đầu tư phát triển khác theo qui định của pháp luật

+ Chi thường xuyên: Hoạt động sự nghiệp giáo dục - đào tạo, y tế thực hiện theo phân cấp của tỉnh; Các hoạt động văn hóa, thông tin, thể dục thể thao, xã hội và các hoạt động xã hội khác do cơ quan cấp huyện quản lý; Các hoạt động sự nghiệp kinh tế do cơ quan cấp huyện quản lý như: Nông nghiệp, ngư nghiệp, lâm nghiệp thủy lợi; giao thông; sự nghiệp hành chính; các sự nghiệp kinh tế khác; quốc phòng, an ninh trật tự và an toàn xã hội; Hoạt động của các cơ quan nhà nước, cơ quan Đảng cộng sản Việt Nam ở cấp huyện; Hoạt động của Mặt trận Tổ quốc (MTTQ) Việt Nam, Đoàn thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh, Hội liên hiệp phụ nữ, Hội nông dân Việt

Nam ở cấp huyện; Hỗ trợ cho các tổ chức chính trị xã hội - nghề nghiệp, tổ chức xã hội, tổ chức xã hội - nghề nghiệp ở huyện theo qui định của pháp luật; Thực hiện các chính sách xã hội đối với các đối tượng do huyện quản lý; Các khoản chi thường xuyên khác theo qui định của pháp luật

+ Chi bổ sung cho ngân sách xã

+ Chi chuyển nguồn từ ngân sách huyện năm trước sang ngân sách huyện năm sau

1.1.4 Quản lý ngân sách nhà nước cấp huyện

1.1.4.1 Khái niệm và nguyên tắc cơ bản của quản lý ngân sách cấp huyện

a Khái niệm

Quản lý ngân sách huyện là quá trình quản lý hệ thống các quan hệ kinh tế phát sinh trong quá trình tạo lập, phân phối và sử dụng quỹ tiền tệ của chính quyền nhà nước cấp huyện; quản lý thu, chi của huyện đã dự toán bởi UBND tỉnh, thành phố và được thực hiện trong một năm để đảm bảo thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của cấp trên giao và huyện đề ra

Hoạt động quản lý ngân sách nhà nước được tiến hành nhằm bảo đảm sử dụng tối ưu quỹ ngân sách nhà nước Để đạt được mục tiêu này, hoạt động quản lý ngân sách nhà nước phải đạt được ba yêu cầu chủ yếu

Thứ nhất, phải đảm bảo tập trung đầy đủ, đúng hạn các nguồn thu hình thành

quỹ ngân sách Nhà nước Yêu cầu này chỉ được đáp ứng khi công tác kiểm tra, đối chiếu số lượng thu ngân sách nhà nước được tiến hành nhằm phát hiện và xử lý kịp thời những sai sót và vi phạm chế độ thu ngân sách Nhà nước, tránh bỏ sót nguồn thu

Thứ hai, phải loại trừ tình trạng thất thoát tiền, tài sản của Nhà nước trong quá

trình sử dụng ngân sách Nhà nước Điều đó có nghĩa là phải chi đúng tiêu chuẩn, chế

độ và mục lục ngân sách đã được phê duyệt để đáp ứng yêu cầu này cần phải làm tốt công tác kiểm soát chi ngân sách Nhà nước

Thứ ba, phải thực hiện tốt công tác điều hòa vốn trong hệ thống Kho bạc Nhà

nước, sao cho vốn không tồn đọng ở bất cứ đơn vị kho bạc Nhà nước nào Đồng thời bảo đảm khả năng thanh toán của từng đơn vị trong hệ thống cũng như toàn hệ thống kho bạc Nhà nước

Nhằm đạt được mục tiêu bao trùm trong quản lý ngân sách nhà nước cũng như

để đảm bảo quỹ ngân sách Nhà nước đạt được ba yêu cầu cơ bản trên, cần phải đề ra những chuẩn mực pháp lý cụ thể cho hoạt động quản lý quỹ tiền tệ Đặt các hoạt động quản lý ngân sách nằm trong khuôn khổ những chuẩn mực pháp lý đó Nói cách khác, phải sử dụng pháp luật để điều chỉnh hoạt động quản lý ngân sách Nhà nước nhằm đảm bảo quỹ ngân sách Nhà nước được sử dụng có hiệu quả, đáp ứng tốt nhất yêu cầu phát triển của đất nước

b Nguyên tắc cơ bản của quản lý ngân sách cấp huyện

Nguyên tắc thống nhất: Theo nguyên tắc này, mọi khoản thu, chi của một cấp hành chính đưa vào một kế hoạch ngân sách thống nhất Thống nhất quản lý chính là việc tuân thủ một khuôn khổ chung từ việc hình thành, sử dụng, thanh tra, kiểm tra, thanh quyết toán, xử lý các vấn đề vướng mắc trong quá trình triển khai thực hiện Thực hiện nguyên tắc quản lý này sẽ đảm bảo tính bình đẳng, công bằng, tính có hiệu quả và hạn chế những tiêu cực cũng như những rủi ro, nhất là những rủi ro mang tính chủ quan khi quyết định các khoản chi tiêu

