Kinh nghiệm thiết kế và sử dụng phiếu học tập trong dạy học chương khúc xạ ánh sáng vật lí 11

Do đó, việc nghiên cứu thiết kế và sử dụng PHT trongDHVL để từ đó có thể áp dụng đối với từng phần kiến thức và bài học cụ thể là rất thiết thực nhằm nâng cao năng lực tự học cho HS, góp

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓA

TRƯỜNG THPT HÀ VĂN MAO

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

KINH NGHIỆM THIẾT KẾ VÀ SỬ DỤNG PHIẾU HỌC TẬP TRONG DẠY HỌC CHƯƠNG “KHÚC XẠ ÁNH SÁNG” VẬT LÍ 11, NHẰM PHÁT HUY HOẠT ĐỘNG

TỰ HỌC CỦA HỌC SINH

Người thực hiện: Vũ Thế Biên

SKKN thuộc môn: Vật lí

THANH HÓA NĂM 2018

MỤC LỤC

I MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Trong những năm qua, Ngành giáo dục nước ta đã có nhiều đổi mới vềnội dung và phương pháp dạy học Trong đó yếu tố phát triển năng lực củaHọc sinh được chú trọng và đề cao Đặc biệt để phù hợp với đổi mới giáo dụchiện tại và trong tương lai, thì việc tăng cường năng lực tự học cho người học

là yếu tố quan trọng quyết định đến chất lượng của hoạt động dạy và học [4]

Đã có nhiều đợt tập huấn về phát huy tính tự học của HS cho Giáo viêncác cấp Trong năm học 2017 - 2018 Sở giáo dục và Đào tạo Thanh Hóa đã

mở đợt tập huấn cho Tổ trưởng chuyên môn các trường THPT trong tỉnh từngày 20/3 đến 22/3/2018 về phương pháp kỹ thuật tổ chức hoạt động tự họccủa Học sinh THPT môn Vật lí Tuy nhiên, thực trạng hiện nay tại các nhàtrường nói chung và các trường trên địa bàn các huyện miền núi của Thanhhóa nói riêng việc này còn gặp nhiều khó khăn Một số khó khăn có thể kểđến: điều kiện về cơ sở vật chất trang thiết bị phục vụ dạy học còn thiếu thốn,Học sinh có tính ì lớn lười vận động, lười tư duy Phương pháp và hình thực

tổ chức hoạt động học cho HS của GV còn nghèo nàn, vẫn thiên về phươngpháp truyền thống: thầy cô giảng, Học sinh tiếp thu thụ động

Trước thực trạng trên, nhiều công trình nghiên cứu đã đề cập đến việcđổi mới PPDH theo hướng tăng cường vai trò chủ thể của HS, phát huy tínhtích cực, tự lực, sáng tạo chiếm lĩnh tri thức của HS Trong đó việc sử dụngphiếu học tập trong dạy học là một trong những biện pháp quan trọng cầnthiết Cũng đã có nhiều SKKN, công trình nghiên cứu về việc sử dụng PHTtrong dạy học Tuy nhiên việc thiết kế và sử dụng PHT như thế nào cho phùhợp và hiệu quả để phát huy được khả năng tự học của HS hiện nay là vấn đềđang tiếp tục được bàn luận và quan tâm Thông qua việc điều tra và trao đổithông tin với các đồng nghiệp tôi thấy rằng còn có nhiều đồng nghiệp chưathực sự hiểu đúng về PHT hoặc sử dụng PHT chưa phù hợp hiệu quả SKKNcủa tôi xin được trình bày về vấn đề này

Thực tế hiện nay, việc sử dụng PHT trong dạy học Vật lí nói chungchưa có hiệu quả cao và chưa có sự quan tâm đúng mức Thực trạng này cầnđược thay đổi trong xu thế đổi mới PPDH hiện nay là tăng cường hoạt độngcủa người học, đặc biệt là hoạt động nhóm và hoạt động cá nhân Nguyênnhân ở đây là do GV chưa có quan niệm cụ thể về PHT, về cách xây dựng và

sử dụng PHT trong DHVL, hoặc do việc xây dựng PHT đòi hỏi phải dànhnhiều thời gian,…vv Do đó, việc nghiên cứu thiết kế và sử dụng PHT trongDHVL để từ đó có thể áp dụng đối với từng phần kiến thức và bài học cụ thể

là rất thiết thực nhằm nâng cao năng lực tự học cho HS, góp phần vào đổi mớiphương pháp dạy học Vật lí phù hợp với yêu cầu dạy học hiện nay

Xuất phát từ những lý do trên, qua một số năm làm thử nghiệm và đãđạt kết quả tốt tại trường THPT Hà Văn Mao tôi đã mạnh dạn lựa chọn chủ

đề: Kinh nghiệm thiết kế và sử dụng phiếu học tập trong dạy học chương

“khúc xạ ánh sáng” Vật lí lớp 11, nhằm phát huy hoạt động tự học của Học sinh làm đề tài sáng kiến kinh nghiệm của mình Sở dĩ tôi chọn chương

