Với mong muốn tìm được phương pháp giải các bài toán trắc nghiệm một cách nhanh chóng đồng thời có khả năng trực quan hoá tư duy của học sinh và lôi cuốn được nhiều học sinh tham gia vào
Trang 1SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ
TRƯỜNG THPT HOẰNG HÓA 3
SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
HƯỚNG DẪN HỌC SINH LỚP 12 TRƯỜNG THPT HOẰNG HÓA 3
ỨNG DUNG ĐƯỜNG TRÒN LƯỢNG GIÁC GIẢI TỐT CÁC BÀI TẬP VẬT LÍ 12
Người thực hiện: Hoàng Văn Long Chức vụ: Giáo viên
SKKN thuộc lĩnh vực: Vật Lí
THANH HOÁ, NĂM 2019
PHẦN 1 - PHẦN MỞ ĐẦU
SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ
TRƯỜNG THPT HOẰNG HÓA 3
SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
HƯỚNG DẪN HỌC SINH LỚP 12 TRƯỜNG THPT HOẰNG HÓA 3
ỨNG DUNG ĐƯỜNG TRÒN LƯỢNG GIÁC GIẢI TỐT CÁC BÀI TẬP VẬT LÍ 12
Người thực hiện: Hoàng Văn Long Chức vụ: Giáo viên
SKKN thuộc lĩnh vực: Vật Lí
THANH HOÁ, NĂM 2019
Trang 2I LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI
Môn Vật lý là một bộ phận khoa học tự nhiên nghiên cứu về các hiện tượng Vật lý nói chung và cơ học nói riêng Những thành tựu của Vật lý được ứng dụng vào thực tiễn sản xuất và ngược lại chính thực tiễn sản xuất đã thúc đẩy khoa học Vật lý phát triển Vì vậy học Vật lý không chỉ đơn thuần là học lý thuyết Vật lý mà phải biết vận dụng Vật lý vào thực tiễn sản xuất Do đó trong quá trình giảng dạy người giáo viên phải rèn luyện cho học sinh có được những kỹ năng, kỹ xảo và thường xuyên vận dụng những hiểu biết đã học để giải quyết những vấn đề thực tiễn đặt ra
Bộ môn Vật lý được đưa vào giảng dạy trong nhà trường phổ thông nhằm cung cấp cho học sinh những kiến thức phổ thông, cơ bản, có hệ thống toàn diện về vật lý Hệ thống kiến thức này phải thiết thực và có tính kỹ thuật tổng hợp và đặc biệt phải phù hợp với quan điểm Vật lý hiện đại Để học sinh có thể hiểu được một cách sâu sắc và đủ những kiến thức và áp dụng các kiến thức đó vào thực tiễn cuộc sống thì cần phải rèn luyện cho các học sinh những kỹ năng, kỹ xảo thực hành như: kỹ năng, kỹ xảo giải bài tập, kỹ năng đo lường, quan sát …
Bài tập Vật lý với tư cách là một phương pháp dạy học, nó có ý nghĩa hết sức quan trọng trong việc thực hiện nhiệm vụ dạy học Vật lý ở nhà trường phổ thông Thông qua việc giải tốt các bài tập vật lý các học sinh sẽ có được những kỹ năng so sánh, phân tích, tổng hợp … do đó sẽ góp phần to lớn trong việc phát triển tư duy của học sinh Đặc biệt bài tập Vật lý giúp học sinh củng cố kiến thức có hệ thống cũng như vận dụng những kiến thức đã học vào việc giải quyết những tình huống cụ thể, làm cho bộ môn trở nên lôi cuốn, hấp dẫn các em hơn