- Nguyên tắc dân chủ: Một chính sách tốt là một ngân sách phản ảnh được lợi ích của đa số các tầng lớp, các bộ phận, các cộng đồng người trong chính sách, hoạt động thu - chi ngân sách Sự tham gia của xã hội, công chúng được thực hiện trong suốt chu trình ngân sách, từ lập dự toán, chấp hành đến quyết toán ngân sách, thể hiện nguyên tắc dân chủ trong quản lý ngân sách Sự tham gia của người dân sẽ làm cho ngân sách minh bạch hơn, các thông tin ngân sách trung thực, chính xác hơn

Tuy nhiên, thực hiện dân chủ, tăng cường sự tham gia hoạt động của người dân trong quản lý ngân sách đôi khi làm cho quản lý ngân sách trở lên khó khăn Các nhà lãnh đạo sẽ phải đối mặt với các ý kiến, các luồng quan điểm khác nhau của người dân, đôi khi là những hành động mang tính lợi dụng, chống đối

- Nguyên tắc cân đối ngân sách: Kế hoạch ngân sách được lập và thu, chi ngân sách phải cân đối Mọi khoản chi phải có nguồn thu bù đắp

- Nguyên tắc công khai, minh bạch: Ngân sách là một chương trình, là tấm gương phản ánh các hoạt động của chính phủ bằng các số liệu Thực hiện công khai,

minh bạch trong quản lý sẽ tạo điều kiện cho cộng đồng có thể giám sát, kiểm soát các quyết định thu chi tài chính, hạn chế những thất thoát và đảm bảo tính hiệu quả Nguyên tắc công khai, minh bạch được thực hiện trong suốt chu trình ngân sách

- Nguyên tắc quy trách nhiệm: Nhà nước là cơ quan công quyền, sử dụng các nguồn lực của nhân dân thực hiện các mục tiêu đề ra Đây là nguyên tắc yêu cầu về trách nhiệm của các đơn vị cá nhân trong quá trình quản lý ngân sách, bao gồm: + Quy trách nhiệm giải trình về các hoạt động ngân sách; chịu trách nhiệm về các quyết định về ngân sách của mình

+ Trách nhiệm đối với cơ quan quản lý cấp trên và trách nhiệm đối với công chúng, đối với xã hội

+ Quy trách nhiệm yêu cầu phân định rõ ràng quyền hạn và trách nhiệm của từng cá nhân, đơn vị, chính quyền các cấp trong thực hiện ngân sách Nhà nước theo chất lượng công việc đạt được

1.1.4.2 Nội dung quản lý ngân sách nhà nước cấp huyện

a Công tác lập dự toán ngân sách nhà nước cấp huyện

Lập dự toán ngân sách huyện được coi là khâu mở đầu của một chu trình ngân sách, quyết định nhiệm vụ, qui mô thu, chi ngân sách trong một năm ngân sách, là căn cứ để thực hiện nhiệm vụ thu, chi theo dự toán Lập dự toán ngân sách huyện chỉ được coi là hoàn thành khi dự toán đó được HĐND huyện thảo luận và thông qua Do vậy thời gian tiến hành lập dự toán ngân sách cho một chu trình ngân sách kế tiếp phải được thực thi ngay trong thời gian diễn ra chấp hành ngân sách của chu trình ngân sách hiện tại Trong 3 khâu của chu trình ngân sách thì lập dự toán được coi là khâu mở đầu

và quan trọng đặc biệt đối với chu trình ngân sách huyện

- Yêu cầu đối với lập dự toán ngân sách huyện:

+ Dự toán ngân sách phải tổng hợp theo từng lĩnh vực thu, chi và theo cơ cấu giữa chi thường xuyên và chi ñầu tư phát triển

+ Dự toán ngân sách phải lập theo đúng yêu cầu, nội dung, biểu mẫu và thời gian quy định

+ Dự toán ngân sách phải kèm theo báo cáo thuyết minh

+ Dự toán ngân sách cấp huyện và xã, thị trấn phải cân bằng thu, chi

- Căn cứ lập dự toán ngân sách huyện hàng năm:

+ Nhiệm vụ phát triển kinh tế - xã hội và bảo đảm quốc phòng, an ninh; Chỉ tiêu, nhiệm vụ cụ thể của năm kế hoạch

+ Các luật, pháp lệnh thuế, chế độ thu; Định mức phân bổ ngân sách; Chế độ, tiêu chuẩn, định mức chi ngân sách do cấp có thẩm quyền quy định

+ Những quy định về phân cấp quản lý kinh tế-xã hội, phân cấp quản lý ngân sách

+ Việc lập dự toán trong kỳ ổn định ngân sách căn cứ vào tỷ lệ phần trăm (%) phân chia các khoản thu và mức bổ sung cân đối từ ngân sách cấp tỉnh đã được giao; Đối với năm đầu thời kỳ ổn định ngân sách, căn cứ vào chế độ phân cấp ngân sách

và dự toán thu, chi ngân sách huyện do UBND tỉnh giao

+ Số kiểm tra về dự toán ngân sách do Sở Tài chính thông báo

+ Tình hình thực hiện dự toán ngân sách một số năm trước

- Nội dung dự toán ngân sách huyện gồm hai phần:

Phần 1: Dự toán thu ngân sách huyện:

+ Tổng hợp theo nội dung thu được phân cấp

+ Dự toán chi tiết thu theo chương, loại, khoản, mục, tiểu mục theo mục lục NSNN quy định

Phần 2: Dự toán chi ngân sách huyện:

+ Tổng hợp theo nhiệm vụ chi được giao

+ Dự toán chi tiết theo chương, loại, khoản, mục, tiểu mục theo mục lục NSNN quy định

b Công tác chấp hành dự toán ngân sách nhà nước cấp huyện

Chấp hành dự toán ngân sách là quá trình biến các chỉ tiêu thu, chi trong dự toán thành hiện thực Với mục tiêu phát triển, động viên khai thác nguồn thu, đảm bảo đạt và vượt dự toán giao, đáp ứng nhu cầu chi tiêu của chính quyền cấp huyện được hoạch định trong dự toán chi tiết kiệm, đạt hiệu quả Chấp hành NSNN đúng đắn và có hiệu quả là tiền đề quan trọng bảo đảm điều kiện để thực hiện các khoản thu, chi đã ghi trong kế hoạch nhằm phát triển kinh tế - xã hội địa phương Đây cũng

là khâu cốt yếu, có ý nghĩa quyết định với một chu trình ngân sách Nếu khâu lập dự toán đạt kết quả tốt thì cơ bản cũng mới dừng ở trên giấy, nằm trong khả năng và dự kiến, chúng có thể biến thành hiện thực hay không là tùy vào khâu chấp hành ngân sách Chấp hành ngân sách thực hiện tốt sẽ có tác động tích cực bảo đảm thăng bằng thu - chi ngân sách định kỳ (tháng, quý, năm)

sự giám sát của HĐND về công tác thu ngân sách tại địa phương

+ Cơ quan thu các cấp trong phạm vi nhiệm vụ, quyền hạn của mình có trách nhiệm đôn đốc, kiểm tra các tổ chức, cá nhân có nghĩa vụ nộp ngân sách phải nộp đầy đủ, đúng hạn các khoản nộp vào NSNN

- Phân bổ và giao dự toán chi ngân sách:

Sau khi UBND giao dự toán ngân sách, các đơn vị dự toán cấp I tiến hành phân bổ và giao dự toán chi ngân sách cho các đơn vị sử dụng ngân sách trực thuộc

Dự toán chi thường xuyên giao cho đơn vị sử dụng ngân sách được phân bổ theo từng loại của Mục lục NSNN, dự toán chi đầu tư phát triển giao cho chủ đầu tư được phân

bổ theo nguồn vốn và dự án, công trình

+ Nguyên tắc quản lý chi thường xuyên của ngân sách huyện bao gồm: Nguyên tắc quản lý theo dự toán; Nguyên tắc tiết kiệm, hiệu quả; Nguyên tắc chi trực tiếp kiểm soát qua Kho bạc nhà nước

+ Nguyên tắc quản lý chi đầu tư phát triển của ngân sách huyện bao gồm: Nguyên tắc quản lý theo dự toán; Nguyên tắc hồ sơ, tài liệu, thủ tục của dự án, công trình phải đầy đủ và đảm bảo đúng quy định; Nguyên tắc chi trực tiếp qua Kho bạc nhà nước

c Công tác quyết toán ngân sách nhà nước cấp huyện

Quyết toán ngân sách huyện là khâu cuối cùng của chu trình quản lý ngân sách huyện Nó nhằm tổng hợp, phân tích, đánh giá lại toàn bộ tình hình chấp hành

dự toán ngân sách huyện một năm đã qua, trên cơ sở đó rút ra những bài học kinh nghiệm cần thiết cho quản lý ngân sách huyện ở những chu trình ngân sách kế tiếp [8]

- Quyết toán ngân sách và báo cáo quyết toán ngân sách phải bảo đảm các nguyên tắc sau:

+ Số liệu quyết toán NSNN: Số quyết toán thu, chi NSNN là số liệu thu, chi

đã thực hạch toán thu, chi NSNN qua Kho bạc nhà nước

+ Số liệu trong báo cáo quyết toán ngân sách phải chính xác, trung thực, đầy đủ + Báo cáo quyết toán năm của đơn vị dự toán cấp dưới gửi đơn vị dự toán cấp trên, đơn vị dự toán cấp I gửi Phòng Tài chính huyện

+ Báo cáo quyết toán năm gửi cấp có thẩm quyền để thẩm định, phê duyệt phải

có xác nhận của Kho bạc Nhà nước huyện về tổng số và chi tiết

+ Báo cáo quyết toán ngân sách của các đơn vị dự toán và của các cấp chính quyền địa phương không được quyết toán chi lớn hơn thu