“khúc xạ ánh sáng” vật lí 11 vì đây là chương đầu tiên của phần II vật lí 11 làphần có nhiều nội dung liên quan đến thực tiễn đời sống và gần gũi với HS.Mặt khác, trong chương này nếu dùng PHT một cách phù hợp và kết hợp vớiphương tiện hỗ trợ dạy học khác như máy chiếu projecter, máy chiếu hắt,tivi để HS có thể quan sát những hiện tượng, hình ảnh trực quan trong thực

tế thì hiệu quả dạy và học sẽ được nâng cao đặc biệt là khả năng tự học củaHS

Ngoài ra nếu thiết kế được PHT và sử dụng chúng một cách khoa học

sẽ tăng cường được hoạt dộng nhóm, rèn luyện kỹ năng làm việc tập thể cho

HS Qua đó làm cho HS thích thú và tự giác hơn trong học tập, từ đó nâng caochất lượng dạy và học của môn Vật lí ở trường THPT

Thông qua nghiên cứu việc sử dụng PHT trong chương “khúc xạ ánhsáng” lớp 11 đạt hiệu quả có thể mở rộng ra các chương, các bài và ở các khốilớp khác nhau Tất nhiên việc sử dụng PHT phải linh động phù hợp với kiểubài, nội dung lên lớp, không phải bài nào cũng cần đến PHT

3 Đối tượng nghiên cứu

Đề tài tập trung nghiên cứu về thiết kế và sử dụng PHT để dạy họcchương “khúc xạ ánh sáng” Vật lí 11 nhằm tăng cường khả năng tự học của

HS tại trường THPT Hà Văn Mao - Bá Thước

Tiến hành thực nghiệm sư phạm kiểm tra kết quả vận dung đề tài ở HSkhối lớp 11 trường THPT Hà Văn Mao thông qua hoạt động dạy học trên lớp,

dự giờ, lấy ý kiến của HS, của GV và bài kiểm tra năng lực HS

4 Phương pháp nghiên cứu

Trong đề tài này tôi sử dụng các phương pháp nghiên cứu sau:

- Phương pháp lý thuyết: Tìm hiểu về các nội dung liên quan đến đổimới PPDH hiện nay Nghiên cứu về PHT, các loại PHT, quy trình thiết kếphiếu học tập nhằm phát huy năng lực tự học cho Học sinh

- Phương pháp tìm tòi, thu thập thông tin: Thu thập thông tin từ phía

GV và HS về nhu cầu và những đề xuất trong phương pháp dạy và học thôngqua dự giờ, phiếu điều tra thông tin

- Phương pháp thực nghiệm sư phạm: tiến hành thực dạy, dự giờ, kiểmtra thực nghiệp sư phạm ở các lớp để đánh giá tác dụng của PHT đến hoạtđộng học của HS

- Phương pháp thống kê: Tổng hợp xử lý số liệu để đánh giá tác dụngcủa việc sử dụng PHT trong dạy học

II NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

* Chức năng của phiếu học tập:

- Chức năng cung cấp thông tin và sự kiện: PHT có thể là văn bản, bảng

số liệu, hình ảnh, sơ đồ tóm tắt hoặc trình bày bằng những cấu trúc nhấtđịnh một lượng thông tin, dữ liệu hoặc sự kiện xuất phát cần thiết cho ngườihọc Trong DH hợp tác, người học có thể nghiên cứu những tư liệu này theophương thức cá nhân trong nhóm, hoặc cộng tác với nhau trong trong nhómtrên cơ sở phân chia dữ liệu thành những bộ phận khác nhau cho mỗi thànhviên [1]

- Chức năng công cụ hoạt động và giao tiếp: PHT còn nêu lên nhiệm vụhọc tập, những yêu cầu hoạt động, những hướng dẫn học tập, những công việc

và vấn đề người học cần sử dụng để HS thực hiện hoặc giải quyết Thông quanội dung và tính chất này nó thực hiện chức năng công cụ hướng dẫn và giaotiếp trong quá trình học tập của người học [1]

1.2 Các dạng phiếu học tập

Tùy theo các căn cứ khác nhau mà ta có các dạng PHT khác nhau:

* Căn cứ vào chức năng của phiếu học tập có thể phân PHT thành 2 dạng sau:

- Phiếu cung cấp thông tin và sự kiện: Đây là loại phiếu có nội dung là

những thông tin bổ sung để làm rõ kiến thức cho bài học Loại phiếu nàythường được sử dụng khi dạy những bài có nội dung trừu tượng, phức tạp,khó hiểu hoặc những bài, mục trong sách giáo khoa viết quá ngắn, HS khó cóthể tự hiểu nếu không bổ sung thêm thông tin [1] Để xây dựng loại phiếu này,trước hết GV cần có quá trình thu thập thông tin thành kho tư liệu, khi cần cóthể chọn lọc, xử lý thông tin một cách nhanh chóng để đưa vào phiếu

