Việt Nam đang trong thời kỳ phát triển công nghệ 4.0, hội nhập quốc tếvới những ảnh hưởng của xã hội tri thức và toàn cầu hóa đòi hỏi đội ngũ laođộng phải có tư duy sáng tạo cao, linh ho
Trang 1MỤC LỤC
1 PHẦN MỞ ĐẦU
1.1 Lý do chọn đề tài 2
1.2 Mục đích nghiên cứu 3
1.3 Đối tượng nghiên cứu 3
1.4 Phương pháp nghiên cứu 3
2 PHẦN NỘI DUNG 2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm 3
2.2 Thực trạng 5
2.3 Các giải pháp thực hiện 5
2.3.1 Tổ chức các hoạt động thực hành, từ trực quan sinh động rút ra kết luận về khoảng cách giữa các yếu tố trong không gian 5
2.3.2 Chuyển đổi từ ngôn ngữ thực tiễn sang ngôn ngữ toán học, từ kết quả thực nghiệm rút ra kết luận về khoảng cách giữa các yếu tố trong không gian bằng ngôn ngữ toán học 11
2.3.3 Vận dụng tri thức vào giải toán 12
2.3.4 Vận dụng trong thực tế, khơi dậy tính sáng tạo, niềm đam mê toán học trong mỗi học sinh .13
2.3.5 ứng dụng công nghệ thông tin, giúp các em hứng thú gần gũi và dần yêu thích “Hình học không gian” 15
2.4 Hiệu quả 18
2.4.1 Tổ chức thực nghiệm 18
2.4.2 Kết quả thực nghiệm 18
3 PHẦN KẾT LUẬN 3.1 Kết luận 19
3.2 Khuyến nghị 19 TÀI LIỆU THAM KHẢO
1
Trang 21 PHẦN MỞ ĐẦU
1.1 Lý do chọn đề tài.
Việt Nam đang trong thời kỳ phát triển công nghệ 4.0, hội nhập quốc tếvới những ảnh hưởng của xã hội tri thức và toàn cầu hóa đòi hỏi đội ngũ laođộng phải có tư duy sáng tạo cao, linh hoạt, có khả năng giải quyết các vấn đềphức hợp trong thực tiễn, có năng lực hợp tác làm việc, tìm tòi, khám phá,…Trước tình hình đó ngành giáo dục nước ta đã và đang thực hiện các bướcchuyển đổi từ phương pháp dạy học truyền thống sang dạy cách học, cách lĩnhhội tri thức, hình thành năng lực và phẩm chất của mỗi con người
Trong những năm qua, toàn thể giáo viên cả nước đã thực hiện nhiều côngviệc trong đổi mới phương pháp dạy học theo định hướng phát triển năng lựccủa người học và đã đạt được những thành công bước đầu nhưng chưa đủ Từthực tế giảng dạy của bản thân cũng như việc đi dự giờ đồng nghiệp tại trườngtôi thấy rằng sự sáng tạo trong việc đổi mới phương pháp dạy học, phát huy tínhtích cực, tự lực của học sinh… chưa nhiều Để tạo nên một cuộc cách mạng giáodục, mỗi giáo viên phải tự thay đổi bản thân, không ngừng học hỏi, đừng chờđợi
Tôi chỉ là một giáo viên bình thường và luôn cố gắng làm hết trách nhiệmcủa mình Trước nền giáo dục của nước nhà hiện nay, tôi luôn trăn trở về mụctiêu giáo dục hướng sản phẩm đầu ra (các em học sinh yêu quý) phải trở thànhngười như thế nào, phát triển được những năng lực gì Hiện tại phần lớn họcsinh của tôi học tập với mục tiêu điểm số và thi cử, để đạt được điều đó các em
có thể mắc các lỗi: trao đổi, nhìn bài nhau, xem tài liệu…Và như thế vô tình các
em đã hình thành cho mình những tính cách không tốt Với mong muốn các em
sẽ trở thành những công dân có phẩm chất tốt, có óc sáng tạo, chủ động tích cực
cá nhân tôi đã cố gắng tìm tòi, thay đổi phương pháp dạy, tăng cường ứng dụngcông nghệ để phát huy tính tích cực của các em học sinh và phát triển năng lựcchuyên biệt cho mỗi học sinh Không dễ gì làm được điều này nhưng tôi tin rằngmỗi người trong chúng ta luôn cố gắng và đồng lòng để thay đổi thì chúng ta sẽtạo ra một cuộc cách mạng giáo dục với sản phẩm là những con người tích cực,sáng tạo
Tôi từng biết đến hai nguyên tắc thay đổi cuộc đời một đứa trẻ:
* Nguyên tắc BỂ CÁ
Cá vàng nuôi trong bể dù có nuôi bao lâu cũng chỉ đạt đến chiều dài nhất định Nhưng nếu thả chúng xuống ao thì cá vàng có thể dài thêm vài xen-ti-mét nữa.