+ Kho bạc Nhà nước huyện có trách nhiệm tổng hợp số liệu quyết toán gửi Phòng Tài chính huyện để lập báo cáo quyết toán

- Trình tự lập, gửi, xét duyệt báo cáo thu, chi NSNN năm đối với đơn vị dự toán

- Trình tự lập, thẩm định, phê chuẩn và gửi báo cáo quyết toán thu, chi NSNN năm của ngân sách các cấp chính quyền

d Công tác thanh tra, kiểm tra ngân sách nhà nước cấp huyện

Mục đích thực hiện thanh tra, kiểm tra, kiểm soát NSNN huyện là nhằm phòng ngừa, phát hiện và xử lý các hành vi vi phạm pháp luật, phát hiện tham nhũng, lãng phí, phát hiện những sơ hở trong cơ chế quản lý chính sách, pháp luật để kiến nghị với cơ quan nhà nước có thẩm quyền góp phần nâng cao hiệu quả quản lý, bảo vệ lợi ích hợp pháp của tổ chức kinh tế và cá nhân [13]

Công tác kiểm tra, thanh tra, kiểm toán NSNN được thực hiện bởi nhiều cơ quan Trong đó, chịu trách nhiệm chính và trước hết là thủ trưởng các đơn vị dự toán

phải thường xuyên tự kiểm tra đối chiếu với chính sách chế độ về quản lý NSNN để đảm bảo việc thu, chi đúng chính sách, chế độ qui định Các Bộ, các đơn vị dự toán cấp trên chịu trách nhiệm kiểm tra việc chấp hành các chế độ thu, chi và quản lý ngân sách, quản lý tài sản nhà nước của các đơn vị trực thuộc và hướng dẫn các đơn vị này thực hiện việc kiểm tra trong đơn vị mình Cơ quan Tài chính, cơ quan thu ngân sách,

cơ quan Kho bạc Nhà nước có trách nhiệm tổ chức thực hiện chế độ kiểm tra thường xuyên, định kỳ đối với các đơn vị, cá nhân có nghĩa vụ thu nộp ngân sách, đơn vị sử dụng ngân sách các cấp

- Thanh tra tài chính có nhiệm vụ thanh tra việc chấp hành thu, chi và quản lý ngân sách

- Thanh tra tài chính phải chịu trách nhiệm về kết luận thanh tra của mình

- Nhiệm vụ, quyền hạn và trách nhiệm của Thanh tra tài chính trong việc thanh tra quản lý, sử dụng ngân sách được quy định trong văn bản riêng của Chính phủ

1.1.5 Các nhân tố ảnh hưởng đến quản lý ngân sách nhà nước cấp huyện

1.1.5.1 Nhóm nhân tố khách quan

- Chính sách của Nhà nước

Mọi hoạt động của các đơn vị hành chính công đều phải tuân thủ các quy định của pháp luật như Luật Ngân sách nhà nước, Luật kế toán, Luật đầu tư công và các quy định tài chính khác Do đó, sự thay đổi các chính sách kinh tế - xã hội của Nhà nước trong từng thời kỳ sẽ có tác động trực tiếp đến quản lý tài chính tại đơn vị hành chính công Mỗi chính sách được xây dựng nhằm vào một mục tiêu cụ thể Thông qua công cụ này Nhà nước định hướng hành vi chủ thể kinh tế xã hội để cùng định hướng tới mục tiêu chung, xác định những chỉ dẫn chung, vạch ra phạm vi giới hạn cho quá trình ra quyết định của các chủ thể kinh tế xã hội Đồng thời, định hướng việc huy động, phân bổ và sử dụng các nguồn lực để giải quyết các vấn đề một cách kịp thời và có hiệu quả

- Môi trường của hoạt động tài chính:

Môi trường ảnh hưởng đến hoạt động tài chính bao gồm: môi trường kinh tế, môi trường chính trị- xã hội và môi trường pháp lý

Về môi trường kinh tế cung cấp các nguồn lực đặc biệt là nguồn lực tài chính cho các hoạt động của cơ quan hành chính thông qua nguồn thu thuế, phí, lệ phí vào

NSNN Môi trường kinh tế càng lành mạnh, các hoạt động kinh tế sôi động, kinh tế

ổn định, tăng trưởng và phát triển bền vững là cơ sở đảm bảo vững chắc của nền tài chính, mà trong đó NSNN là khâu trung tâm, giữ vai trò trọng yếu trong phân phối các nguồn lực tài chính quốc gia Nguồn thu vào NSNN càng gia tăng, tác động trực tiếp đến nguồn kinh phí được phân bổ cho mỗi cấp chính quyền địa phương

