Phân tích nghệ thuật xây dựng nhân vật trong tác phẩm hai đứa trẻ để hiểu thêm về tài năng truyện ngắn thạch lam

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG NHƯ THANH II SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM TÊN ĐỀ TÀI PHÂN TÍCH NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG NHÂN VẬT TRONG TÁC PHẨM HAI ĐỨA TRẺ ĐỂ HIỂU THÊM V

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ

TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG NHƯ THANH II

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

TÊN ĐỀ TÀI PHÂN TÍCH NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG NHÂN VẬT TRONG TÁC PHẨM HAI ĐỨA TRẺ ĐỂ HIỂU THÊM VỀ TÀI NĂNG

2 NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM 2

2.2 Thực trạng của vấn đề trước khi áp dụng SKKN 32.3 Các giải pháp được sử dụng để giải quyết vấn đề 52.3.1 Thống kê và phân loại nghệ thuật xây dựng nhân vật 52.3.2 Phân tích nhân vật theo nghệ thuật xây dựng 92.3.2.1 Phân tích nhân vật theo ngôn ngữ miêu tả nội tâm: chị Liên 92.3.2.2 Phân tích nhân vật theo ngôn ngữ đối thoại: bé An 11

2.3.2.3 Phân tích nhân vật theo ngôn ngữ giới thiệu: chị Tý, cụ

1 PHẦN MỞ ĐẦU

1.1 LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Dạy học là một hoạt động sáng tạo Môn Ngữ văn trong nhà trường là mộtmôn học mang tính nghệ thuật nên càng đòi hỏi người thầy phải tìm tòi, sáng tạonhững cách thức để giúp học sinh tiếp cận và khám phá tác phẩm văn học một cáchhiệu quả nhất, giúp học sinh cảm nhận một cách thuyết phục nhất vẻ đẹp của từngtác phẩm

Trong chương trình Ngữ văn trung học phổ thông (THPT) nói chung vàchương trình Ngữ văn lớp 11 nói riêng, số lượng các tác phẩm văn xuôi tự sự (chủyếu là tác phẩm truyện) chiếm một số lượng đáng kể Đó đều là những tác phẩmxuất sắc, tiêu biểu cho mỗi chủ đề trong hiện thực đời sống được phản ánh vàotrong văn học qua mỗi thời kỳ, mỗi giai đoạn phát triển của nó Trong mỗi tácphẩm truyện thì việc xây dựng nhân vật có vai trò đặc biệt quan trọng, nhân vật lànơi để các tác giả thể hiện sự chiếm lĩnh, khám phá cuộc sống và con người, qua đóbộc lộ tư tưởng, tình cảm và thái độ của mình trước cuộc đời Có thể nói, xây dựngnhân vật chính là một yếu tố then chốt của nghệ thuật truyện ngắn

Thạch Lam là một trong những cây bút truyện ngắn xuất sắc của văn họcViệt Nam hiện đại Tài năng truyện ngắn Thạch Lam có lẽ là điều không cần phảibàn cãi trong lịch sử văn học cũng như trong thực tiễn giảng dạy Thế nhưng, nóiđến tài năng truyện ngắn Thạch Lam, phần lớn những công trình nghiên cứu cũngnhư tài liệu dạy học phần lớn chưa chú ý đến nghệ thuật xây dựng nhân vật Có lẽbởi mặc định truyện ngắn Thạch Lam thường không có cốt truyện, mỗi tác phẩmnhư một bài thơ trữ tình đượm buồn nên trong khi ai cũng ca ngợi thì hầu nhưchúng ta đã bỏ quên đi một phương diện quan trọng của truyện ngắn Thạch Lam:nghệ thuật xây dựng nhân vật mà thực tiễn sẽ chứng minh là thiếu sót