Hiện nay, trong xu thế đổi mới của ngành giáo dục về phương pháp giảng dạy cũng như phương pháp kiểm tra đánh giá kết quả giảng dạy và thi tuyển Cụ thể là phương pháp kiểm tra đánh giá bằng phương tiện trắc nghiệm khách quan Trắc nghiệm khách quan đang trở thành phương pháp chủ đạo trong kiểm tra đánh giá chất lượng dạy và học trong nhà trường THPT Điểm đáng lưu ý là nội dung kiến thức kiểm tra tương đối rộng, đòi hỏi học sinh phải học kĩ, nắm vững toàn bộ kiến thức của chương trình, tránh học tủ, học lệch và để đạt được kết quả tốt trong việc kiểm tra, thi tuyển học sinh không những phải nắm vững kiến thức mà còn đòi hỏi học sinh
2
Trang 3phải có phản ứng nhanh đối với các dạng toán, đặc biệt các dạng toán mang tính chất khảo sát mà các em thường gặp
Với mong muốn tìm được phương pháp giải các bài toán trắc nghiệm một cách nhanh chóng đồng thời có khả năng trực quan hoá tư duy của học sinh và lôi cuốn được nhiều học sinh tham gia vào quá trình giải bài tập cũng như giúp một số học sinh không yêu thích hoặc không giỏi môn Vật lý cảm thấy đơn giản hơn trong
việc giải các bài tập trắc nghiệm vật lý, tôi chọn đề tài: “HƯỚNG DẪN HỌC SINH
LỚP 12 TRƯỜNG THPT HOẰNG HÓA 3, ỨNG DỤNG ĐƯỜNG TRÒN LƯỢNG GIÁC ĐỂ GIẢI CÁC BÀI TOÁN VẬT LÝ 12”
II MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU
Làm quen với công tác nghiên cứu khoa học
Tìm cho mình một phương pháp để tạo ra không khí hứng thú và lôi cuốn nhiều học sinh tham gia giải các bài tập Lý, đồng thời giúp các em đạt được kết quả cao trong các kỳ thi
Nghiên cứu phương pháp giảng dạy bài tập Vật lý với quan điểm tiếp cận mới:
“Phương pháp Trắc nghiệm khách quan”
Việc nghiên cứu đề tài này nhằm giúp học sinh củng cố được kiến thức, rèn luyện được phương pháp giải bài tập trắc nghiệm, nâng cao chất lượng học tập bộ môn Vật lý
III ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU
Các tiết bài tập của “Chương I Dao động cơ” môn Vật lí lớp 12 ban cơ bản.
Đối tượng sử dụng đề tài: Học sinh học lớp 12B1, 12B2, 12B3 năm học
2018-2019, trường THPT Hoằng Hóa 3 đang chuẩn bị tham gia thi THPT Quốc Gia năm 2019
IV NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU
Đề tài nêu ra phương pháp giải các dạng bài tập liên quan đến ứng dụng đường tròn lượng giác trong phần dao động cơ, từ đó giúp học sinh hình thành phương pháp luận căn bản để giải quyết các vấn đề khi gặp phải, đồng thời từ đó cũng giúp cho các em có thể phân biệt được, áp dụng được các điều kiện cụ thể trong từng bài tập
Bên cạnh đó, trên cơ sở những kết quả đã nghiên cứu, các kiến thức được phân loại trong từng trường hợp vận dụng giúp học sinh ghi nhớ và áp dụng một cách nhanh chóng
V PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
Nghiên cứu lý thuyết
Giải các bài tập vận dụng
Trang 4Xác định đối tượng học sinh áp dụng đề tài.
