Sử dụng sơ đồ tư duy trong các tiết ôn tập môn toán 12 nhằm phát huy tính sáng tạo và nâng cao khả năng ghi nhớ của học sinh

Trong Điều 24, mục 2 Luật giáo dục do Quốc hội khoá X thông qua cũng đã có câu: “Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh; phù

DANH MỤC NHỮNG CỤM TỪ VIẾT TẮT

THPT QG Trung học phổ thông Quốc gia

MỤC LỤC

1 Mở đầu 1

1.1 Lí do chọn đề tài 1

1.2 Mục đích nghiên cứu 1

1.3 Đối tượng nghiên cứu 1

1.4 Phương pháp nghiên cứu 1

2 Nội dung sáng kiến kinh nghiệm 2

2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm 2

2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm 5

2.3 Các sáng kiến kinh nghiệm đã sử dụng để giải quyết vấn đề 6

2.4 Hiệu quả của SKKN đối với hoạt động giáo dục của bản thân, đồng nghiệp và nhà trường 12

3 Kết luận và kiến nghị 13

TÀI LIỆU THAM KHẢO 14

1 Mở đầu

1.1 Lí do chọn đề tài

Trong những năm gần đây, Đảng và nhà nước ta đặc biệt coi trọng sự nghiệp Giáo dục-Đào tạo (GD-ĐT), coi con người là mục tiêu, là động lực của

sự phát triển; coi GD-ĐT là quốc sách hàng đầu; và muốn tiến hành công nghiệp hoá, hiện đại hoá thắng lợi phải phát triển mạnh GD - ĐT Đây chính là những

cơ hội, những thách thức mới đòi hỏi ngành GD -ĐT phải có nhiều đổi mới, trong đó có đổi mới về chương trình, sách giáo khoa và phương pháp dạy học Trong Điều 24, mục 2 Luật giáo dục (do Quốc hội khoá X thông qua) cũng

đã có câu: “Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh; phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học, rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn; tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh” Tuy nhiên, chương trình SGK toán THPT và phương pháp dạy học hiện nay còn nhiều bất cập Với SGK và các phương pháp dạy học cũ thì chỉ giúp học sinh học như một cái máy bắt chước các phương pháp để giải các dạng toán, không phát huy được tính sáng tạo của học sinh Đồng thời học sinh cũng rất khó nhớ được hệ thống các chuẩn kiến thức kỹ năng theo yêu cầu của chương trình hiện nay

Mặt khác học sinh ở trường THPT Đặng Thai Mai chúng tôi thuộc khu vực nông thôn có chất lượng đầu vào thấp Nhiều em có lực học từ trung bình trở xuống nên tính sáng tạo và khả năng ghi nhớ môn toán còn nhiều hạn chế Vì vậy để đáp ứng được yêu cầu trên giáo viên cần phải chủ động, tích cực đổi mới phương pháp dạy học, giúp học sinh phát huy được tính sáng tạo và khả năng ghi nhớ kiến thức Tuy nhiên việc áp dụng các phương pháp đổi mới vào dạy học còn mới chỉ là sơ khai, tự phát, nên hiệu quả và chất lượng còn rất nhiều hạn chế Chưa có một tài liệu nào chỉ rõ cụ thể là bài nào nên dùng phương pháp đổi mới gì là phù hợp và dùng như thế nào để mang lại hiệu quả cao nhất Phần lớn

là GV mò mẫm tự áp dụng Vì vậy rất cần các tài liệu các công trình nghiên cứu

áp dụng phương pháp đổi mới cho từng tiết học cụ thể cho tất cả các bộ môn, trong đó có môn toán THPT Trước kì thi THPT QG năm học 2018-2019 đang đến gần, việc ôn tập cho học sinh lớp 12 , trong đó có bộ môn toán của chúng tôi phụ trách, là rất quan trọng Để khắc phục được những vấn đề trên tôi mạnh dạn

áp dụng đề tài SKKN vào việc đổi mới phương pháp dạy học đó là “Sử dụng sơ

đồ tư duy trong các tiết ôn tập môn Toán 12 nhằm phát huy tính sáng tạo

và nâng cao khả năng ghi nhớ của học sinh ”

1.2 Mục đích nghiên cứu.

- Thiết kế, xây dựng kế hoạch sử dụng SĐTD vào các tiết ôn tập môn Toán

12 để phát huy tính sáng tạo và nâng cao khả năng ghi nhớ của học sinh

1.3 Đối tượng nghiên cứu.