Với những lí do cơ bản trên cùng với những kinh nghiệm của bản thân trongquá trình nghiên cứu, giảng dạy và với mong muốn sẽ giúp học sinh cảm nhận một

cách sâu sắc, thuyết phục hơn về tài năng truyện ngắn Thạch Lam, tôi đã xây dựng đề

tài: Phân tích nghệ thuật xây dựng nhân vật trong tác phẩm Hai đứa trẻ để hiểu thêm về tài năng truyện ngắn Thạch Lam Đây là đề tài được khái quát từ thực tiễn

giảng dạy, nghiên cứu của bản thân tôi và đã bước đầu chứng minh được tính thuyếtphục

1.2 MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU

Mục đích nghiên cứu của chúng tôi là từ việc hướng dẫn học sinh phân tíchnghệ thuật xây dựng nhân vật với những thủ pháp khác nhau phù hợp với từng đốitượng khác nhau sẽ chứng minh, làm rõ sức hấp dẫn của tác phẩm Hai đứa trẻ nóiriêng, tài năng truyện ngắn Thạch Lam nói chung

1.3 ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU

Đối tượng nghiên cứu của chúng tôi là truyện ngắn Hai đứa trẻ của nhà văn

Thạch Lam, có so sánh với một số nhân vật văn học khác

Phạm vi nghiên cứu không phải là tất cả các phương diện, các khía cạnh, cácchi tiết nghệ thuật mà chúng tôi tập trung phân tích nghệ thuật xây dựng các nhânvật với các thủ pháp khác nhau trong tác phẩm như chị Liên, bé An, chị Tý, cụ Thi,bác Siêu, bác Xẩm…

1.4 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Trong phạm vi của đề tài, chúng tôi sử dụng kết hợp các phương pháp như:phương pháp thống kê – phân loại; phương pháp phân tích – tổng hợp; phươngpháp so sánh - liên tưởng; phương pháp vấn đáp - gợi mở; phương pháp diễn giải

những con người từ cuộc sống đi vào văn học thông qua lăng kính chủ quan củanhà văn Qua nhân vật, nhà văn gửi gắm vào trong tác phẩm cái nhìn, tình cảm, tưtưởng và thái độ đối với con người và cuộc sống.

Việc xây dựng, khắc hoạ nhân vật trong tác phẩm tự sự được nhà văn thựchiện bằng nhiều thủ pháp, nhiều phương tiện như: các chi tiết về ngoại hình, ngônngữ, cử chỉ, hành động, mối quan hệ với các nhân vật khác và thế giới xung quanhcũng như đời sống nội tâm Tuỳ vào phong cách nghệ thuật của nhà văn và loại nhânvật trong mỗi tác phẩm cụ thể sẽ có một cách thức thể hiện khác nhau Tài năng củanhà văn chính là với mỗi nhân vật tùy theo đặc điểm về lứa tuổi, giới tính, vị trí, vaitrò …trong tác phẩm mà có những thủ pháp xây dựng khác nhau vừa để lại ấn tượngtrong bạn đọc lại vừa thể hiện được ý đồ nghệ thuật của mình Ngay cả với những tácphẩm được gọi là truyện ngắn trữ tình như Hai đứa trẻ cũng không là ngoại lệ

2.2 THỰC TRẠNG CỦA VẤN ĐỀ TRƯỚC KHI ÁP DỤNG SKKN.

Hai đứa trẻ là một truyện ngắn xuất sắc của nhà văn Thạch Lam được in trongtập Nắng trong vườn năm 1938 Giá trị của tác phẩm nói riêng cũng như toàn bộ

sáng tác của Thạch Lam đã sớm được chỉ ra với những nhận xét chuẩn xác như văn

Thạch Lam là một cái kết tinh của một tâm hồn nhạy cảm và từng trải về sự đời

(Nguyễn Tuân), ông có một ngòi bút lặng lẽ, điềm tĩnh vô cùng, ngòi bút chuyên tả tỉ

mỉ những cái rất nhỏ và rất đẹp (Vũ Ngọc Phan), sáng tác của Thạch Lam giàu chất thơ…nhiều truyện ngắn của ông không có cốt truyện song vẫn có sức hấp dẫn riêng