* Nguyên tắc CON SÓI
Chính vì con sói luôn hứng thú với việc khám phá, không ngại trải
Trang 3Vì những lí do trên, tôi chọn đề tài: Phát huy tính sáng tạo, khả năng
tìm tòi khám phá, khơi dậy hứng thú học tập môn toán thông qua dạy học bài: “Khoảng cách – Hình học 11” làm đối tượng nghiên cứu nhằm nâng cao
chất lượng dạy học của bản thân, từ đó đóng góp một phần nhỏ bé vào côngcuộc đổi mới căn bản, toàn diện của ngành giáo dục nước nhà
1.3 Đối tượng nghiên cứu.
* Nghiên cứu các vấn đề về dạy học tích cực
* Nghiên cứu nội dung bài: “Khoảng cách – Hình học 11” và các phương
pháp tính khoảng cách Từ đó đưa ra những cách tiếp cận, giảng dạy có hiệu quảlàm tiền đề áp dụng rộng rãi hơn cho những năm sau
1.4 Phương pháp nghiên cứu.
Với sáng kiến kinh nghiệm này, tôi vận dụng các phương pháp nghiên cứu sau:
* Phương pháp nghiên cứu lí thuyết
* Phương pháp phân tích, tổng kết kinh nghiệm
* Phương pháp so sánh
* Phương pháp thực nghiệm khoa học
2 PHẦN NỘI DUNG
2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm
Muốn thay đổi cách học phải thay đổi cách dạy, như chúng ta đã biết
“Thầy làm việc thì dễ, trò làm việc mới khó” Vậy làm sao để phát huy tính tích
cực của học sinh trong hoạt động học? Phương pháp dạy học tích là gì – Là dạyhọc theo hướng phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của người học.Phương pháp dạy học tích cực hướng tới việc hoạt động hóa, tích cực hóa hoạtđộng nhận thức của người học
Phương pháp dạy học tích cực không chỉ chú ý tích cực hoá học sinh vềhoạt động trí tuệ mà còn chú ý rèn luyện năng lực giải quyết vấn đề gắn vớinhững tình huống của cuộc sống và nghề nghiệp, đồng thời gắn hoạt động trí tuệvới hoạt động thực hành, thực tiễn Tăng cường việc học tập trong nhóm, đổimới quan hệ giáo viên – học sinh theo hướng cộng tác có ý nghĩa quan trọngnhằm phát triển năng lực xã hội Bên cạnh việc học tập những tri thức và kỹnăng riêng lẻ của các môn học chuyên môn cần bổ sung các chủ đề học tập phứchợp nhằm phát triển năng lực giải quyết các vấn đề phức hợp
Một số phương pháp dạy học tích cực
* Dạy học nêu và giải quyết vấn đề
* Phương pháp dự án
* Phương pháp giáo dục Stem
* Phương pháp dạy học theo nhóm
* Phương pháp đóng vai
3
Trang 4* Phương pháp sơ đồ tư duy
Một số kĩ thuật dạy học tích cực thường dùng
* Kĩ thuật khăn trải bàn
* Kỹ thuật mảnh ghép
* Kĩ thuật XYZ (còn gọi là kĩ thuật 635)
Kỹ thuật XYZ là một kỹ thuật làm việc nhóm nhằm phát huy tính tích cựccủa mỗi thành viên trong nhóm, trong đó mỗi nhóm có X thành viên, mỗi thànhviên cần đưa ra Y ý kiến trong khoảng thời gian Z Mô hình thông thường mỗinhóm có 6 thành viên, mỗi thành viên cần đưa ra 3 ý kiến trong khoảng thời gian
5 phút, do vậy, kỹ thuật này còn gọi là kỹ thuật 635
* Kĩ thuật hỏi chuyên gia:
Kĩ thuật này giúp học sinh rèn một số kĩ năng như: đảm nhận trách nhiệm,
xử lí thông tin, tư duy sáng tạo, thể hiện tự tin, giao tiếp, tìm kiếm sự hỗ trợ…
