Một số dạng bài tập minh họa thường gặp về đường tròn và các phương pháp khác nhau để giải quyết vấn đề...3 II.1.. Mặc dù kiến thức về đường tròn các em đã học rất kĩ ở lớp 9 rồi, song k
Trang 1SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓA TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG LÊ HỒNG PHONG
SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
SKKN thuộc lĩnh vực ( môn) : Toán
THANH HÓA NĂM 2019
Trang 2MỤC LỤC
PHẦN 1: MỞ ĐẦU 1
1 Lí do chọn đề tài 1
2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 1
3 Đối tượng nghiên cứu: 2
4 Phương pháp nghiên cứu: 2
5 Cấu trúc của đề tài 2
PHẦN 2: NỘI DUNG 3
I KHÁI QUÁT LÍ THUYẾT CƠ BẢN 3
1) Phương trình đường tròn 3
2) Nhận dạng phương trình đường tròn 3
3) Phương trình tiếp tuyến 3
II Một số dạng bài tập minh họa thường gặp về đường tròn và các phương pháp khác nhau để giải quyết vấn đề 3
II.1 Dạng 1: * Tìm tọa độ tâm và tính bán kính của đường tròn 3
* Tìm điều kiện để một phương trình là đường tròn 3
* Tìm quỹ tích tâm của đường tròn 3
II.2 Dạng 2: Lập phương trình đường tròn 7
II.3 Dạng 3: Phương trình tiếp tuyến của đường tròn Đường thẳng đi qua hai tiếp điểm 11
II.4 Dạng 4: Vị trí tương đối của đường thẳng với đường tròn Bài toán tương giao 17
II.5 Dạng 5: Vị trí tương đối của hai đường tròn Tiếp tuyến chung của hai đường tròn 20
PHẦN 3: TỔ CHỨC THỰC NGHIỆM VÀ ĐÁNH GIÁ KẾT QUẢ 25
3.1 Mục đích, tổ chức thực nghiệm 25
3.2 Nội dung dạy thử: 25
3.3 Kết quả thử nghiệm và những kết luận rút ra từ thử nghiệm 25
KẾT LUẬN 27
Trang 3PHẦN 1: MỞ ĐẦU
1 Lí do chọn đề tài
Trong chương trình THPT, môn Toán có một vai trò rất quan trọng Là mônhọc đòi hỏi học sinh phải có tư duy lôgic, sáng tạo và khả năng tự nghiên cứuhọc hỏi cao Với học sinh lớp 10 thì không ít em gặp nhiều khó khăn đối vớimôn Toán Một cấp học mới, một môi trường mới, cần một phương pháp mới,nhiều em rất lúng túng không tìm được phương pháp học hiệu quả cho mình dẫnđến kết quả giảm sút so với các năm học trước Hơn nữa, với sự đổi mới về cáchthức thi cử, kiểm tra, đánh giá học sinh thì càng yêu cầu cao hơn khả năng thíchứng của các em Từ năm học 2016 - 2017, bộ Giáo dục đã thay đổi từ hình thứcthi tự luận sang hình thức thi trắc nghiệm khách quan với môn Toán Do đó,ngay từ khi học lớp 10, học sinh phải có kiến thức, kĩ năng và phương pháp cầnthiết để học và làm tốt bài thi theo hình thức này
Qua một năm học vừa rồi, thực tế khi giảng dạy học sinh lớp 10 tôi thấy các
em rất lúng túng, lo lắng với kiểu thi trắc nghiệm khách quan, vì các em quenlàm bài kiểu tự luận, tỉ mỉ, chậm rãi Nay chuyển sang phải làm nhiều, làmnhanh, làm đúng Nhiều em rất khó khăn Đặc biệt với môn toán hình học Mặc
dù kiến thức về đường tròn các em đã học rất kĩ ở lớp 9 rồi, song khả năng vậndụng vào bài toán của lớp 10 lại rất hạn chế Vì vậy, với giáo viên, việc dạy họccác em cũng phải thay đổi nhiều về phương pháp Với môn hình học thì càngkhó khăn hơn, bản thân các em đã có tâm lí sợ môn hình, nay thi theo hình thứctrắc nghiệm khách quan nhiều em thực sự vất vả, mất phương hướng và hoangmang Để các em có được phương pháp tư duy nhanh, khả năng giải quyết vấn