- Phiếu là công cụ hoạt động và giao tiếp: Loại phiếu này có nội dung

là những câu hỏi, bài tập, mệnh lệnh, yêu cầu kèm theo những hướng dẫn,gợi ý để HS hoàn thành nhằm lĩnh hội tri thức của bài học Loại phiếu nàyđược sử dụng trong rất nhiều trường hợp khác nhau như kiểm tra bài cũ, dạybài mới, củng cố, ôn tập [1] Khi sử dụng loại phiếu này trong DH, GV chỉphải làm ít, nói ít, còn HS phải làm việc nhiều, điều này phù hợp với quan

điểm DH lấy HS làm trung tâm Tuy nhiên, sự hạn chế giao tiếp bằng lời giữa

GV và HS cũng chính là nhược điểm của loại phiếu này Vì vậy, những câuhỏi, yêu cầu được đưa ra phải đảm bảo cho tất cả HS đều hiểu được, điều đóđòi hỏi cách trình bày phiếu phải hết sức khoa học, rõ ràng và chính xác

* Căn cứ vào mục đích sử dụng phiếu học tập có các dạng phiếu sau:

- Phiếu dùng trong kiểm tra bài cũ: Phiếu này có nội dung là một đề

kiểm tra ngắn được in hoặc ghi sẵn vào phiếu có chừa chỗ trống để HS làmngay vào đó [1] Dùng phiếu để kiểm tra bài cũ giúp GV có thể kiểm tra đượccùng lúc nhiều HS, khắc phục được tình trạng GV chỉ gọi một hoặc một vài

HS kiểm tra còn các HS khác chỉ ngồi nghe hoặc làm việc riêng Tuy nhiên,loại phiếu này cũng có nhược điểm là không phát huy được năng lực trình bày

và diễn đạt bằng lời nói trực tiếp của HS Vì vậy, tránh dùng tràn lan loạiphiếu này mà nên kết hợp cân đối với kiểm tra bài cũ truyền thống (còn gọi làkiểm tra miệng)

- Phiếu dùng trong dạy bài mới: Phiếu dùng trong dạy bài mới là loại

phiếu có ghi rõ các công việc được sắp xếp có hệ thống và logic để HS thựchiện nhằm tự lực tìm ra kiến thức mới của bài học [1] Thông thường, phiếunày phải có gợi ý, hướng dẫn để HS có thể tự lực hoàn thành phiếu Loạiphiếu này có thể sử dụng cho một hoặc một vài đơn vị kiến thức hay có thểcho cả bài học Việc sử dụng PHT trong dạy bài mới có rất nhiều ưu điểm nhưphát huy tính tích cực học tập của HS, tự lực tìm ra kiến thức mới, tiết kiệmđược thời gian giao câu hỏi, bài tập, nhiệm vụ học tập, GV có thể nhận biếtđược thái độ, năng lực học tập của từng HS Bên cạnh đó, việc sử dụngphiếu cũng có những hạn chế như việc giao tiếp bằng lời giữa GV và HSkhông nhiều, không phải bất cứ HS nào cũng hiểu được và làm được nhữngyêu cầu mà GV đưa ra để có thể tiếp thu được bài mới, do đó, cần có sựhướng dẫn riêng đối với những HS này

- Phiếu dùng trong củng cố bài: Phiếu dùng để củng cố bài là loại

phiếu có những câu hỏi, bài tập, những yêu cầu được viết sẵn trên giấy, cóchừa sẵn chỗ trống để HS thực hiện nhằm mục đích khái quát hóa, hệ thốnglại những kiến thức, kỹ năng vừa mới học [1] Phiếu này thường được dùnglúc gần cuối tiết học sau khi học xong bài mới, hoặc có thể dùng sau khi họcxong một phần nào đó của bài mà cần củng cố lại kiến thức của phần đó ngay

- Phiếu dùng để giao bài về nhà: Đây là loại phiếu được HS thực hiện ở

nhà Phiếu này dùng để ra bài về nhà là những câu hỏi, bài tập, có mục đíchyêu cầu HS vận dụng, ôn tập lại những kiến thức, kỹ năng vừa được học hoặctìm hiểu bài mới trước khi đến lớp

* Căn cứ vào nội dung của phiếu học tập có các dạng phiếu sau:

- Phiếu bài tập: Phiếu bài tập là dạng phiếu yêu cầu HS làm bài tập,

trên phiếu có nội dung là những bài tập mà HS cần giải quyết Những bài tậpnày có thể được cho đáp số hoặc trình bày dưới dạng câu hỏi trắc nghiệm [1]

Để giải được những bài tập này yêu cầu HS phải vận dụng linh hoạt các kiếnthức đã học, qua đó rèn luyện kỹ năng giải bài tập cho HS Loại phiếu nàythường được dùng trong tiết bài tập hoặc để củng cố, giao bài về nhà