Giáo viên phân công hoặc hoặc học sinh xung phong tạo thành nhóm
Trang 5Là sơ đồ liên hệ các kiến thức đã biết liên quan đến bài học, các kiến thức
muốn biết và các kiến thức học được sau bài học, trong đó:
+ K (Know) – những điều đã biết
+ W (Want to Know) – Những điều muốn biết
+ L (Learned) - những điều đã được học
* Kĩ thuật tổ chức Trò chơi (Game show)
Tổ chức các trò chơi (Game show) trong hoạt động học tập có tác dụng mởrộng, nâng cao hiểu biết và các kĩ năng hoạt động của học sinh Tổ chức trò chơitốt vừa phát huy được sự nhanh trí, sáng tạo, vừa rèn luyện tính tự lập và tinhthần tập thể của các em Ngoài ra, hứng thú học tập, niềm tin và tình cảm củahọc sinh được nâng cao Nội dung học tập trở nên sinh động, gần gũi và thiếtthực hơn đối với các em
2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm
Đại đa số học sinh của chúng ta còn học tập một cách máy móc, bắt trước,
chưa yêu thích môn toán, các em học tập thụ động dưới áp lực thành tích, thi cử,học tập như một cỗ máy thiếu tính tích cực sáng tạo
Hình học không gian nói chung và bài “Khoảng cách” nói riêng là nội
dung rất khó không chỉ với học sinh trung bình yếu mà với cả học sinh khá giỏi
nó cũng là vấn đề không dễ giải quyết
Qua nhiều năm giảng dạy bài “Khoảng cách” theo phương pháp truyền
thống tôi thấy nản lòng khi phải cùng các em trải qua tiết học khá mệt mỏi vàhầu hết không hiểu bài, nó trở thành nỗi ám ảnh của các em và hầu hết các em
bỏ qua khi gặp “Khoảng cách”.
2.3 Các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề
Lí luận là nền tảng, còn trong phạm vi trường chúng tôi chỉ làm được những điều giản dị miễn sao học sinh tích cực hơn, hứng thú hơn và sáng tạo hơn.Tôi đã vận dụng linh hoạt các kỹ thuật dạy học tích cực vào các hoạt động dạy học bài “Khoảng cách”.
2.3.1 Tổ chức các hoạt động thực hành, từ trực quan sinh động rút ra kết luận về khoảng cách giữa các yếu tố trong không gian
Trong phần này tôi xin không trình bày nhiều về lí luận, mục tiêu của tôichỉ là hướng việc học trở nên hứng thú, thiết thực và ý nghĩa hơn Định hướngcho các em biết tìm tòi giải quyết vấn đề, tự tìm ra tri thức một cách tự nhiênnhất
Bài trình bày của tôi cũng không phải là một giáo án, đơn giản chỉ là quá
trình hoạt động lĩnh hội tri thức bài “Khoảng cách” của cô trò chúng tôi một
cách hiệu quả nhất
Để chuẩn bị tri thức cho việc học bài khoảng cách tôi đã tổ chức cho các
em thực hành đo khoảng cách giữa các yếu tố trong phòng học( không gian quenthuộc của các em)
Bước 1:
Chia lớp thành 4 nhóm, cân đối tỉ lệ nam nữ vì các em phải thực hành nhiều
Bước 2:
5
Trang 6Giao nhiệm vụ cho các nhóm (các nhóm cùng thực hiện nhiệm vụ như nhau):
1 Đo khoảng cách từ vị trí treo quạt trên trần nhà đến nền phòng học
Các nhóm nhận nhiệm vụ bắt đầu làm việc, đáng ngạc nhiên là mỗi nhóm cómột cách đo khác nhau nhưng các em làm việc rất tích cực, thông qua nhữngviệc làm cụ thể như thế này chúng ta mới hiểu được các em nghĩ gì và các emlàm việc như thế nào