Đưa ra một số công thức, ý kiến chưa ghi trong sách giáo khoa nhưng được suy ra khi giải một số bài tập điển hình
Kiểm tra sự tiếp thu của học sinh bằng các đề ôn luyện
Đánh giá, đưa ra sự điều chỉnh, bổ sung cho phù hợp
PHẦN 2 – NỘI DUNG
I CƠ SỞ LÝ THUYẾT:
1 Mối liên hệ giữa một dao động điều hòa và một chuyển động tròn đều
Khi nghiên cứu về phương trình của dao động
điều hòa, chúng ta đã biết một vật đang chuyển động
tròn đều trên quĩ đạo thì có hình chiếu xuống một
đường kính của quĩ đạo là dao động điều hòa Do đó
một dao động điều hòa có dạng x = Acos(t + ) có
thể được biểu diễn tương đương với một chuyển động
tròn đều có:
- Tâm của đường tròn là VTCB 0
- Bán kính của đường tròn bằng với biên độ dao động:
R = A
- Vị trí ban đầu của vật trên đường tròn hợp với chiều
dương trục ox một góc
- Tốc độ quay của vật trên đường tròn bằng
- Bên cạnh cách biểu diễn trên, ta cần chú ý thêm:
+ Thời gian để chất điểm quay hết một vòng (3600) là một chu kỳ T
+ Chiều quay của vật ngược chiều kim đồng hồ
+ Góc mà bán kính nối vật chuyển động quét được trong quá trình vật chuyển
thời gian để vật dao động điều hòa đi được góc là:
t = / = .T/2
2 Đối với dao động cơ học điều hòa ta có các nhận xét sau:
- Mỗi 1 chu kì vật đi được quãng đường 4A, mỗi nửa chu kì (T/2) thì vật đi được quãng đường 2A, còn trong T/4 vật đi được từ VTCB ra các vị trí biên hoặc ngược lại
từ các vị trí biên về VTCB
- Mỗi 1 chu kỳ vật qua vị trí bất kỳ 2 lần (riêng với điểm biên thì 1 lần)
- Mỗi một chu kỳ vật đạt vận tốc v hai lần ở 2 vị trí đối xứng nhau qua vị trí cân bằng và đạt tốc độ v bốn lần mỗi vị trí 2 lần do đi theo 2 chiều âm dương
- Mỗi chu kỳ lực đàn hồi cực đại 1 lần ở 1 biên và cực tiểu 1 lần ở biên còn lại nếu l (ở vị trí cân bằng ) lớn hơn A và cực tiểu (bằng không) 2 lần ở một vị trí x = - l nếu
l < A còn lực hồi phục (hợp lực) cực đại 2 lần ở 2 biên và cực tiểu (bằng không) 2 lần ở vị trí cân bằng
- Đối với gia tốc thì kết quả như với li độ
4
Trang 5- Chú ý: Nếu t = 0 tính từ vị trí khảo sát thì cả quá trình được cộng thêm một lần vật
đi qua li độ, vận tốc… đó
II Các ứng dụng.
Căn cứ vào cơ sở Lý thuyết, thực trạng của vấn đề Tôi đề xuất phân loại ứng dụng Bài tập như sau:
1.Ứng dụng để viết phương trình dao động điều hòa.
a Ví dụ: Một lò xo có độ cứng k = 50 N/m đặt nằm ngang, một đầu cố định vào
tường, đầu còn lại gắn với vật khối lượng m = 500g Vật có thể chuyển động không
ma sát trên mặt phẳng nằm ngang Đưa vật ra khỏi vị trí cân bằng một đoạn x =
cm rồi truyền cho vật một vận tốc v = 10 cm/s theo chiều hướng ra xa vị trí cân bằng Chọn gốc thời gian là lúc vật bắt đầu chuyển động, gốc tọa độ của trục tọa độ nằm ngang là vị trí cân bằng của vật, chiều dương theo chiều vận tốc ban đầu của vật Viết phương trình dao động của vật
Bài giải
Tần số góc của dao động điều hòa:
k 10 rad/s m
Biên độ dao động của vật được tính bởi công
thức:
A2 = x2 + v2/ω2 = 3 + 1 = 4 → A = 2 (cm)
Tam giác vuông OxA có cos = : 2 → = 600
Có hai vị trí trên đuờng tròn, mà ở đó đều có vị trí x = cm