- Phương pháp áp dụng SĐTD vào tiết ôn tập môn Toán 12

1.4 Phương pháp nghiên cứu.

Phương pháp nghiên cứu xây dựng cơ sở lý thuyết:

- Nghiên cứu tài liệu và các công trình nghiên cứu đổi mới PPDH theo hướng tích cực hóa việc học của học sinh

- Nghiên cứu về cấu trúc và nội dung chương trình ôn tập môn Toán 12

- Nghiên cứu cơ sở lý luận về các phương pháp, biện pháp thiết kế và sử dụng SĐTD trong dạy các tiết ôn tập môn Toán 12 nhằm phát huy tính sáng tạo

và nâng cao khả năng ghi nhớ của học sinh

- Đọc tài liệu SGK, SGV GT12, sơ đồ tư duy Mindmap

Phương pháp điều tra khảo sát thực tế, thu thập thông tin.

- Khảo sát qua bài kiểm tra 15p nhằm đánh giá khả năng ghi nhớ học sinh

Phương pháp thống kê, xử lý số liệu.

- Thống kê điểm số học sinh qua bài kiểm tra 15 phút từ đó rút ra chất lượng của học sinh và hiệu quả của phương pháp dạy học

Phương pháp chuyên gia.

- Gặp gỡ, trao đổi, tiếp thu ý kiến của các đồng nghiệp để làm cơ sở cho việc nghiên cứu đề tài

2 Nội dung sáng kiến kinh nghiệm

2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm.

- Sơ đồ tư duy (Mindmap) là một công cụ tổ chức tư duy , đây là phương

pháp tận dụng khả năng ghi nhận hình ảnh của bộ não, là cách để ghi nhớ chi tiết, tổng hợp hay phân tích một vấn đề ra thành một dạng của lược đồ phân nhánh Sơ đồ tư duy được khởi xướng từ Tony Buzan (chuyên gia hàng đầu thế giới về nghiên cứu hoạt động của não bộ) từ những năm 70 của thế kỷ XX và nó

đã trở thành một trong những phương pháp làm việc tích cực được sử dụng ở rất nhiều quốc gia trên thế giới [1]

Cấu tạo của SĐTD.

- Ở giữa sơ đồ là một hình ảnh trung tâm (hay một cụm từ) khái quát chủ đề

- Gắn liền với hình ảnh trung tâm là các nhánh cấp 1 mang các ý chính làm

rõ chủ đề

- Phát triển các nhánh cấp 1 là các nhánh cấp 2 mang các ý phụ làm rõ mỗi

ý chính

- Sự phân nhánh cứ thế tiếp tục để cụ thể hóa chủ đề, nhánh càng xa trung tâm thì ý càng cụ thể, chi tiết Có thể nói, Sơ đồ tư duy là một bức tranh tổng thể, một mạng lưới tổ chức, liên kết khá chặt chẽ theo cấp độ để thể hiện một nội dung, một đơn vị kiến thức nào đó

Hình 1: Cấu tạo Sơ đồ tư duy (Nguồn Internet)

 Các bước lập sơ đồ tư duy

Bước 1: Xác định từ khóa.

Mind Map được tạo thành bởi hầu hết các từ khóa (key word) nên nó tiết

kiệm được rất nhiều thời gian cho người học Chỉ với những từ khóa là bạn đã

có thể nắm bắt được hết nội dung của tất cả những điều mà bạn đang muốn ghi nhớ

Bước 2: Vẽ chủ đề ở trung tâm.

- Bước này chúng ta sẽ sử dụng một tờ giấy trắng (không kẻ ô) đặt nằm ngang và vẽ chủ đề ở chính giữa tờ giấy Giấy trắng không kẻ ô sẽ giúp cho học sáng tạo hơn, không bị những ô vuông cản trở suy nghĩ của bạn Vẽ trên giấy nằm ngang sẽ giúp người học có được không gian rộng lớn hơn để triển khai các ý

- Người học cần vẽ chủ đề ở chính giữa tờ giấy, từ đó mới phát triển ra các

ý khác ở xung quanh nó

- Học sinh có thể tự do sử dụng tất cả các màu sắc mà mình thích, chủ đề trung tâm có thể là chữ hoặc là hình, nếu kết hợp cả 2 thì càng tốt Đậy chính là yếu tố phát huy tính sáng tạo của học sinh

- Chủ đề trung tâm cần gây sự chú ý để người đọc dễ nhìn nhận vấn đề

Bước 3: Vẽ thêm các tiêu đề phụ (nhánh cấp 1)