đề và kĩ năng làm bài tốt, việc dạy học theo phương pháp mới, rèn luyện kĩ nănggiải bài tập theo hình thức trắc nghiệm ngay từ năm lớp 10 là rất cần thiết chohọc sinh Nhưng trước hết, học sinh vẫn phải thành thạo các bài toán ở dạng tựluận và biết chọn cách làm nhanh vào bài toán trắc nghiệm Các em phải đượctrang bị các kiến thức cơ bản, phương pháp mới làm toán trắc nghiệm, kĩ nănggiải toán nhanh, kĩ năng sử dụng máy tính thành thạo Khi đó, các em sẽ tự tin,hứng thú trong học tập và đạt được các kết quả cao
Với lí do trên, tôi chọn đề tài " Rèn luyện kĩ năng giải bài tập về đường trònbằng hình thức trắc nghiệm khách quan" trong chương trình hình học cơ bảnlớp 10
2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
Mục đích nghiên cứu: Đề tài đưa ra một số hướng suy nghĩ, tư duy, phương
pháp nhanh, hiệu quả trong quá trình rèn luyện kĩ năng giải bài tập liên quan đếnđường tròn trong chương trình hình học lớp 10 ( ban cơ bản )
Trang 4Nhiệm vụ nghiên cứu:
+ Hệ thống hóa lí thuyết về đường tròn
+ Đưa ra một số phương pháp khả thi và hiệu quả trong quá trình rèn luyện kĩnăng giải bài tập về đường tròn
+ Tổ chức kiểm tra, đánh giá kiểm chứng tính khả thi và hiệu quả của đề tài
3 Đối tượng nghiên cứu:
+ Nghiên cứu các bài dạng bài toán về đường tròn trong chương trình hìnhhọc lớp 10 ( ban cơ bản)
+ Mẫu khảo sát: các lớp 10A1, 10A2, trường THPT Lê Hồng Phong nămhọc 2018 - 2019
4 Phương pháp nghiên cứu:
+ Phân tích, tổng hợp, hệ thống hóa các nội dung có trong đề tài với phươngpháp là: Với mỗi dạng toán đều có ví dụ minh họa dạng tự luận sau đó cho bàitập dạng trắc nghiệm
+ Triển khai dạy thực nghiệm một số giáo án để đánh giá tính khả thi và hiệuquả của đề tài
+ Kiểm tra, đánh giá, thống kê
5 Cấu trúc của đề tài
+ Phần 1: Mở đầu
+ Phần 2: Nội dung :
I Khái quát lí thuyết cơ bản
II Đưa ra một số dạng bài tập minh họa thường gặp về đường tròn và cácphương pháp khác nhau để giải quyết vấn đề Trong mỗi dạng, tác giả nêu cáckiến thức và kĩ năng cơ bản mà học sinh cần nắm được, các lưu ý quan trọng.Một số ví dụ chọn lọc và có hệ thống bài tập vận dụng
* Dạng 1: Nhận dạng phương trình đường tròn
* Dạng 2: Lập phương trình đường tròn
* Dạng 3: Tiếp tuyến của đường tròn
* Dạng 4: Tương giao của đường thẳng với đường tròn
* Dạng 5: Vị trí tương đối của hai đường tròn
+ Phần 3: Tổ chức thực nghiệm và đánh giá kết quả
Trang 5PHẦN 2: NỘI DUNG
I KHÁI QUÁT LÍ THUYẾT CƠ BẢN
1) Phương trình đường tròn
* Trên mặt phẳng tọa độ, cho đường tròn (C)
có tâm I(a ; b) và bán kính R Điểm M(x ; y)
+b2
−c
3) Phương trình tiếp tuyến
* Đường thẳng ∆ tiếp xúc với đường tròn (C) có tâm I, bán kính R ↔ d ( I , ∆ )=R
Đường thẳng ∆ là một tiếp tuyến của đường tròn
II Một số dạng bài tập minh họa thường gặp về đường tròn và các phương pháp khác nhau để giải quyết vấn đề.