Trên hình tròn thì vị trí B có = - 600 = - π/6 tương ứng với trường hợp (1) vật dao động đi theo chiều dương, còn vị trí A có = 600 = π/6 ứng với trường hợp (2) vật dao động đang đi theo chiều âm Như vậy vị trí B là phù hợp với yêu cầu của
đề bài Vậy ta chọn = - π/6
==> Ptdđ của vật là: x = 2cos(10t - π/6) (cm)
b Các bài toán áp dụng:
Bài 1 Một vật dao động điều hòa với chu kỳ 0,2s Khi vật cách vị trí cân bằng 2 2
cm thì có vận tốc 20 2 cm/s Chọn gốc thời gian lúc vật qua vị trí cân bằng theo chiều âm thì phương trình dao động của vật là:
A x = 4 Cos(10t + /2) (cm) B x = 4 2cos(0,1t) (cm)
C x = 0,4 cos 10t (cm) D x = - 4 sin (10t + )
Bài 2 Khi treo quả cầu m vào 1 lò xo thì nó giãn ra 25 cm Từ vị trí cân bằng kéo
quả cầu xuống theo phương thẳng đứng 20 cm rồi buông nhẹ Chọn t0 = 0 là lúc vật qua vị trí cân bằng theo chiều dương hướng xuống, lấy g = 10 m/s2 Phương trình dao động của vật có dạng:
A x = 20cos(2t -/2 ) cm B x = 45cos2 t cm
C x= 20cos(2 t) cm D X = 20cos(100 t) cm
Bài 3 Con lắc lò xo treo thẳng đứng gồm vật m = 250g lò xo K = 100 N/m Kéo vật
xuống dưới cho lò xo dản 7,5 cm rồi buông nhẹ Chọn trục Ox thẳng đứng, chiều dương hướng lên, gốc tọa độ ở vị trí cân bằng, t0 = 0 lúc thả vật Lấy g = 10 m/s2 Phương trình dao động là :
A x = 5cos(20t + )cm B x = 7,5cos(20t + / 2 ) cm
C x = 5cos(20t - /2 ) cm D x = 5sin(10t - / 2 ) cm
Trang 62 Ứng dụng để tính khoảng thời gian vật đi từ li độ x 1 đến li độ x 2
a.Ví dụ:
a.1.Ví dụ 1: Vật dao động điều hòa với phương trình x =
Acos(t + ) (cm) Tính:
a) Thời gian ngắn nhất vật đi từ VTCB đến A/2
b) Thời gian vật đi từ vị trí có li độ x1 = – A/2 đến vị
trí có li độ x2 = A/2 theo chiều dương
c) Tính vận tốc trung bình của vật trong câu a
Bài giải
a) Khi vật đi từ vị trí cân bằng đến A/2, tương ứng với
vật chuyển động trên đường tròn từ A đến B được một góc như hình vẽ bên.
Dễ thấy: sin = 1/2 ==> = /6 rad
==> Khoảng thời gian ngắn nhất để vật đi từ VTCB đến A/2:
6.2
b) Khi vật đi từ vị trí x1 = – A/2 đến x2 = A/2 theo
chiều dương, tương ứng với vật chuyển động trên đường
tròn từ A đến B được một góc như hình vẽ bên Có:
= + ; Với:
x 1 A 3 3 sin OA A.2 2 3
1 2
2
sin
==> = π/3 + π/6 = π/2
==> Khoảng thời gian để vật đi từ vị trí có li độ
x1 = – A/2 đến vị trí có li độ x2 = A/2 theo chiều dương là:
.T
2.2
t T / T
a.2.Ví dụ 2: Một bóng đèn ống được nối vào nguồn điện xoay chiều u = 120
cos120 t(V) Biết rằng đèn chỉ sáng nếu điện áp hai cực U 60 V Thời gian đèn sáng trong 1s là:
Bài giải
- Hình vẽ dưới đây mô tả những vùng mà ở đó U1 = U 60 2V khi đó đèn sáng Vùng còn lại do U < 60 2V nên đèn tắt
- Vùng sáng ứng với vật chuyển động trên đường tròn
từ M’1 đến M1 và từ M2 đến M’2 Dễ thấy hai vùng
sáng có tổng góc quay là:
4 = 2400 = 4/3
(Cụ thể: cos = U1/U0 = 1/2 ==> = /3)
6
U
u
O
M'2
M2
M'1
M1
-U1 Sáng Sáng
Tắt
Tắt
Trang 7- Chu kỳ của dòng điện : T = 2/ = 1/60 s
- Thời gian sáng của đèn trong 1 chu kỳ là:
4 .T 1
3.2 90
- Thời gian sáng của đèn trong 1s là:
T 1/ 60
+) Một chu kỳ khoảng thời gian đèn sáng t, vậy n chu kỳ thì khoảng thời gian đèn sáng là: t = n t = 60/90 = 2/3 s ==> Chọn C.