- Tiêu đề phụ nên được viết bằng chữ in đậm nằm trên các nhánh dày để làm nổi bật

- Tiêu đề phụ nên gắn liền với trung tâm

- Tiêu đề phụ nên được vẽ theo hướng chéo góc chứ không nằm ngang, như vậy nhiều nhánh phụ khác có thể được vẽ tỏa ra một cách dễ dàng hơn

Bước 4: Vẽ các nhánh cấp 2, cấp 3, …

- Ở bước này, chúng ta vẽ nối tiếp nhánh cấp 2 vào nhánh cấp 1, nhánh cấp

3 vào nhánh cấp 2, v.v… để tạo ra sự liên kết

- Chúng ta nên vẽ nhiều nhánh cong hơn đường thẳng, như thế sẽ làm cho Mind map của chúng ta nhìn mềm mại, uyển chuyển và dễ nhớ hơn

- Chỉ nên tận dụng từ khóa và hình ảnh, ở mỗi nhánh chỉ sử dụng 1 từ khóa Việc này giúp cho nhiều từ khóa mới và những ý khác được nối thêm vào các từ khóa sẵn có một cách dễ dàng

- Hãy dùng những biểu tượng, cách viết tắt để tiết kiệm không gian và thời gian bất cứ lúc nào có thể

- Tất cả các nhánh của một ý nên tỏa ra từ một điểm và có cùng một màu

Bước 5: Thêm các hình ảnh minh họa

Ở bước này, chúng ta nên để trí tưởng tượng của mình bay bổng hơn bằng cách thêm nhiều hình ảnh nhằm giúp các ý quan trọng thêm nổi bật, cũng như lưu chúng vào trí nhớ mình tốt hơn vì não bộ của con người có khả năng tiếp thu hình ảnh cao hơn chữ viết Bạn đừng ngại mình vẽ xấu, cứ vẽ theo những gì bạn nghĩ, những gì bạn liên tưởng, đôi khi càng hài hước càng giúp bạn nhớ chúng được lâu hơn

Hình 2: Các bước vẽ Sơ đồ tư duy (Nguồn Internet)

 Các quy tắc khi thực hiện sơ đồ tư duy.

- Đừng suy nghĩ quá lâu mà hãy viết liên tục Việc các bạn dừng lại để suy

nghĩ một vấn đề nào đó quá lâu sẽ khiến cho những suy nghĩ tiếp theo của các bạn bị ngăn lại Các ý nên được triển khai một cách liên tục để duy trì sự liên kết

- Không cần tẩy xóa, sửa chữa

- Viết tất cả những gì mình nghĩ cho dù nó có hay không có ý nghĩa đi chăng nữa, đừng bỏ lỡ những ý tưởng đó Đôi khi những ý nghĩ tưởng như không hay lại là một ý tưởng cực kỳ độc đáo và sáng tạo mà bạn không ngờ được đó

- Sơ đồ tư duy được vẽ, viết và đọc theo hướng bắt nguồn từ trung tâm di chuyển ra phía ngoài, và sau đó là theo chiều kim đồng hồ Do đó, các từ ngữ nằm bên trái Sơ đồ tư duy nên được đọc từ phải sang trái (bắt đầu từ phía trong

di chuyển ra ngoài) [2]

 Những ưu điểm của SĐTD.

- Đối với nhà trường: Kỹ thuật dạy học này có thể vận dụng được với bất

kì điều kiện cơ sở vật chất nào của các nhà trường hiện nay nói chung Bởi vì ta

có thể thiết kế SĐTD trên giấy, trên bảng,… bằng cách sử dụng bút chì màu, phấn màu…hoặc cũng có thể thiết kế trên phần mềm SĐTD (Mind Map) Với những trường đủ điều kiện về cơ sở vật chất như máy chiếu Projecto, phòng máy

vi tính đảm bảo, chúng ta có thể sử dụng phần mềm (Mind Map) để phục vụ cho việc dạy học có ứng dụng công nghệ thông tin

- Đối với giáo viên: Giáo viên có thể vận dụng SĐTD vào tất cả các khâu

trong quá trình dạy học: Từ khâu kiểm tra bài cũ, đến khâu dạy học bài mới, hay khâu củng cố kiến thức sau mỗi tiết học đều mang lại hiệu quả cao

- Đối với học sinh: Phát huy tính tích cực, chủ động, khả năng sáng tạo

của học sinh Với ưu điểm luôn chú trọng tới hình ảnh, màu sắc, với các mạng lưới liên tưởng (các nhánh), do đó, các em dễ dàng vẽ thêm các nhánh để phát triển ý tưởng riêng của mình Đây là điều kiện để các em thể hiện phong cách cá nhân, dấu ấn riêng của bản thân

Nâng cao khả năng ghi nhớ hệ thống kiến thức SĐTD phát huy hết khả

năng ghi nhớ ở hai bán cầu não nên là một công cụ tuyệt vời giúp học sinh ghi nhớ kiến thức cho dù nó thuộc lĩnh vực gì đi chăng nữa

 Những nhược điểm của SĐTD.