- Phiếu yêu cầu giải quyết tình huống: Phiếu yêu cầu giải quyết tình

huống là dạng PHT có nội dung nêu tình huống và vấn đề thảo luận hoặcnghiên cứu yêu cầu HS phải giải quyết để lĩnh hội các tri thức mới Loạiphiếu này thường được dùng để dạy bài mới, ra bài về nhà hoặc để kiểm trabài cũ

- Phiếu thực hành: Phiếu thực hành là loại phiếu có nội dung là những

nhiệm vụ thực hành, rèn luyện các kỹ năng thực hành, thí nghiệm Loại phiếunày thường được sử dụng khi dạy các bài thực hành [1]

* Căn cứ vào tiêu chí phát triển kỹ năng có thể phân loại PHT thành các dạng sau:

- Phiếu phát triển kỹ năng quan sát: Đối với loại phiếu này, nội dung

của phiếu là những câu hỏi, nhiệm vụ học tập mà HS phải sử dụng thị giác,phối hợp với các giác quan khác để xem xét các sự vật, hiện tượng một cách

có ý thức, có mục đích nhằm thu thập thông tin về sự vật, hiện tượng [1] Đốitượng quan sát ở đây có thể là hình vẽ, đồ thị, một thí nghiệm, một đoạnvideo Những hình vẽ, đồ thị có thể in sẵn vào phiếu hoặc có thể dùng hình

vẽ trong SGK

- Phiếu phát triển kỹ năng phân tích: Loại phiếu này đòi hỏi HS phải sử

dụng kỹ năng phân tích để xem xét các nội dung kiến thức trình bày trongSGK, các sự vật, hiện tượng nhằm rút ra những nhận xét, kết luận để hoànthành PHT

- Phiếu phát triển kỹ năng so sánh: Đây là loại phiếu mà để hoàn thành

nó HS phải nhận xét, so sánh các sự vật, hiện tượng để rút ra được nhữngđiểm giống và khác nhau của nội dung cần so sánh

- Phiếu phát triển kỹ năng quy nạp, khái quát hóa: Loại phiếu này đòi

hỏi HS phải nắm bắt được những sự kiện riêng biệt từ đó rút ra kết luận, kháiquát hóa kiến thức hay nói cách khác logic hình thành nội dung nghiên cứu

là đi từ cái riêng đến cái chung, tổng thể

- Phiếu phát triển kỹ năng suy luận, đề xuất giả thuyết: Loại phiếu này

đòi hỏi các em phải tư duy để suy luận đề xuất ra những ý tưởng mới, nhữngcách giải quyết mới

1.3 Vai trò của phiếu học tập trong dạy học phát huy tính tích cực nhận thức của Học sinh

Việc đổi mới PPDH hiện nay đều hướng tới mục tiêu phát huy tính tíchcực nhận thức của HS Hầu hết các nhà nghiên cứu giáo dục đều cho rằngPPDH hiệu quả nhất là PPDH trong đó đề cao hoạt động chủ động, tích cực,sáng tạo của HS Để thực hiện được PPDH tích cực đó, đáp ứng được mụctiêu đổi mới PPDH, một trong những điều kiện quan trọng cần phải có, đó làphương tiện DH phải được đáp ứng đầy đủ [4]

Phiếu học tập là một phương tiện DH do GV tự thiết kế bao gồm nhữngnhiệm vụ học tập được trình bày một cách logic, khoa học, trong đó GV đãtính toán kĩ từng bước nhỏ, vừa sức với HS để các em có thể tự làm được, qua

đó có thể tự mình chiếm lĩnh kiến thức mới PHT đồng thời cũng là công cụ

để GV tổ chức các hoạt động học tập cho HS HS sử dụng PHT như một tàiliệu học tập để thực hiện các nhiệm vụ học tập được giao nhằm lĩnh hội kiếnthức mới Thông qua các hoạt động cá nhân hay hoạt động nhóm, HS rènluyện được kỹ năng học tập độc lập hay học tập hợp tác, kỹ năng trình bày ýkiến, thảo luận,

Khi sử dụng PHT, HS phải tự nghiên cứu SGK và các tài liệu thamkhảo, mọi HS phải tự thực hiện nhiệm vụ được giao trong PHT, hạn chế đượcthói quen ỷ lại, dựa dẫm của đa số HS kém và trung bình Trong lúc HS tiếnhành các hoạt động học tập bằng tay, các biến đổi sinh hóa được diễn ra mộtcách mạnh mẽ, sâu sắc trong não của các em, giúp các em hiểu sâu và nhớ lâubài học Trong quá trình thảo luận để hoàn thành phiếu, HS được tự do trìnhbày ý kiến của mình trước lớp, qua đó sẽ bộc lộ những quan niệm của HS, từ

đó GV sẽ có hướng khắc phục các quan niệm của HS, đặc biệt là những quanniệm sai lầm, không chính xác Đồng thời, khi tiếp nhận những ý kiến đónggóp, sửa đổi của các HS khác trong nhóm, lớp, của GV, các em sẽ phần nào tựđánh giá được kết quả làm việc của mình