b Các bài tập áp dụng:
Bài 1 Một đèn ống mắc vào mạng điện xoay chiều 220V-50Hz Biết đèn sẽ sáng khi
hiệu điện thế tức thời giữa hai đầu đèn là 110 2 V Xác định khoảng thời gian đèn sáng trong một chu kỳ của dòng điện
Bài 2 Một đèn ống sử dụng hiệu điện thế xoay chiều có giá trị hiệu dụng 220V Biết
đèn sáng khi hiệu điện thế đặt vào đèn không nhỏ hơn 155V Tỷ số giữa thời gian đèn sáng và đèn tắt trong một chu kỳ là
Bài 3 Một con lắc lò xo gồm vật có m = 500 g, lò xo có độ cứng k = 50 N/m dao
động thẳng đứng với biên độ 12 cm Lấy g = 10 m/s2 Khoảng thời gian lò xo bị giãn trong một chu kì là:
A 0,12s B 0,628s
Bài 4 Một con lắc đơn dao động nhỏ với biên độ 4cm Khoảng thời gian giữa hai lần
liên tiếp vận tốc của vật đạt giá trị cực đại là 0,05s Khoảng thời gian ngắn nhất để nó
đi từ vị trí có li độ s1 = 2cm đến li độ s2 = 4cm là:
120
1
B s
60
1
C s
80
1
100
1
Bài 5 Một vật dao động điều hoà có tần số 2Hz, biên độ 4cm Ở một thời điểm nào
đó vật chuyển động theo chiều âm qua vị trí có li độ 2cm thì sau thời điểm đó 1/12 s vật chuyển động theo:
A chiều âm qua vị trí cân bằng B chiều dương qua vị trí có li độ -2 cm.
C chiều âm qua vị trí có li độ 2 2cm D chiều âm qua vị trí có li độ -2 cm.
Bài 6 Một vật dao động điều hòa có phương trình Thời điểm vật
đi qua vị trí x=4cm lần thứ 2008 theo chiều âm kể từ thời điểm bắt đầu dao động là :
A 12430
30 (s)
C 12403
30 (s)
Trang 8Bài 7 Một vật dao động điều hoà với phương trình x8cost 4
vật qua vị trí có động năng bằng 3 lần thế năng lần thứ 2010 là:
12
2139
12
11
s
12
12011
Bài 8.Một vật dao động điều hòa với phương trình x = 6cos( 4t + ) cm Tính quãng
đường vật đi được từ thời điểm t = 2,125s đến t = 3s?
Bài 9: Một con lắc lò xo treo thẳng đứng khi cân bằng lò xo giãn 3,0cm Kích thích
cho vật dao động tự do điều hoà theo phương thẳng đứng thì thấy: trong một chu kì dao động T của vật, thời gian lò xo bị nén là T/6 Biên độ dao động của vật bằng
Bài 10: Một vật dao động với phương trình x = 4cos(ω.t + 2π/3) cm, ω > 0 Trong
giây đầu tiên kể từ t = 0, vật đi được quãng đường 4,0 cm Trong giây thứ 2013 vận tốc trung bình của vật bằng
Bài 11: Nếu vào thời điểm ban đầu, vật dao động điều hòa đi qua vị trí cân bằng thì
vào thời điểm T/12, tỉ số giữa động năng và thế năng của dao động là
3 Ứng dụng để tính quãng đường vật đi được.
a Ví dụ: Một vật dao động điều hòa theo phương trình x = 4cos(2πt + π/3) (cm).
Tính quãng đường mà vật đi được trong thời gian
3,75s
Bài giải.