Môi trường chính trị- xã hội ảnh hưởng tới việc thực hiện những chiến lược, mục tiêu phát triển kinh tế- xã hội của Nhà nước, qua đó tác động đến nhiệm vụ mà mỗi cấp chính quyền Sự ổn định về chính trị- xã hội là cơ sở để động viên mọi nguồn lực và nguồn tài nguyên quốc gia cho sự phát triển Mặt khác, chính trị- xã hội cũng hình thành nên môi trường và điều kiện để thu hút các nguồn vốn đầu tư trong nước và quốc tế; thúc đẩy quá trình tăng trưởng kinh tế cũng như tăng cường các nguồn lực tài chính

- Điều kiện tự nhiên của huyện

Điều kiện tự nhiên ảnh hưởng quyết định đến cơ cấu kinh tế, chi phí xây dựng kết cấu hạ tầng và mức sống của dân cư, qua đó ảnh hưởng đến thu và chi NSNN Nếu điều kiện tự nhiên thuận lợi thì kinh tế phát triển, thu NSNN nhiều và thuận lợi,

do đó quy mô chi NSNN rộng rãi hơn Ngược lại, các vùng núi và trung du, điều kiện sản xuất khó khăn, giao thương cách trở, kinh tế chậm phát triển, thu NSNN sẽ khó khăn, trong khi nhu cầu chi xây dựng hệ thống kết cấu hạ tầng và hỗ trợ mức sống của dân cư cao, gây áp lực cho quản lý chi ngân sách cấp huyện

- Trình độ phát triển kinh tế - xã hội trên địa bàn huyện

Các huyện có cơ cấu kinh tế hiện đại, quy mô giá trị gia tăng cao, dân cư có

kỹ năng tay nghề và trình độ cao thì thu và chi NSNN đều thuận lợi, quản lý chi NSNN nhờ đó dễ dàng hơn Ngược lại, các huyện chậm phát triển, thường thu không đủ cân đối chi, phải nhận bổ sung ngân sách từ trugn ương sẽ rất bị động trong quản lý chi NS cấp huyện, khó khăn rất nhiều trong tìm kiếm nguồn đảm bảo chi…

1.1.5.2 Nhóm nhân tố chủ quan

- Phân cấp quản lý ngân sách trong hệ thống ngân sách nhà nước

Ngân sách huyện là một cấp NSNN, là một bộ phận quan trọng trong NSĐP

Để đảm bảo việc thực hiện các chức năng, nhiệm vụ cho ngân sách cấp huyện thì

phân cấp thu, chi cho ngân sách cấp huyện một tất yếu Việc phân chia nguồn thu giữa các cấp thuộc NSĐP do HĐND cấp tỉnh quyết định trên cơ sở các quy định của Trung ương Trong những trường hợp cụ thể, việc quyết định tỷ lệ phân chia giữa các địa phương còn mang tính chủ quan Do vậy, ngân sách huyện nếu được phân cấp nguồn thu lớn sẽ có điều kiện đầu tư phát triển và đảm bảo được các nhu cầu chi tiêu của mình Ngược lại, nếu được phân cấp nguồn thu nhỏ sẽ gặp nhiều khó khăn, không đảm bảo nhu cầu chi tiêu, không tạo được nguồn cho chi đầu tư phát triển cũng như các hoạt động của huyện, ảnh hưởng đến sự chủ động trong điều hành ngân sách huyện do còn phụ thuộc tương đối nhiều vào bổ sung từ ngân sách cấp trên

- Tổ chức bộ máy và trình độ của đội ngũ cán bộ quản lý cấp huyện

Ngân sách cấp huyện là một bộ phận quan trọng trong hệ thống NSNN, đảm bảo thực hiện các chức năng, nhiệm vụ được giao Những người làm quản lý ngân sách cấp huyện đòi hỏi phải có một trình độ nhất định về mọi mặt và chuyên sâu nghiệp vụ quản lý thì mới có thể đáp ứng được yêu cầu chung Việc tổ chức bộ máy ngân sách cấp huyện phải thống nhất, đồng bộ từ khâu tổ chức thu, quản lý cấp phát, kiểm soát chi tiêu đến từng công việc cụ thể Các khâu lập, trình duyệt ngân sách, điều hành ngân sách đến quyết toán ngân sách đều phải dựa trên cơ sở các điều luật quy định, đòi hỏi cán bộ tài chính huyện phải thông hiểu Luật NSNN, nắm chắc tiêu chuẩn, định mức, thực hiện đúng chế độ quy định Như vậy quản lý ngân sách cấp huyện có đạt hiệu quả hay không phụ thuộc khá nhiều vào trình độ của cán bộ thực hiện nhiệm vụ quản lý ngân sách cấp huyện cũng như việc tổ chức bộ máy quản lý ngân sách cấp huyện

- Đặc điểm, đặc thù của chính quyền cấp huyện

Đặc điểm về vị trí địa lý, dân số, khí hậu, tài nguyên thiên nhiên sẽ ảnh hưởng đến những cơ hội, thách thức, tiềm năng, lợi thế của Huyện Từ đó, tác động đến những nguồn thu và các khoản chi mà chính quyền cấp Huyện phải đảm nhận Điều này đòi hỏi trên cơ sở nguyên tắc quản lý chung, từng trường phải có các biện pháp quản lý cụ thể cho phù hợp với đặc điểm hoạt động của mỗi cấp chính quyền