Mặt khác, trong quá trình HS thực hiện nhiệm vụ trong PHT, qua quansát, GV có thể thu nhận được thông tin về năng lực, thái độ học tập của HS để

có biện pháp uốn nắn kịp thời Đồng thời, qua các sản phẩm của quá trình làmviệc bằng tay của HS, GV có được nguồn thông tin phản hồi trung thực hơn,

từ đó điều chỉnh được PPDH của mình

Như vậy, việc sử dụng PHT đóng một vai trò quan trọng trong DH pháthuy tính tích cực nhận thức của HS Do đó, việc nghiên cứu thiết kế và đưavào sử dụng PHT trong dạy học Vật lí là rất quan trọng và cần thiết

- Đa số GV thừa nhận PHT rất quan trọng và cần thiết trong DH pháthuy tính tích cực nhận thức của HS, tuy nhiên kinh nghiệm thiết kế PHT chophù hợp với đối tượng phát huy được tính chủ động của người học còn gặpkhó khăn, chưa được đầu tư

- Có rất ít GV sử dụng PHT ở mức độ thường xuyên, phần nhiều các

GV có sử dụng PHT nhưng ở mức độ không thường xuyên Số GV hoàn toànkhông sử dụng PHT chiếm tỉ lệ ít đó là những GV lớn tuổi, có kinh nghiệm

DH lâu năm

- Đa số GV sử dụng hình thức DH theo nhóm và theo cá nhân Trong

đó chủ yếu là hình thức DH theo nhóm được nhiều GV quan tâm hơn cả

- Qua kết quả thăm dò ý kiến GV cho thấy hầu hết các GV thường sửdụng PHT trong khâu củng cố bài và dạy bài mới là chính Trong đó, phầnnhiều GV ưu tiên sử dụng PHT trong khâu củng cố bài, việc sử dụng PHTtrong khâu kiểm tra bài cũ thì được lựa chọn ít hơn so với trong khâu dạy bàimới và rất ít GV sử dụng PHT để giao bài về nhà Cũng có ý kiến GV chorằng việc sử dụng PHT trong khâu nào của quá trình DH còn tùy thuộc vàotừng bài học

- Khi điều tra về những thuận lợi và khó khăn trong việc thiết kế và sửdụng PHT trong DHVL ở trường THPT Hà Văn Mao, tôi đã thu được những ýkiến như sau:

* Thuận lợi

Các GV cho rằng ý thức học tập của HS đối với môn Vật lí ngày càngcao, hơn nữa Học sinh THPT đang hình thành thói quen tự học, tự nghiên cứunên rất thích hợp cho việc học tập độc lập, tự làm việc theo hướng dẫn củaPHT

Bên cạnh đó, theo xu thế đổi mới PPDH hiện nay, nhà trường đangkhuyến khích, ủng hộ các GV tiếp cận những phương pháp mới nhằm pháthuy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của HS trong học tập Đây là nguồnđộng viên rất lớn cho GV trong việc sử dụng các PPDH mới

Ngoài ra, việc sử dụng PHT còn giúp GV đánh giá được thái độ và khảnăng học tập của HS thông qua quá trình quan sát HS làm việc với phiếu và từkết quả thể hiện trên phiếu học tập

* Khó khăn

Hầu hết GV đều gặp phải nhiều khó khăn trong quá trình thiết kế và sửdụng PHT, trong đó khó khăn mà không phải ai cũng khắc phục được đó làviệc soạn PHT mất nhiều thời gian, GV phải đầu tư nhiều công sức, việc insao phiếu lại rất tốn kém đối với mức thu nhập của người GV Hơn nữa, thờigian tiết học thì quá ngắn không đủ để HS làm việc với phiếu Ngoài ra, cơ sởvật chất, thiết bị, đồ dùng DH trong tình hình hiện nay còn lạc hậu, thiếu thốn,

số lượng HS trong một lớp học còn quá đông, chưa đáp ứng được yêu cầukhi sử dụng PHT

3 Các biện pháp tiến hành nghiên cứu

- Nghiên cứu cơ sở lí luận về thiết kế và sử dụng PHT trong DHVL.Các tài liệu liên quan đến phương pháp, kỹ thuật dạy học tích cực

- Nghiên cứu chuẩn kiến thức kỹ năng yêu cầu trong chương 6 “khúc

xạ ánh sáng” Chương trình SGK, SBT Vật lí 11 và các sách tham khảo

- Thiết kế và sử dụng PHT trong DH chương “khúc xạ ánh sáng” Vật lí

4 Kinh nghiệm thiết kế phiếu học tập trong dạy học

4.1 Quy trình thiết kế phiếu học tập

Bước 1: Xác định những nội dung DH quan trọng, cụ thể trong từng

bài

Xác định mục tiêu bài học và mục tiêu từng phần của bài học để nắmđược cái đích mà HS cần phải đạt tới Trên cơ sở xác định mục tiêu từng phầncủa bài học, GV cần phân tích nội dung của bài học để xác định các kiến thứctrọng tâm và các kỹ năng cơ bản của bài học Từ đó GV vạch ra nhiệm vụ cụthể của HS ở từng phần của bài học: Cần làm gì? Giải quyết những vấn đề gì? Đồng thời, GV cũng cần xác định các hình thức, phương pháp và phươngtiện DH cần sử dụng trong bài học Dựa vào đó, GV xác định những phần nộidung cụ thể trong bài cần sử dụng PHT

Bước 2: Xác định cấu trúc, lôgic các nội dung DH của PHT.