II.1 Dạng 1: * Tìm tọa độ tâm và tính bán kính của đường tròn
* Tìm điều kiện để một phương trình là đường tròn
* Tìm quỹ tích tâm của đường tròn
1.1 Tìm tọa độ tâm và tính bán kính của đường tròn
Kiến thức cơ bản:
+ Đường tròn (x−a)2+(y−b)2=R2 có tâm I(a ; b) , bán kính R
+ Phương trình x2+y2+2 ax +2 by +c=0,(a2+b2+c >0) là phương trình của đườngtròn có tâm I(-a ; -b) và bán kính R=√a2+b2−c
Kĩ năng: Nắm rõ dạng phương trình đường tròn để tìm đúng tâm và bán kính
b
y
I R x a M y
Trang 6Lưu ý: Trong câu 5, phải chia cả hai vế của phương trình cho 3 để đưa về đúng
dạng cơ bản rồi mới tìm tâm và bán kính theo công thức
1.2 Tìm điều kiện để một phương trình là đường tròn
Kiến thức cơ bản:
Phương trình x2
+y2 +2 ax +2 by +c=0 , ( a2
+b2 +c >0) là phương trình của đườngtròn có tâm I(-a ; -b) và bán kính R=√a2
+b2
−c
Kĩ năng: Nắm được dấu hiệu để nhận biết nhanh phương trình nào là của đường
tròn Chẳng hạn khi c < 0 luôn đúng Và sẽ không là đường tròn khi: hệ số của x
và y không đồng nhất, hoặc có chứa tích x.y, hoặc vi phạm điều kiện
Đáp án: B ( dùng phương pháp loại trừ ta được kết quả B )
Ví dụ 3: Phương trình nào sau đây không phải của đường tròn
+b2 +c >0¿
Ví dụ 4: Tìm m để phương trình x2
+y2 −2(2 m−1)x +2 my+2 m=0 là phương trìnhcủa một đường tròn?
Ví dụ 5: Tìm m để x2+y2−2 mx−(m−1) y +2 m+1=0 là phương trình đường tròn
có bán kính R=3√2
A m ∈{ −4 ;2} B m ∈{ −3 ;5 }
Trang 7Đáp án: B ( dùng công thức R=√a2+b2−c )
1.3 Tìm quỹ tích tâm của đường tròn
Kiến thức cơ bản: Cách tìm quỹ tích của điểm M(x ; y) trong mặt phẳng tọa độ
+ Bước 1: Tìm điều kiện của tham số để điểm M tồn tại
+ Bước 2: Tính tọa độ (x ; y) của điểm M theo tham số ( chẳng hạn là m )
+ Bước 3: Khử tham số m giữa x và y ( ta gọi là tìm hệ thức liên hệ giữa x và y
mà không phụ thuộc tham số)
+ Bước 4: Giới hạn quỹ tích ( căn cứ vào điều kiện ở bước 1)
Chú ý: + Nếu x M hoặc y M không phụ thuộc tham số thì không phải làm bước 3 + Nếu điểm M luôn tồn tại thì không phải làm bước 4
Kĩ năng: Thực hiện đúng phương pháp tìm quỹ tích để hoàn thiện tốt bài làm.