Đây là phương pháp mới đòi hỏi người giáo viên phải tìm hiểu kỹ nội dung bài giảng và cách áp dụng SĐTD vào dạy học Cần có chuẩn bị chu đáo về đồ dùng dạy học như phấn màu, máy chiếu, bảng phụ Học sinh cũng phải được hướng dẫn chu đáo phương pháp vẽ, có bút màu, giấy A4 hoặc bảng phụ Đối với phương pháp sử dụng SĐTD trên máy chiếu thì giáo viên nắm vững cách sử dụng phần mềm vẽ SĐTD [3]

2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm

Thực trạng dạy học môn Toán theo phương pháp sử dụng SĐTD ở Trường THPT Đặng Thai Mai.

Qua nắm bắt tình hình và trao đổi với đồng nghiệp về việc giảng dạy môn Toán có liên quan đến SĐTD bản thân tôi nhận thấy

- Về phía giáo viên: Khi giảng dạy một tiết ôn tập GV thường ít khi sử

dụng SĐTD vào dạy học Nếu có sử dụng SĐTD thì các SĐTD thường là được chuẩn bị trước trên bảng phụ hoặc máy chiếu với mục đích hệ thống lý thuyết để

áp dụng giải các bài tập GV ít khi cho học sinh xây dựng trực tiếp các SĐTD này ngay trên lớp vì sợ tốn thời gian.Trong giáo án thì không thể hiện rõ từng bước tiến hành sử dụng SĐTD như thế nào, thông qua SĐTD thì giáo viên chưa hướng dẫn cụ thể cho học sinh cách thiết kế và sử dụng nắm bắt kiến thức ở SĐTD ra sao Thực chất nhiều GV còn thờ ơ với phương pháp dạy học này

- Về phía học sinh: Học sinh chưa có thói quen chuẩn bị đồ dùng học tập

như giấy A4, bút màu, bút chì, tẩy hoặc bảng phụ trong tiết học toán Mặt khác, học sinh chưa hiểu rõ cách thể hiện nội dung, kiến thức như thế nào trong việc thiết kế và sử dụng bản đồ tư duy

Sau khi học xong toàn bộ lý thuyết toán 12, tôi đã cho kiểm tra một bài 15 phút đối với hai lớp học 12A2, 12A7 năm học 2018-2019 trường THPT Đặng Thai Mai Bài kiểm tra có nội dung như sau:

Câu 1: Trình bày các bước khảo sát hàm số

Câu 2: Nêu các dạng đồ thị của hàm số bậc ba và bảng biến thiên tương ứng Câu 3: Nêu các dạng đồ thị của hàm số trùng phương

Kết quả thu được:

Điể

m

2

12A

7

5 14,

7

Qua bảng thống kê cho thấy tỉ lệ đạt yêu cầu còn rất thấp Số học sinh có điểm từ trung bình trở xuống chiếm 86.6% đối với lớp 12A2 và trên 88,2% đối với lớp 12A7 Trong bài làm của các em cũng cho thấy ở câu 1 số lượng các em viết đúng trình tự chỉ chiếm 35% ở câu 2, số em viết đủ các dạng đồ thị và bảng biến thiên đều dưới 45% Điều đó chứng tỏ số các em nhớ hệ thống kiến thức là rất thấp

2.3 Các sáng kiến kinh nghiệm đã sử dụng để giải quyết vấn đề

 Tổ chức dạy học bằng SĐTD Dựa vào nguyên tắc dạy học và tác dụng

của SĐTD tôi hướng dẫn học sinh ôn tập môn Toán 12 theo các bước sau:

Bước 1: GV sử dụng phương pháp gợi mở vấn đáp để tìm từ khóa trung

tâm và các nhánh cấp 1, cấp 2 GV vẽ dàn ý bằng SĐTD trên bảng

Bước 2: GV cho HS tự hoàn thiện các thông tin, hình ảnh theo gợi ý của

GV vào vở ghi của cá nhân Việc sử dụng hình thức cũng như màu sắc là để tự

do cho các em sáng tạo Đây chính là yếu tố phát huy tính sáng tạo của các em

Bước 3: GV gọi một số em lên bảng hoàn thiện SĐTD Sau đó GV cho các

em còn lại đánh giá đánh giá

Bước 4: Củng cố kiến thức bằng một SĐTD mà cả lớp đã tham gia chỉnh

sửa hoàn chỉnh, cho học sinh lên trình bày, thuyết minh về kiến thức đó

Lưu ý:

- SĐTD là một sơ đồ mở, GV yêu cầu các nhóm HS nên vẽ các kiểu SĐTD khác nhau, GV chỉ nên chỉnh sửa cho HS về mặt kiến thức, góp ý thêm về đường nét vẽ, màu sắc và hình thức, cấu trúc (nếu cần)

- GV lưu ý với học sinh nguyên tắc của SĐTD là chỉ viết những nội dung chính, ngắn gọn, khi trình bày phát triển thêm

Ví dụ: Thiết kế các hoạt động dạy bài “Ôn tập về tính đơn điệu của hàm

số bậc 3” - Giải tích 12 theo phương pháp 1.

 Hoạt động 1: Lập SĐTD

- GV hướng dẫn, gợi ý HS tiếp cận những nội dung chính của bài học, nêu

từ khóa đó là “Chiều biến thiên của hàm bậc ba ” GV viết từ khóa này lên

bảng

- GV sử dụng phương pháp gợi mở vấn đáp để HS chỉ ra 2 nhánh cấp 1 là trường hợp a 0 và a 0 GV vẽ các nhánh cấp 1 lên bảng

- GV tiếp tục sử dụng hình thức vẫn đáp để giúp học sinh tìm ra các nhánh cấp 2

– HS phát biểu trả lời và tìm ra có 6 nhánh cấp 2 Đó là các trường hợp phương trình ' 0y  vô nghiệm, có nghiệm kép và có hai nghiệm phân biệt.

- GV tiếp tục vẽ thêm 6 nhánh cấp 2 lên bảng và chia lớp thành 6 nhóm cho thảo luận hoàn thiện SĐTD vào bảng phụ của nhóm mình

Hoạt động 2: Báo cáo, thuyết minh về SĐTD.

Cử HS hoặc đại diện của các nhóm lên báo cáo, thuyết minh về SĐTD mà nhóm mình đã thiết lập Qua hoạt động này giáo viên nắm được việc hiểu kiến thức, kỹ năng trình bày, tinh thần học tập của học sinh, từ đó giáo viên vừa bổ sung kiến thức vừa rèn cho các em khả năng thuyết trình trước đông người, kỹ năng tự tin hơn, mạnh dạn hơn, đây cũng là một trong những điểm cần rèn luyện của học sinh hiện nay (kỹ năng sống)

 Hoạt động 3: Thảo luận, chỉnh sửa, hoàn thiện SĐTD.

Tổ chức cho học sinh thảo luận, bổ sung, chỉnh sửa, chất vấn, khắc sâu kiến thức và hoàn thiện SĐTD về kiến thức của nội dung vừa tìm hiểu (giáo viên sẽ

là người cố vấn, là trọng tài giúp học sinh hoàn chỉnh SĐTD)

 Hoạt động 4: Củng cố kiến thức bằng SĐTD.

Giáo viên cho học sinh lên trình bày, thuyết minh về kiến thức của bài, thông qua SĐTD mà cả lớp đã chỉnh sửa, hoàn thiện

Hình 3 Sơ đồ tư duy của tiết ôn tập “Chiều biến thiên của hàm số bậc ba”.

Hình 4 Hình vẽ của em Ngô Văn Huy lớp 12A7 Trường THPT Đặng Thai Mai.

Sau đây là hình ảnh về SĐTD được trình bày trên bảng và SĐTD trong vở ghi của một số học sinh lớp 12A2, 12A7 trường THPT Đặng Thai Mai qua một

số bài ôn tập toán 12 đã sử dụng phương pháp trên

Ví dụ : Bài “Ôn tập về cực trị hàm số” Giải tích 12.

Hình 5: SĐTD trên bảng bài ôn tập “Cực trị”.

Hình 6: Hình vẽ của em Nguyễn Văn Sắc lớp 12A7

Ví dụ : Bài ôn tập “Đường tiệm cận” Giải tích 12

Hình 7 SĐTD bài ôn tập “Đường tiệm cận”.