Nội dung của PHT được xác định thường dựa vào những kiến thứctrọng tâm của phần nội dung cần sử dụng PHT Đó là những kiến thức, kỹnăng cơ bản mà HS cần khám phá, lĩnh hội và rèn luyện Nội dung PHT cóthể là các câu hỏi, bài tập thực hành, bài tập xử lý tình huống, yêu cầu giảiquyết vấn đề hay viết báo cáo tham luận, làm đồ dùng học tập, thực hiện bàikiểm tra Các nội dung này phải được trình bày theo đúng thứ tự logic củaquá trình nhận thức

Bước 3: Lựa chọn hình thức trình bày PHT.

Hình thức trình bày PHT có thể là văn bản, bảng điền kiến thức hoặc sơ

đồ, biểu mẫu, Để tăng hứng thú học tập cho HS, khi thiết kế PHT, GV cầntăng tính thẩm mỹ của PHT và đa dạng hóa về hình thức trình bày Tăng

cường sử dụng kết hợp kênh hình và kênh chữ nhằm giúp HS tiếp nhận thôngtin nhanh hơn và nhớ bài tốt hơn.

Bước 4: Biên soạn phiếu học tập

Dựa vào mục tiêu, nội dung, tài liệu và phương tiện đã xác định, đồngthời dựa vào mức độ nhận thức của HS trong lớp để GV đưa ra các câu hỏi,bài tập cho phù hợp Các thông tin, nhiệm vụ học tập được giao trong phiếuphải được trình bày một cách rõ ràng, ngắn gọn dưới dạng tường minh Cáccâu hỏi, nhiệm vụ học tập đưa ra trong phiếu phải đảm bảo mọi HS đều hiểuđược phải làm gì Thông thường, những yêu cầu đưa ra cần phải chỉ rõ căn cứ,nguồn để HS có thể dễ dàng hoàn thành nhiệm vụ đề ra, như: “Căn cứ vào hãy cho biết ”, “Dựa vào hãy chứng minh ”, “Từ thí nghiệm hãy nhậnxét ” Sau mỗi câu hỏi, bài tập cần có một khoảng trống thích hợp để HStrình bày kết quả Khối lượng công việc cần phù hợp với thời gian suy nghĩ vàthời gian trình bày phiếu Mỗi phiếu có thể thể hiện một đơn vị kiến thức hoặcnhiều đơn vị kiến thức

4.2 Phiếu học tập để tổ chức học bài mới

Phiếu dùng trong dạy bài mới là loại phiếu hỗ trợ cho quá trình nhậnthức bài mới của HS Trong phiếu có ghi rõ các yêu cầu, được sắp xếp có hệthống và logic để HS thực hiện nhằm tự lực tìm ra kiến thức mới của bài học[1] Thông thường, phiếu này phải có gợi ý, hướng dẫn để HS có thể tự lựchoàn thành phiếu Loại phiếu này có thể sử dụng cho một hoặc một vài đơn vịkiến thức hay có thể cho cả bài học (phụ lục 1)

Việc sử dụng PHT trong dạy bài mới có rất nhiều ưu điểm như phát huytính tích cực học tập của HS, tự lực tìm ra kiến thức mới, tiết kiệm được thờigian giao câu hỏi, bài tập, nhiệm vụ học tập, GV có thể nhận biết được thái

độ, năng lực học tập của từng HS Bên cạnh đó, việc sử dụng phiếu cũng cónhững hạn chế như việc giao tiếp bằng lời giữa GV và HS không nhiều,không phải bất cứ HS nào cũng hiểu được và làm được những yêu cầu mà GVđưa ra để có thể tiếp thu được bài mới, do đó, cần có sự hướng dẫn riêng đốivới những HS này

thói quen làm việc tự lực, giáo dục cho HS những tình cảm, tinh thần tráchnhiệm, giúp các em nắm vững tri thức, kỹ năng và kỹ xảo”.