- Chế độ kiểm tra, kiểm soát nội bộ

Kiểm tra, kiểm soát là một hoạt động rất quan trọng, không thể thiếu trong khoa học quản lý nhằm đảm bảo cho quá trình hoạt động theo kế hoạch vạch ra, phát hiện kịp thời các sai sót, vướng mắc để có biện pháp xử lý kịp thời nhằm tránh những tổn thất Công tác kiểm tra tài chính tại các cấp chính quyền có tác động tăng cường quản lý tài chính, thúc đẩy việc thực hiện kế hoạch của đơn vị, đảm bảo nguồn vốn được sử dụng đúng mục đích, thúc đẩy việc sử dụng hợp lý kinh phí được cấp nhằm đảm bảo tăng hiệu quả kinh tế, hiệu quả xã hội Đồng thời, góp phần thực hiện tiết kiệm, hiệu quả nguồn lực tài chính, tôn trọng chính sách, chế độ kỷ luật tài chính Nhà nước ban hành

Cùng với hoạt động kiểm tra thì kiểm soát thường xuyên là một nhân tố có ảnh hưởng quan trọng đến quản lý tài chính tại các đơn vị hành chính công Kiểm soát thường xuyên là hoạt động nhằm thực hiện việc giám sát, kiểm tra liên tục đối với hoạt động tài chính, nghiệp vụ tài chính phát sinh nên có thể kịp thời phát hiện những sai sót, những vi phạm chính sách, chế độ, kỷ luật tài chính Trên cơ sở đó, thúc đẩy việc hoàn thành các kế hoạch tài chính, tổ chức và sử dụng tiết kiệm, có hiệu quả nguồn kinh phí, đảm bảo chi đúng, chi đủ, có hiệu quả phù hợp với mục tiêu của Nhà nước giao cho và mục tiêu phát triển kinh tế- xã hội

1.2 Kinh nghiệm quản lý ngân sách nhà nước cấp huyện tại một số địa phương trong nước

1.2.1 Kinh nghiệm quản lý NSNN tại huyện Sóc Sơn, Hà Nội

Sóc Sơn là một huyện ngoại thành của Thủ đô Hà Nội Tại Sóc Sơn, Việc phân cấp quản lý điều hành NSNN của các cấp chính quyền địa phương từ Thành phố đến huyện, từ huyện đến xã, thị trấn đã có nhiều tiến bộ góp phần quan trọng trong việc phát triển kinh tế xã hội của Huyện Thông qua việc phân cấp quản lý ngân sách đã thúc đẩy phân cấp các qui trình quản lý về ngân sách tạo sự chủ động và làm rõ trách nhiệm của từng cấp trong quản lý ngân sách trong phạm vi phân cấp

Công tác lập, phân bổ và giao dự toán đảm bảo công khai, minh bạch, cơ bản đảm bảo thời gian theo qui định, từng bước nâng cao chất lượng lập dự toán đồng thời thực hiện việc giao quyền tự chủ về biên chế và tài chính đối với các cơ quan hành chính, các đơn vị sự nghiệp công lập

Quản lý điều hành và thực hiện tài chính ngân sách được nâng lên Tất cả các khoản thu, chi ngân sách được hạch toán vào ngân sách qua hệ thống KBNN được quản lý chặt chẽ, tiết kiệm hiệu quả theo qui trình quản lý thu nộp và cấp phát ngân sách đảm bảo theo luật, xóa bỏ được các hình thức cấp phát gán thu bù chi, hạn chế ghi thu, ghi chi khắc phục tình trạng cấp phát vòng vèo nhiều kênh cấp phát cho một đối tượng, một mục đích Hầu hết các đơn vị, cá nhân nộp ngân sách, đơn vị sử dụng ngân sách đã nhận thức được trách nhiệm thực hiện tài chính ngân sách theo luật định

Công tác quyết toán NSNN đã đi vào nề nếp Việc công khai tài chính tại các đơn vị và các cấp chính quyền đã thường xuyên Tăng cường sự giám sát của HĐND các cấp góp phần sử dụng ngân sách tiết kiệm, hiệu quả, hạn chế tiêu cực, lãng phí

Tuy nhiên, trong quản lý ngân sách nhà nước của huyện vẫn còn một số hạn chế: Việc lập, quyết định, phân bổ giao dự toán thu, chi NSNN thường do phòng TCKH huyện tham mưu Điều này dễ dẫn đến tình trạng chủ quan của cơ quan tham mưu; Tốc độ tăng chi thường xuyên lớn hơn tốc độ tăng chi phát triển không phù hợp với tình hình thực tế của huyện; Một số đơn vị thực hiện chậm, chưa tập hợp, rà soát hết các khoản thu, nhiệm vụ chi, chưa tập hợp đầy đủ hồ sơ, chứng từ để thực hiện việc khóa sổ kế toán, lập báo cáo chưa đầy đủ các biểu mẫu, có mẫu biểu lập chưa đúng, số liệu chưa chính xác, thời hạn nộp báo cáo còn chậm