(Nguyễn Hoành Khung) Đọc Hai đứa trẻ, bên cạnh ấn tượng về một văn phong tinh

tế mà sâu lắng, độc giả hẳn cũng không thể nào nguôi những ám ảnh day dứt về cuộcsống của những cư dân phố huyện, những nhân vật trung tâm như Liên, An cho đếnchị Tý, bác Siêu, cụ Thi…sức ám ảnh mạnh mẽ của các mảnh đời phố huyện chính

là những minh chứng rõ nhất cho tài năng của Thạch Lam Trong một câu chuyệngần như không biến cố, với một dung lượng hạn hẹp, nhà văn vẫn có những thủ phápphù hợp để xây dựng thành công những nhân vật không thể nào quên Chính vì vậy,việc hướng dẫn học sinh khám phá những thủ pháp nghệ thuật xây dựng nhân vật

(NTXDNV) khác nhau của nhà văn trong tác phẩm là một nội dung quan trọngtrong việc chiếm lĩnh tác phẩm qua đó khẳng định tài năng nhà văn Tuy vậy, tronghầu hết tài liệu tham khảo cho giáo viên, học sinh cũng như trong thực tiễn giảngdạy, vấn đề này gần như chưa được lưu tâm đúng mức.

Trong các cuốn sách hướng dẫn việc dạy học môn Ngữ văn giành cho giáo

viên, mà cụ thể là cuốn Sách giáo viên phân môn Văn học 11(phần Văn học Việt Nam) biên soạn theo chương trình chỉnh lí hợp nhất năm 2000 và cuốn Sách giáo

viên Ngữ văn 11 (tập 1) đều có hướng dẫn về việc phân tích, đọc hiểu và cảm nhận

về truyện ngắn Hai đứa trẻ nói chung và nhân vật Liên nói riêng Tuy nhiên, nhữnghướng dẫn về việc phân tích, đọc hiểu tác phẩm và nhân vật trong các cuốn sách đómới chủ yếu dừng lại ở sự định hướng chung về những mục tiêu cần đạt, chưa chỉ

rõ những cách thức cụ thể, nhất là đối với việc phân tích nghệ thuật xây dựng nhânvật với những thủ pháp khác nhau

Sách tham khảo Thiết kế bài giảng Ngữ văn 11(tập 1) của tác giả Nguyễn Văn

Đường, đã có những gợi ý theo phương pháp dạy học mới, thậm chí là có sự phânchia các hoạt động cụ thể cho việc đọc hiểu văn bản tác phẩm và nhân vật Tuynhiên, việc phân tích nhân vật cũng chủ yếu thiên về diễn biến nội tâm của cô béLiên để khẳng định tính trữ tình hướng nội của tác phẩm mà chưa chú ý đến nhữngnhân vật khác như một biểu hiện của nghệ thuật truyện ngắn

Cuốn Làm văn 11 (chương trình chỉnh lí hợp nhất năm 2000) có bài học

“Phân tích nhân vật trong tác phẩm tự sự” đã nêu lên những cách thức để phân

tích một nhân vật văn học với các phương diện như: ngoại hình, trang phục, cử chỉ,hành động, nội tâm và mối quan hệ với thế giới xung quanh Đó là một bài học rấtthiết thực mang tính lí luận chung để định hướng tiếp cận một truyện ngắn Songđiều đáng buồn là những dẫn chứng trong bài học lại không có hình bóng của Haiđứa trẻ Và như vậy, hầu như chưa có tài liệu nào chuyên sâu đến nghệ thuật xâydựng nhân vật như một phương diện quan trọng làm nên giá trị tác phẩm, như một

biểu hiện sống động của tài năng Thạch Lam- một cây bút có biệt tài về truyện

ngắn ( PGS Nguyễn Hoành Khung).