Công việc học tập ở nhà của HS có những đặc điểm sau:

+ Thứ nhất, là công việc được tiến hành trong một thời gian ngắnkhông có sự hướng dẫn trực tiếp của GV HS phải tự mình hoàn thành, tựkiểm soát công việc mình làm

+ Thứ hai, là công việc này được thực hiện tuần tự tuỳ theo hứng thú,nhu cầu và năng lực của HS

+ Thứ ba, là dễ bị chi phối bởi những ngoại cảnh khác nhau

Việc học tập ở nhà của HS phụ thuộc vào việc DH trên lớp, vào sựhướng dẫn và yêu cầu nhiệm vụ về nhà của GV Vì vậy, khi thiết kế PHT cho

HS trong quá trình tự học ở nhà, GV nên đưa ra yêu cầu có tính hệ thống đảmbảo cho việc học tập của HS có một trình tự chặt chẽ, nhờ đó mà HS có thể tựlực giải quyết các yêu cầu kể cả những yêu cầu khó Việc này giúp HS học tập

có kế hoạch và có thể tự lực giải quyết được nhiều yêu cầu của GV

Chọn những nội dung để đưa vào PHT trước hết là giúp các em ôn tập,củng cố được kiến thức đã thu nhận trên lớp Những nội dung này phải phùhợp với HS cả về mức độ và số lượng, và phải đảm bảo rèn luyện được cho

HS các kỹ năng vận dụng kiến thức Tiếp theo, GV chọn những yêu cầu mangtính chất sáng tạo nhiều hơn, vì khi tự học ở nhà các em sẽ chủ động hơn vềthời gian cũng như tài liệu tham khảo Vì vậy, GV phải đầu tư, tránh đưa ranhững yêu cầu có nội dung giống hệt như SGK hay SBT

Ngoài ra, trong PHT để HS tự học ở nhà GV nên hướng dẫn HS chuẩn

bị trước nội dung kiến thức, cũng như chuẩn bị một số công việc cho bài họcsau Ngay cả trong nội dung luyện tập cũng cần thiết mang những yếu tốchuẩn bị cho việc tiếp thu kiến thức mới Sự chuẩn bị này giúp cho việc tiếpthu kiến thức của các em được thuận lợi hơn, các em nhanh chóng nắm bắtđược kiến thức mới Những yêu cầu mà GV cho HS chuẩn bị không nhữnggiúp cho HS đỡ bỡ ngỡ trước kiến thức mới mà còn giúp HS giải quyết đượcnhanh chóng phần kiến thức của bài mới Từ đó, GV sẽ có nhiều thời gianhơn trong khâu củng cố, giúp HS hệ thống kiến thức được sâu sắc hơn (phụlục 3)

4.4 Nguyên tắc sử dụng phiếu học tập

Khi sử dụng PHT trong DHVL để đạt hiệu quả tốt, Tôi thấy rằng Giáoviên cần tuân thủ một số nguyên tắc sau:

4.4.1 Sử dụng đúng mục đích, đúng nội dung, đúng đối tượng

Các loại PHT có tác dụng hình thành kiến thức, rèn luyện các kỹ năngkhác nhau Nếu là bài lý thuyết thì PHT yêu cầu khai thác kiến thức lý thuyết,

nếu là bài thực hành thì PHT phải yêu cầu rèn luyện kỹ năng thí nghiệm, thựchành

Việc sử dụng PHT cũng cần lưu ý đến đối tượng HS ở các vùng miềnkhác nhau và trình độ nhận thức chung của lớp mà thiết kế và sử dụng PHT

có nội dung phù hợp

4.4.2 Sử dụng vừa đủ số lượng phiếu học tập trong một tiết học

Sử dụng quá nhiều phiếu trong một tiết học sẽ mất thời gian phát phiếu,tốn kém trong in ấn, mà lại không đủ thời gian để xử lý những tình huốngngoài dự kiến Vì vậy, nếu sử dụng phiếu trong tiết dạy bài mới (nếu được) thìnên kết hợp các nội dung kiến thức thành một phiếu

4.4.3 Sử dụng phiếu học tập kết hợp với các tài liệu học tập và phương tiện dạy học khác

Việc DH VL rất cần sử dụng các đồ dùng DH như SGK, dụng cụ tiếnhành thí nghiệm, tranh ảnh, mô hình máy móc hoặc những thí nghiệm khôngtiến hành trực tiếp được thì cần các video mô phỏng thí nghiệm Bên cạnh

đó, các phương tiện DH như đèn chiếu projector, máy chiếu overheat, giúpcho GV thuận lợi hơn trong việc giảng dạy và tiết kiệm được thời gian Do

đó, để phát huy tốt tính tích cực nhận thức của HS, GV cần sử dụng PHT kếthợp với các tài liệu học tập và phương tiện DH khác

5 Hiệu quả của việc dùng phiếu học tập trong dạy học

Việc sử dụng phiếu học tập trong dạy học chương “khúc xạ ánh sáng”môn Vật lí 11, tôi đã thực hiện trong một số năm gần đây và đã mở rộng chocác chương, bài và ở các khối lớp khác nhau Sau nhiều lần rút kinh nghiệmtrong thiết kế mẫu phiếu, hình thức giao nhiệm vụ cho Học sinh bằng phiếuhọc tập, tôi rút ra được một số kết quả sau đây:

- Học sinh hứng thú và chủ động hơn trong việc thảo luận trên lớp

- Những phiếu giao về nhà được HS chuẩn bị tích cực hơn, đặc biệtnhững phiếu là dạng câu hỏi tìm tòi, những tình huống Vật lí trong thực tế tựnhiên để tiếp cận bài mới, sau khi có sự chuẩn bị HS lên lớp trao đổi mạnhdạn hơn