1.2.2 Kinh nghiệm quản lý NSNN tại huyện Lục Yên, tỉnh Yên Bái

Tại Lục Yên, khi UBND huyện giao dự toán, các cơ quan tham mưu xác định

và quản lý nguồn thu là nhiệm vụ quan trọng giúp cho địa phương đảm bảo nguồn chi Thực hiện công khai quy trình thu tại trụ sở UBND, đài truyền thanh về số hộ kinh doanh, mức thuế để nhân dân biết tham gia giám sát bảo đảm đóng góp công bằng, động viên nhắc nhở các hộ nộp thuế, coi đó là tiêu chuẩn thi đua ghi nhận khen thưởng danh hiệu đơn vị, thôn xóm và gia đình văn hóa [11]

Trong điều hành chi ngân sách, chính quyền các cấp đã chỉ đạo sát sao, chặt chẽ và các cơ quan chuyên môn tăng cường hướng dẫn, kiểm tra, giám sát chi bám sát dự toán, bảo đảm cân đối tích cực Chi đầu tư phát triển được đảm bảo tiến độ thực hiện dự án, chi thường xuyên tiết kiệm, hiệu quả ở huyện và cơ sở, đáp ứng nhu

cầu chi đột xuất của huyện, cơ sở, tạo điều kiện cho các cấp hoàn thành tốt nhiệm vụ được giao

Tuy nhiên, Phòng Tài chính - Kế hoạch huyện chưa chủ động thảo luận dự toán ngân sách với các xã trong năm đầu thời kỳ ổn định ngân sách và xem xét lại trong những năm tiếp theo Việc phối hợp giữa phòng Tài chính kế hoạch huyện với các xã, thị trấn, các đơn vị liên quan trong lập dự toán ngân sách chưa được tốt Trách nhiệm của các tổ chức, cá nhân trong quá trình xét duyệt dự toán ngân sách huyện chưa được đề cao [11]

1.2.3 Bài học rút ra về quản lý ngân sách nhà nước cấp huyện cho huyện Bát Xát, tỉnh Lào Cai

Từ những kinh nghiệm quản lý NSNN của các địa phương nêu trên, có thể rút

ra một số bài học quản lý NSNN ở huyện Bát Xát, tỉnh Lào Cai như sau:

Thứ nhất, coi trọng công tác phân tích, dự báo kinh tế phục vụ cho việc lập dự toán ngân sách nhằm phát triển kinh tế - xã hội Việc phân tích cơ cấu kinh tế, quy

mô giá trị gia tăng, thu nhập dân cư của huyện sẽ phục vụ cho việc lập dự toán thu, chi ngân sách huyện sát với thực tế hơn

Thứ hai, tích cực khuyến khích các đơn vị sử dụng NS thực hiện tự chủ, tự chịu trách nhiệm về tài chính, về thực hiện nhiệm vụ, quản lý biên chế và kinh phí Cần khuyến khích nâng cao hiệu quả sử dụng kinh phí do NSNN cấp nhằm phát huy tối đa khả năng huy động nguồn thu của các đơn vị, xóa bỏ tâm lý trông chờ, ỷ lại vào NSNN Các đơn vị hành chính sự nghiệp phải xây dựng quy chế chi tiêu nội bộ, đưa các phương án tiết kiệm chi thường xuyên vào chương trình hành động Đẩy mạnh thực hiện cơ chế khoán chi hành chính đi đôi với khoán biên chế trong các cơ

quan hành chính

Thứ ba, tăng cường thẩm quyền, trách nhiệm cho cán bộ quản lý tài chính để

họ chủ động, tự do và linh hoạt hơn trong quản lý điều hành Các cơ quan đầu tỉnh cần thống nhất chỉ đạo và mạnh dạn phân cấp quản lý chi NS cho chính quyền cấp huyện trên cơ sở thống nhất chính sách, chế độ, tạo điều kiện cho cấp huyện phát huy tính tự chủ, tự chịu trách nhiệm theo quy định của pháp luật, thực hiện quản lý tài chính và sử dụng một cách hiệu quả nguồn lực tài chính, cho phép thi hành những

biện pháp tài chính cụ thể, phù hợp với tình hình thực tế từng huyện, quận, thành phố Thứ năm, tăng cường công tác kiểm tra, giám sát góp phần thực hiện tốt kỷ cương tài chính; phấn đấu thực hiện mục tiêu tiết kiệm, hiệu quả, chống thất thoát lãng phí đối với các khoản chi, bảo đảm tính công khai minh bạch Kịp thời phát hiện và xử lý nghiêm những người chi sai chế độ, chính sách, những hành vi tham ô, tham nhũng

làm lãng phí, thất thoát công quỹ

Chương 2 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 2.1 Câu hỏi nghiên cứu

Câu hỏi 1: Thực trạng quản lý NSNN tại huyện Bát Xát – Tỉnh Lào Cai trong thời gian qua như thế nào?