Nhóm thì đo thông qua các dụng cụ xung quanh các em và đặt vị trí đo ởgiữa phòng, các em rất hào hứng quên cả buồn ngủ
Trang 7Nhóm này khôn hơn, biết chọn vị trí dễ đo (tất cả vì sự nghiệp toán học),
đã thể hiện được sự nhiệt tình, hào hứng của các em
7
Trang 8Khi chúng ta thả các em vào một biển lớn để các em tự do sáng tạo, thỏasức bộc lộ tư duy, suy nghĩ của bản thân mới thấy trí tuệ của các em dồi dào vàđáng trân trọng Tôi đã giảng dạy rất nhiều năm bài “Khoảng cách” theo phươngpháp truyền thống “Thầy giảng – Trò ghi” thực tế cho thấy học sinh rất mệt mỏi
và khó hiểu Còn ở đây thì sao? Tôi quá vui mừng các thầy cô ạ, các em mặc dùchưa được học lý thuyết nhưng các em thực hành rất linh hoạt và chính xác Tuymỗi nhóm có một cách làm khác nhau nhưng các em đã làm được một việc hếtsức ý nghĩa
Sau khi thực hành xong phép đo đầu tiên đại diện mỗi nhóm lên ghi kếtquả và thuyết trình về cách làm của nhóm mình
Trang 10Học sinh của tôi là học sinh nông thôn có học lực ở mức trung bình khá,phần lớn các em nhút nhát thiếu tự tin Thông qua hoạt động này cũng cải thiệnđược phần nào những nhược điểm của các em, rèn luyện cho các em khả năngthuyết trình trước đám đông và khả năng trình bày một vấn đề Một điều bất ngờnữa là ba học sinh tích cực nhất trong buổi học chính là ba em học yếu nhất, hầunhư không làm việc trong các tiết học thông thường Tôi tin rằng với những hoạtđộng như thế này sẽ truyền cho các em nhiều cảm hứng, tự các em sẽ cảm nhậnđược ý nghĩa của việc học và tìm được niềm vui trong quá trình học Nếu chúng
ta có thể tạo ra sân chơi để các em tự đi tìm tri thức thì quá tuyệt vời Đây cũng
là điều mà tôi đang cố gắng hướng tới qua từng bài học
Các nhóm đều dùng một sợi dây không giãn đo khoách cách từ một điểm trêntrần nhà đến sàn nhà sau đó các em đo chiều dài sợi dây Các em hồn nhiên đến mức
không ai phát hiện ra rằng mình đã không thực hiện đúng yêu cầu của cô! Lý do vì sao?Vì sao cô yêu cầu đo khoáng cách từ vị trí treo quạt đến nền nhà mà không nhóm nào đặt điểm đo ở vị trí đó?Và vì sao kết quả của các nhóm lại không giống nhau? Có khi nào có nhiều kết quả cho một phép đo? Khá thú vị phải không ạ, mặc
dù chưa học lý thuyết nhưng các em thực hành cứ như biết từ lâu rồi.
Các nhóm tiến hành phản biện và đưa ra câu trả lời:
- Các em khẳng định khoảng cách từ một điểm bất kỳ trên trần nhà đến nền nhà bằngkhoảng cách từ điểm treo quạt đến nền nhà (Vì sao kết luận được như vậy?)
- Sở dĩ kết quả của bốn nhóm xấp xỉ bằng nhau là do đặt sợi dây không vuôngvới nền nhà
Từ đó các nhóm rút ra kết luận về cách đo khoảng cách từ một điểm đếnmột mặt phẳng
2 Đo khoảng cách giữa đường viền dưới của tấm biển và nền nhà
Cả bốn nhóm đều thực hiện yêu cầu trên:
Trang 11Các em thực hiện rất nhanh chóng để đưa ra kết quả và kết luận: Khoảngcách giữa đường thẳng và mặt phẳng song song bằng khoảng cách từ một điểmbất kỳ trên đường thẳng đến mặt phẳng.