Ví dụ 6: Tìm quỹ tích tâm của đường tròn
x2+y2−2 mx+2 (m+2) y +2(m2+m+1)=0
Bài giải:
Bước 1: Tìm điều kiện của m
Để phương trình đã cho là đường tròn thì a2
+b2 +c >0 , suy ra m > -1
Bước 2: Gọi I là tâm đường tròn, { x I=m
Bước 3: Cộng các vế ta được x I+y I=−2
Vậy tâm I thuộc đường thẳng cố định x + y +2 = 0
Bước 4: giới hạn: do m>−1nên x I>−1
Kết luận, vậy quỹ tích các điểm I là nửa đường thẳng
Trang 8Câu 2 Phương trình nào sau đây không phải là của đường tròn
C (C) cắt trục Ox tại hai điểm D (C) cắt trục Oy tại hai điểm
Câu 8 Cho đường tròn (C): 2 x2+2 y2−4 x+8 y+1=0 Tìm mệnh đề đúng
A (C) không cắt trục Oy B (C) cắt trục Ox tại một điểm
C (C) có tâm I(2 ; -4) D (C) không đi qua điểm M(2 ; 5)
Câu 9 Tìm m để phương trình x2+y2−2 (m+1) x−2 (m+ 2) y +6 m+7=0 là phươngtrình của đường tròn
A m<0 B m>1 C m<1 D m < -1 hoặc m > 1
Câu 10 Với giá trị nào của m thì phương trình x2
+y2 −2 mx+4 y+8=0 không phải là phương trình của đường tròn
Trang 9II.2 Dạng 2: Lập phương trình đường tròn
Kiến thức cơ bản: + Tìm tâm I(a ; b), bán kính R, có phương trình
(x−a)2
+(y−b)2
=R2 + Đường tròn đi qua ba điểm phân biệt không thẳng hàng thìnên dùng phương trình x2+y2+2 ax +2 by +c=0
+ Đường thẳng ∆ tiếp xúc với đường tròn (C) có tâm I, bánkính R ↔ d ( I , ∆ )=R
Đặc biệt:
+ Đường tròn (C) có tâm I(a ; b) tiếp xúc với trục Ox thì R=|b| ( h.1)
+ Đường tròn (C) có tâm I(a ; b) tiếp xúc với trục Oy thì R=|a| ( h
+ Đường tròn (C) có tâm I(a ; b) tiếp xúc với hai trục Ox, Oy thì R=|a| = |b|.( h.3)
( h.1) ( h.2) ( h.3)
Kĩ năng: Nắm vững các dạng cơ bản về viết phương trình đường tròn ( thường
là đi tìm tâm và tính bán kính ) Liên hệ các kiến thức về đường tròn ở lớp 9 đểgiải quyết nhanh gọn bài toán
Chẳng hạn: + Khi đường tròn đi qua hai điểm A, B thì tâm I luôn nằm trênđường trung trực của đoạn AB
+ Khi đường tròn tiếp xúc với đường thẳng ∆ tại điểm M thì tâm Iluôn nằm trên thẳng vuông góc với ∆ , tại điểm M
+ Khi đường tròn tâm I, bán kính R cắt đường thẳng ∆ tại hai điểm
A, B thì IH vuông góc AB tại trung điểm H của AB và IH = d(I , ∆ )
Ví dụ 1: Viết phương trình đường tròn ngoại tiếp tam giác ABC biết A(-1;3),
I b
x
O
y R
a
I b
Trang 10+ Giải hệ tìm nghiệm và kiểm tra điều kiện a2
+b2 +c >0 rồi thay giá trịcủa a, b, c vào phương trình ban đầu ta được kết quả
Cách 2: + Gọi I(a ; b) là tâm ta có IA = IB = IC
+ Giải hệ hai ẩn a, b ta tìm được tâm và tính R = IA
+ Viết phương trình đường tròn
Cách 3: + Tâm I là giao của hai đường trung trực của hai cạnh AB và AC.
+ Tính R = IA
+ Viết phương trình đường tròn
Giáo viên lưu ý học sinh với hình thức trắc nghiệm thì học sinh nên dùng cách 1, sử dụng máy tính sẽ nhanh và chính xác hơn.