Câu hỏi 2: Những tồn tại hạn chế trong quản lý NSNN tại huyện Bát Xát hiện nay là gì?

Câu hỏi 3: Những yếu tố nào ảnh hưởng quyết định tới quản lý NSNN tại huyện Bát Xát?

Câu hỏi 4: Những giải pháp nào có thể được đề xuất nhằm hoàn thiện quản lý NSNN cho huyện Bát Xát - tỉnh Lào Cai?

2.2 Các phương pháp nghiên cứu cụ thể

2.2.1 Phương pháp tiếp cận nghiên cứu

Tác giả luôn quán triệt quan điểm tổng thể trong nghiên cứu đề tài Trước hết tác giả đi từ nghiên cứu cơ sở lý luận về quản lý thu – chi NSNN Tiếp đó, bài học kinh nghiệm trong quản lý NSNN của các địa phương của Việt Nam Việc đánh giá hiện trạng trong quản lý NSNN tại Huyện Bát Xát tỉnh Lào Cai sẽ cho phép tác giả nhận diện được điểm mạnh, điểm hạn chế và nguyên nhân trong quản lý NSNN Đây chính là cơ sở cho phép tác giả đề xuất các giải pháp nhằm hoàn thiện quản lý NSNN tại Huyện Bát Xát tỉnh Lào Cai trong giai đoạn tới một cách toàn diện

2.2.2 Phương pháp nghiên cứu của luận văn

Thực hiện đề tài, tác giả luận văn đã sử dụng các phương pháp như: Phương pháp thu thập, xử lý và phân tích tài liệu; Phương pháp logic kết hợp với lịch sử; Phương pháp thống kê, mô tả; Phương pháp phân tích – tổng hợp; Phương pháp so sánh… trong nghiên cứu một số nội dung của đề tài

2.2.2.1 Phương pháp thu thập tài liệu

- Tài liệu thứ cấp

Trong quá trình nghiên cứu, tác giả đã thu thập các văn bản, tài liệu, các nguồn

số liệu thứ cấp có liên quan đến vấn đề nghiên cứu Đồng thời, tác giả đã kế thừa một

số kết quả nghiên cứu trước đó, nhằm làm sáng tỏ hơn nội dung nghiên cứu của đề tài

Thông tin dữ liệu của đề tài chủ yếu là dữ liệu thứ cấp Ưu điểm của dữ liệu thứ cấp là dễ tìm kiếm, tìm kiếm nhanh, dữ liệu thứ cấp đã tồn tại sẵn và vấn đề đơn thuần chỉ là phát hiện ra chúng Vì vậy thời gian để thu thập dữ liệu thứ cấp chính là thời gian để tìm kiếm chúng Chi phí cho việc thu thập dự liệu thứ cấp ít hơn rất nhiều

so với việc thu thập dữ liệu sơ cấp

Số liệu được thu thập bao gồm các văn bản của Chính phủ, của các Bộ, Ban, Ngành, Tỉnh Lào Cai có liên quan được thu thập và đánh giá Các báo cáo tổng kết,

sơ kết của Huyện Bát Xát tỉnh Lào Cai, các số liệu có liên quan, đặc biệt là công quản

lý NSNN trên địa bàn Huyện Bát Xát được thu thập, phân tích và đánh giá Để thông tin được thu thập một cách chính xác, hợp lý và có giá trị, các yêu cầu của việc xác định dữ liệu, các loại dữ liệu thu thập phải được xác định rõ ràng xuất phát từ mục tiêu nghiên cứu

- Tài liệu sơ cấp

Nguồn số liệu sơ cấp được thu thập thông qua phỏng vấn và điều tra trực tiếp bằng việc sử dụng các phiếu điều tra ý kiến của các đơn vị thực hiện quản lý NSNN Ngoài ra còn là một số các ý kiến phỏng vấn cá nhân của các cán bộ nhân viên thuộc

Sở Tài chính, phòng Tài chính, đây là những người hiểu rõ nhất điểm mạnh, yếu, thiếu sót của hệ thống mà họ đang tác nghiệp, đây chính là nguồn thông tin có giá trị nhất

Nội dung khảo sát lấy ý kiến cán bộ quản lý, chuyên viên phòng tài chính và các đơn vị sử dụng ngân sách bao gồm: Công tác lập dự toán; Quản lý nguồn thu; Quản lý chi; Công tác quyết toán thu, chi; Kết quả phân bổ ngân sách nhà nước; Công tác thanh tra, kiểm tra

Mục đích khảo sát: Để đánh giá quản lý tài chính tại Huyện Bát Xát

Quy mô mẫu khảo sát:

Tổng số cán bộ, công chức quản lý ngân sách nhà nước của huyện gồm: HĐND huyện, UBND huyện, phòng Tài chính - Kế hoạch, Chi cục Thuế, Kho bạc Nhà nước năm 2018 là: 71 người Quy mô mẫu sẽ được tính theo công thức sau (Fely David, 2005)