3 Đo khoảng cách giữa nền nhà và trần nhà
Lần này thì tôi quan sát thấy chỉ còn một nhóm thực hành đo, khi tôi hỏi banhóm còn lại tại sao không làm việc các em trả lời nó bằng kết quả đo lần đầu.Thú vị không ạ, vậy là các em đã tự tìm ra tri thức và rút ra kết luận “Khoảngcách giữa hai mặt phẳng song song bằng khoảng cách từ một điểm bất kỳ trênmặt phẳng này đến mặt phẳng kia”
4 Đo khoảng cách giữa đường chéo của hình chữ nhật chứa bảng và đường chéocủa bức tường cuối lớp (Hai đường thẳng này không song song)
Lần này các em khiến tôi càng vui hơn nữa, không băn khoăn, không lăn tăn các
em đo luôn chiều dài của phòng học Vậy các em có thể rút ra một cách đokhoảng cách giữa hai đường thẳng chéo nhau không? Câu trả lời sẽ có ở phầnsau
Quá trình thực hiện các hoạt động trên một lần nữa cho chúng ta thấy các
em rất tài giỏi, thậm chí không cần lý thuyết các em vẫn thực hành được Vậy tạisao chúng ta cứ lao vào dạy lý thuyết suông để các em mặc dù đã học cũngkhông thực hành được Nếu mỗi người trong chúng ta được thông qua hoạt độngthực tiễn để kiến tạo tri thức thì tri thức đó chính là của chúng ta
2.3.2 Chuyển đổi từ ngôn ngữ thực tiễn sang ngôn ngữ toán học, từ kết quả thực nghiệm rút ra kết luận về khoảng cách giữa các yếu tố trong không gian bằng ngôn ngữ toán học.
Thông qua hoạt động thực tiễn đã tổ chức, mỗi nhóm thực hiện công việc sau:Nhóm 2: Trình bày khoảng cách từ một điểm đến một mặt phẳng
Nhóm 1: Trình bày khoảng cách đường thẳng và mặt phẳng song song
Nhóm 3: Trình bày khoảng cách giữa hai mặt phẳng song song
Nhóm 4: Trình bày khoảng cách giữa hai đường thẳng chéo nhau
11
Trang 12Đại diện mỗi nhóm lên thuyết trình, và đây là sản phẩm của các em.
Như vậy bản thân các em đã tự tìm con đường lĩnh hội tri thức cho bản thânmình
2.3.3 Vận dụng tri thức vào giải toán.
Ví dụ: Cho hình lập phương ABCD.A’B’C’D’ cạnh a
a) Tính khoảng cách từ A đến mặt phẳng (BCC’)
b) Tính khoảng cách giữa AC và mặt phẳng (A’C’D’)
c) Tính khoảng cách giữa hai mặt phẳng (ADD’) và (BB’C’)
d) Tính khoảng cách giữa hai đường thẳng AC và B’D’
e) Tính khoảng cách giữa hai mặt phẳng (BDA’) và (CB’D’)
Đến giờ phút này việc giải quyết yêu cầu trên đã trở nên dễ dàng đối vớihầu hết học sinh trong lớp Tuy nhiên vẫn còn câu e) các em gặp khó khăn Nếutính toán thông thường để giải quyết câu e) cũng không đơn giản, không họcsinh nào trong lớp tôi làm được Để hỗ trợ tôi cho các em chuẩn bị mô hình hìnhlập phương để các em quan sát và dễ hình dung
Đây là đại diện sản phẩm của học sinh có học lực trung bình, tuy chưa đẹpnhưng các em đã rất cố gắng Qua hoạt động này các em hiểu thêm được đặc
Trang 13
Như vậy thông qua những việc làm, những sản phẩm của chính mình các
em không chỉ tự tìm ra phương pháp giải quyết vấn đề mà qua đó các em hiềuthêm ý nghĩa của những việc làm thực tiễn, phát triển tư duy, tăng tính sáng tạocủa mỗi học sinh và có những trải nghiệm thú vị
Và để tiếp tục khơi gợi tính hiếu kỳ, phát triển năng lực tiềm tàng trong mỗi học sinh, tiếp thêm hứng khởi đối với bộ môn hình không gian tôi cùng các
em tiếp tục thực hiện những trải nghiệm lý thú.
Do phạm vi của đề tài tôi chỉ giới thiệu vài hình ảnh đại diện sản phẩm của các em.
2.3.4 Vận dụng trong thực tế, khơi dậy tính sáng tạo, niềm đam mê toán học trong mỗi học sinh.
Cùng các em thực hành gấp hình và giới thiệu về nghệ thuật gấp giấy
Origami của Nhật Bản – đây là môn nghệ thuật thú vị và có ứng dụng rất lớn
trong toán học, trong khoa học và trong thực tế
13