- Việc sử dụng PHT thay cho việc yêu cầu các em Học sinh về đọcSKG để chuẩn bị bài mới là hiệu quả hơn rõ rệt Qua việc đánh giá sự chuẩn

bị các PHT GV có thể cho điểm động viên khích lệ HS

- Tính tự học của HS được nâng lên, HS năng động hơn trong việc lĩnhhội kiến thức mới

- Cụ thể về kết quả thực nghiệm sư phạm như sau:

+ Trước hết tôi họp nhóm chuyên môn phân công GV dạy ở hai lớpkhác nhau và dự giờ cùng một bài trong chương “khúc xạ ánh sáng” Vật lí 11

Trong đó, một lớp dạy theo phương pháp truyền thống bình thường, một lớpdùng PHT Thông qua việc dự giờ tôi đã quan sát HS làm việc với PHT kếthợp với lấy ý kiến của Học sinh về việc dùng PHT Hầu hết HS đều hứng thúvới PHT, bản thân GV giảng dạy cũng thoải mái đỡ vất vả hơn vì làm việc íthơn Thông qua quan sát HS làm việc, GV cũng nhận định được năng lực củamỗi HS thông qua các hoạt động nhóm.

+ Sau đó bản thân tôi trực tiếp dạy chương “khúc xạ ánh sáng” ở hailớp (học theo chương trình chuẩn) đó là lớp 11A2 và 11A3 trường THPT HàVăn Mao năm học 2016 - 2017 Trong đó lớp 11A2 dùng PHT trong dạy họccòn lớp 11A3 không dùng PHT Sau khi kết thúc chương tôi cho HS hai lớplàm bài kiểm tra (phụ lục 5) và kết quả như sau:

TC

Lớp

Số HS kiểm tra

TC

Lớp

Số HS kiểm tra

+ Qua kết quả thực nghiệm trong hai năm học 2016 2017 và 2017

-2018 cho thấy, việc sử dụng PHT trong dạy học đã có tác động tích cực đếnkết quả học tập của HS Ngoài kết quả thể hiện ở điểm số thì việc dùng PHTtrong dạy học còn hình thành các kỹ năng cần thiết cho Học sinh như làm việctập thể, thuyết trình vv

III KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ

1 Kết luận

Căn cứ vào mục tiêu, nhiệm vụ và những kết quả nghiên cứu trong quá

trình thực hiện đề tài: Kinh nghiệm thiết kế và sử dụng phiếu học tập trong

dạy học chương “khúc xạ ánh sáng” Vật lí lớp 11, nhằm phát huy hoạt động tự học của Học sinh tôi thu được một số kết quả sau:

- Đề tài đã trình bày được cơ sở lí luận của việc thiết kế và sử dụngPHT trong DHVL theo hướng tích cực hoá hoạt động nhận thức cho HS, tăngcường khả năng tự học cho HS Đây là cơ sở lí luận cho việc thiết kế và sửdụng PHT trong dạy học nói chung có thể áp dụng cho các môn học khácnhau

- Đề tài cũng đã nêu rõ các bước thực hiện trong thiết kế PHT, khi nàothì nên sử dụng PHT, thiết kế và sử dụng PHT thế nào để phù hợp với ngườihọc để đạt hiệu quả cao nhất, không gây nhàm chán cho HS Đây là yếu tốquyết định đến hiệu quả của đề tài mà tôi trình bày ở trên

- Trên cơ sở nghiên cứu đặc điểm chương trình, chuẩn kiến thức kỹnăng của chương “khúc xạ ánh sáng” Vật lí 11, đề tài đã xây dựng quy trìnhthiết kế và tiến hành thiết kế các PHT cho các bài trong chương phù hợp vớiđặc điểm HS trường THPT Hà Văn Mao Bên cạnh đó tôi cũng đưa vào mộtbài soạn mẫu tiết dạy có sử dụng PHT (phụ lục 4)

- Với những kết quả thu được, đề tài cũng chỉ ra một khả năng và triểnvọng trong việc khai thác, xây dựng và sử dụng PHT theo hướng tích cực hoáhoạt động nhận thức cho HS Đặc biệt với xu hướng đổi mới chương trìnhSGK, đổi mới phương pháp dạy và học nhằm phát huy tính tự học của HS thìPHT phần nào đáp ứng được yêu cầu đổi mới hiện nay Qua đó góp phần nângcao hiệu quả dạy và học Vật lí ở trường THPT nói chung và trường THPT HàVăn Mao nói riêng

- Đề tài này có thể làm tài liệu tham khảo cho GV trong dạy học Vật líTHPT và cho cả các môn học khác

- Nhà trường: cần có chế độ khuyến khích, ủng hộ GV về điều kiện vậtchất cũng như tinh thần trong việc áp dụng phương pháp dạy học có sử dụng