Đáp án: x2+y2−2 x − y−9=0
Ví dụ 2: Lập phương trình đường tròn có tâm nằm trên trục tung và đi qua hai
điểm A(3 ; -3), B(5 ; 1)
Bài giải: bài toán này có thể làm theo ba cách
Cách 1: + Gọi tâm I(0 ; b), cho IA = IB, tìm được b, tìm được tâm I
+ Tính R = IA, viết phương trình đường tròn
Cách 2: + Viết phương trình đường trung trực ∆của AB
+ Cho ∆ giao trục tung tìm được tâm I
+ Tìm R = IA, viết phương trình đường tròn
Cách 3: + Gọi tâm I(0 ; b) , có phương trình x2+(y −b)2=R2
+ Thay tọa độ A, B vào phương trình , giải hệ ta tìm được được b và R,suy ra phương trình đường tròn
Giáo viên lưu ý học sinh, ba cách trên gần tương đương nhau, học sinh chọntheo kĩ năng của mình
Đáp án: x2
+(y −1)2 =25
Ví dụ 3: Lập phương trình đường tròn có tâm nằm trên đường thẳng
d : x+2 y −1=0 và tiếp xúc với đường thẳng d ' : x −6 y−22=0 tại điểm A(-2 ; - 4).Bài gải: bài toán này được làm theo ba cách
Cách 1: + Viết phương trình đường thẳng ∆ đi qua A và vuông góc với d'
+ Tâm I là giao của ∆ và d
+ Tính R = IA, viết phương trình đường tròn
Cách 2: + Gọi tâm I(1-2t ; t) thuộc d, giải phương trình IA = d(I , d') tìm được t,
tìm được tâm I
+ Tính R = IA, viết phương trình đường tròn
Cách 3: + Gọi phương trình đường tròn (x−a)2+(y−b)2=R2
Trang 11+ Giải hệ phương trình {(−2−a)a+2b−1=02+(−4−b)2=R2
|a−6 b−22|
√37 =R + Tìm được a, b, R, viết phương trình đường tròn
Giáo viên lưu ý học sinh chọn cách 1 là dễ nhất, hai cách còn lại phải giải phương trình và hệ phương trình đều phức tập dễ nhầm lẫn.
Đáp án: (x +3)2+(y−2)2=37
Ví dụ 4: Lập phương trình đường tròn có tâm I(- 4 ; 1) và cắt đường thẳng
Bài giải: + Khi đường tròn cắt đường thẳng thì chỉ nên làm theo một hướng màrất quen ở lớp 9 là lấy trung điểm H của AB, ta có
2 =4√5
IH=d ( I , ∆)=|2 (−4 )−1−6|
√5 =3√5 + R2
=IA2
=IH2 +HA2 =125 + Đáp án: (x +4 )2+(y−1)2=125
Ví dụ 5: Lập phương trình đường tròn có tâm I(2 ; - 4) và cắt đường thẳng
Bài giải: + Gọi H là trung điểm AB, do tam giác IAB vuông cân tại I nên ta có
+ Đáp án: (x−2)2+(y +4)2= 45
Ví dụ 6: Lập phương trình đường tròn tiếp xúc với trục hoành tại điểm A(-3 ; 0)
và đi qua điểm B(- 4 ; 1)
Bài giải: + Do đường tròn tiếp xúc với trục hoành tại A(-3 ; 0) nên tâm I thuộcđường thẳng x = -3, do đó gọi tâm I(-3 ; b)
+ Cho IA = IB tìm được b = 1, suy ra R = |b|=1
+ Đáp án: (x +3)2
+(y−1)2 =1
Ví dụ 7: Lập phương trình đường tròn tiếp xúc với trục tung tại điểm A(0 ; 1) và
có tâm thuộc đường thẳng ∆ : 4 x−3 y +5=0
Bài giải: + Vì đường tròn tiếp xúc với trục tung tại điểm A(0 ; 1) nên tâm Ithuộc đường thẳng y = 1, do đó gọi I(a ; 1)
Trang 12+ Mà tâm I thuộc ∆ , thay tọa độ I vào phương trình ∆ tìm được a=−1
4
Ví dụ 8: Lập phương trình đường tròn tiếp xúc với hai trục tọa độ và có tâm
thuộc đường thẳng ∆ : x + y−2=0
Bài giải: + Gọi tâm I và thuộc ∆ : x + y−2=0 nên I(t ; 2-t)
+ Vì đường tròn tiếp xúc với hai trục nên |t|=|2−t|, tìm được t = 1 + Đáp án : (x−1)2