- Chu kỳ dao động của vật: T = 2/ = 1s
- Số lần vật dao động được trong khoảng thời gian t:
n0 = t/T = 3,75 = 3 + 0,75
==> Khoảng thời gian vật đã cđ:
t = T(3 + 0,75) = 3T + 0,75T = t1 + t2
8
Trang 9- Quãng đường vật đi được trong thời gian t:
S = S1 + S2
+) Quãng đường vật đi được trong t1 = 3T là:
S1 = 3 × 4A = 3.4.4 = 48cm
+) Quãng đường vật đi được trong t2 = 0,75T là S2 được xác định theo hình vẽ dưới đây:
Trước tiên ta đi xác định vị trí và hướng chuyển động của vật ở thời điểm ban đầu t
= 0:
x0 = 4cos(2π.0 + π/3) = 2cm
v0 = -8πsin(2π.0 + π/3) < 0
==> Vậy ở thời điểm ban đầu vật có tọa độ 2cm và đi theo chiều âm (là điểm A) như trên hình vẽ
Sau đó ta xđ vị trí và hướng chuyển động của vật ở thời điểm t2 = 0,75s:
x = 4cos(2π.0,75 + π/3) = 2 3cm 3,46 cm
v = -8πsin(2π.0,75 + π/3) = 12,56 > 0
==> Vậy ở thời điểm t = 0,75s vật có tọa độ 2 3cm và đi theo chiều dương (là
điểm C) như trên hình vẽ
==> Quãng đường vật đi được: S2 = AO + OB + BO + OC
trong đó OA = x0 = 2 cm và OC = x = 2 3cm
Vậy tổng quãng đường mà vật đi được: S = S1 + S2 = 61,46 cm
b Bài tập áp dụng:
Bài 1 Một con lắc lò xo gồm một lò xo có độ cứng k = 100N/m và vật có khối lượng
m = 250g, dao động điều hoà với biên độ A = 6cm Chọn gốc thời gian lúc vật đi qua
vị trí cân bằng Quãng đường vật đi được trong
10
s đầu tiên là:
Bài 2 Một vật dđđh dọc theo trục Ox với phương trình: x = 6sin(4πt + π/6 )cm.
Quãng đường vật đi được từ thời điểm t1 = 5/24 s đến thời điểm t2 = 74/24 s là :
Bài 3 Một chất điểm dao động điều hoà quanh vị trí cân bằng O, trên quỹ đạo MN =
20cm Thời gian chất điểm đi từ M đến N là 1s Chọn trục toạ độ như hình vẽ, gốc thời gian lúc vật đi qua vị trí cân bằng theo chiều dương Quãng đường mà chất điểm
đã đi qua sau 9,5s kể từ lúc t = 0:
Bài 4 Một vật dao động điều hoà với phương trình x = 4cos(4t + /3) Tính quãng
đường lớn nhất mà vật đi được trong khoảng thời gian t = 1/6 (s)
O N M
Trang 10Bài 5 Vật dao động điều hoà với phương trỡnh x= 6cos(t-/2)cm Sau khoảng thời gian t = 1/30s vật đi được quóng đường 9cm Tần số gúc của vật là:
Bài 6 Một vật dao động điều hũa với phương trỡnh x = 6cos( 4t + ) cm Tớnh quóng
đường vật đi được từ thời điểm t = 2,125s đến t = 3s?
C 39,80cm D khụng cú đỏp ỏn
Bài 7 Vật dao động điều hoà theo phương trỡnh: x = 2cos(4πt - π/3)cm Quóng
đường vật đi được trong 0,25s đầu tiờn là
Bài 8 Một vật dao động dọc theo trục Ox với phương trỡnh x = 4cos(4πt – π/3) (cm).
Tốc độ trung bỡnh lớn nhất của vật trờn quóng đường bằng s = 4(6+ 3) (cm) là:
Bài 9 Một chất điểm dao động điều hoà cú phương trỡnh dao động x = 4cos(4πt)cm.
Thời gian chất điểm đi được quóng đường 6cm kể từ lỳc bắt đầu dao động là
Bài 10 Cho vật dao động điều hũa biờn độ A, chu kỳ T Quóng đường lớn nhất mà
vật đi được trong khoảng thời gian 5
4T là
C 5A D A( 4 + 2)
Bài 11 Một vật dao động điều hoà đi đợc quãng đờng 16cm trong một chu kì dao
động Biên độ dao động của vật là
Bài 12 Một vật dao động điều hũa với biờn độ A, chu kỡ T Quóng đường lớn nhất
mà vật đi được trong khoảng thời gian t=3T/4 là
A 3A B A(2+ 2)
C 3A/2 D A(2+ 3)
10