Câu 4 Đường tròn có tâm I(-4 ; 3) và tiếp xúc với trục tung có phương trình là:
A x2
+y2 −4 x +3 y +9=0 B (x +4 )2+(y−3)2=16
C (x−4)2+(y +3)2=16 D x2
+y2 +8 x −6 y−12=0
Câu 5 Đường tròn có tâm I(4 ; 3) và tiếp xúc với đường thẳng ∆ :3 x−4 y +5=0
Trang 13Câu 9 Tọa độ tâm đường tròn đi qua ba điểm A(0 ; 5), B(3 ; 4) , C(- 4 ; 3) là:
A Đường tròn tâm I(1 ; -2), bán kính R = 2
B Đường tròn tâm I(- 1;2), bán kính R = 2
C Đường tròn tâm I(-1 ; 2), bán kính R = 4
D Đường tròn tâm I(1 ; -2), bán kính R = 4
Câu 14 Cho điểm M(x ; y) thảo mãn: {y=−3+4 cost x=2+4 sint , t ∈ R
Tập hợp các điểm M là:
A Đường tròn tâm I(-2; 3), bán kính R = 4
B Đường tròn tâm I(2;- 3), bán kính R = 4
C Đường tròn tâm I(-2 ; 3), bán kính R = 16
D Đường tròn tâm I(2 ; -3), bán kính R = 16
Câu 15 Cho hai điểm A(- 4 ; 2), B(2 ; - 3) Tập hợp điểm M(x ; y) thỏa mãn
Kiến thức cơ bản: Cho đường tròn (C) có tâm I, bán kính R và đường thẳng ∆
Điều kiện cần và đủ để ∆ tiếp xúc với (C) là d ( I , ∆ )=R (*)
Trang 14* Dạng toán: Tiếp tuyến tại điểm:
+Tiếp tuyến của (C) tại điểm M là đường thẳng đi qua điểm M và nhận vecto ⃗ℑlàm pháp tuyến
* Dạng toán : Tiếp tuyến có phương cho trước:
+ Nếu tiếp tuyến ∆ của (C) song song với đường thẳng ax +by +c =0 thì phươngtrình ∆ có dạng ax +by +m=0, m là tham số Dùng điều kiện tiếp xúc (*) tìm đượcm
+ Nếu tiếp tuyến tuyến ∆ của (C) vuông góc với đường thẳng ax +by +c =0 thìphương trình ∆ có dạng bx−ay+m=0, m là tham số Dùng điều kiện tiếp xúc (*)tìm được m
+ Đặc biệt: khi tiếp tuyến tạo với hai trục tọa độ một tam giác vuông cân thì hệ
số góc của tiếp tuyến là 1 hoặc - 1
* Dạng toán: Tiếp tuyến đi qua điểm M ( x0; y0)cho trước.
+ Gọi phương trình tiếp tuyến là: a(x−x0)+b(y− y0)=0, với n=(a ,b)≠ ⃗0⃗
+ Điều kiện tiếp xúc d ( I , ∆ )=R, quy đồng phương trình, bình phương, chọn
⃗
n=(a ,b)≠ ⃗0
+ Kết luận phương trình tiếp tuyến
* Chú ý: + Từ điểm M nằm trong đường tròn (C) không có tiếp tuyến nào với (C).
+ Từ điểm M nằm trên (C) kẻ được duy nhất một tiếp tuyến đến (C) + Từ điểm M nằm noài (C) kẻ được hai tiếp tuyến đến (C) Khi đó gọi
A, B là các tiếp điểm thì đường thẳng AB vuông góc với đường thẳng IM tạitrung điểm H của AB
Kĩ năng: + Thành thạo các dạng phương trình tiếp tuyến
+ Vận dụng các tính chất của tiếp tuyến với đường tròn để xử lí cácbài toán liên quan đến tiếp tuyến
Ví dụ 1: Viết phương trình tiếp tuyến với đường tròn (C):
x2+y2−4 x +8 y +10=0 tại điểm A(-1;-3)
Bài giải: + (C) có tâm I(2 ; -4), bán kính R = √10
+ Gọi ∆ là tiếp tuyến tại A(-1 ; -3), ∆ :{có vecto pháp tuyến ⃗n=⃗ đi qua A (−1 ;−3) AI =(3 ;−1)
+ Phương trình ∆ :3 x− y =0
Ví dụ 2: Cho đường tròn (C): x2+y2+6 x −2 y −10=0 Lập phương trình tiếp tuyếnvới (C) biết tiếp tuyến song song với đường thẳng d: 2 x−4 y+1=0
Bài giải: + (C) có tâm I(-3 ; 1), bán kính R = √20
+ Gọi ∆ là tiếp tuyến của (C), vì ∆ // d nên phương trình
∆ : x−2 y +c=0 , c ≠ 1