Thực trạng việc dạy học của giáo viên, học sinh

Xuất phát từ sự định hướng của sách giáo viên và các loại tài liệu tham khảonên đa phần giáo viên thường dạy học Hai đứa trẻ nói chung theo những quychuẩn, những mẫu số chung về kiến thức, thiên nhiều về việc dạy tác phẩm chủ yếutheo bức tranh phố huyện, cảnh đợi tàu, văn phong … mà ít chú ý đến nghệ thuậtxây dựng các nhân vật

Cũng xuất phát từ các loại tài liệu và cách dạy truyền thống của giáo viênnên dẫn đến tình trạng học sinh tiếp nhận Hai đứa trẻ chủ yếu thiên về nội dung trữtình đượm buồn, lòng đồng cảm với những kiếp người nhỏ bé, về nghệ thuật, các

em chủ yếu cảm nhận ở phương diện văn phong nhẹ nhàng tinh tế giàu chất thơ.Hầu như các em chưa thấy được tài năng truyện ngắn Thạch Lam trong phươngdiện xây dựng nhân vật

2.3 MỘT SỐ GIẢI PHÁP ĐÃ SỬ DỤNG ĐỂ GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ

2.3.1 Thống kê, phân loại nhân vật trong Hai đứa trẻ theo nghệ thuật xây dựng

Trước đây trong một số giáo trình, tài liệu tham khảo đã đề cập đến việc phânchia hệ thống nhân vật trong truyện ngắn Thạch Lam như Phạm Phú Phong trong

công trình Thi pháp học và thi pháp truyện ngắn, Phan Cự Đệ trong Truyện ngắn

Việt Nam- lịch sử, thi pháp, chân dung…đã đề xuất cách phân loại nhân vật theo

những lát cắt đồng đại- nghĩa là phân chia theo những giai cấp, tầng lớp Cách phânchia này có ưu điểm là rà soát khá kĩ hệ thống nhân vật, nhận diện được phong cách,

tư tưởng nhà văn trong toàn bộ tác phẩm Tuy nhiên, trong phạm vi một tác phẩm cụthể như Hai đứa trẻ, cách phân chia này tỏ ra bất lực trong việc tìm ra sự liên hệ giữacác nhân vật, đặc biệt không hữu ích trong việc khám phá tác phẩm dưới góc độnghệ thuật xây dựng Với mục đích giúp học sinh thực sự cảm nhận được mộtphương diện quan trọng của tài năng truyện ngắn Thạch Lam, chúng tôi chú trọng tới

việc phân chia hệ thống nhân vật theo các thủ pháp xây dựng, trong mối tương quanvới ý đồ nghệ thuật của tác giả.

Việc xây dựng, khắc hoạ nhân vật trong tác phẩm tự sự được nhà văn thựchiện bằng nhiều thủ pháp, nhiều phương tiện như: các chi tiết về ngoại hình, ngônngữ, cử chỉ, hành động, mối quan hệ với các nhân vật khác và thế giới xung quanhcũng như đời sống nội tâm Trong đó, ngôn ngữ (bao gồm ngôn ngữ đối thoại vàngôn ngữ độc thoại) là một phương diện quan trọng để thể hiện tính cách, tâm hồncũng như số phận của nhân vật Tuỳ vào phong cách nghệ thuật của nhà văn và loạinhân vật trong mỗi tác phẩm cụ thể sẽ chi phối đến vai trò của ngôn ngữ trong việcthể hiện nhân vật trong tác phẩm

Do đặc thù của Hai đứa trẻ là một dạng truyện ngắn trữ tình- hầu như không

có cốt truyện- nên các nhân vật chủ yếu được tạo dựng thông qua ngôn ngữ, bao gồmngôn ngữ đối thoại, ngôn ngữ độc thoại và ngôn ngữ miêu tả trực tiếp

Phân loại: Để tiến hành phân loại nhân vật một cách thuyết phục, chúng tôi đã giao

nhiệm vụ khảo sát cho từng nhóm học sinh cụ thể như sau:

- Nhóm 1: Xác định những đoạn đối thoại trong tác phẩm, thống kê lượt lời nhân vật

- Nhóm 2: Xác định những đoạn văn miêu tả nội tâm trong tác phẩm, định dạng nhânvật

- Nhóm 3: Xác định những nhân vật được khắc họa bằng ngôn ngữ miêu tả trực tiếpcủa tác giả

Kết quả khảo sát sơ bộ như sau:

Về kết quả nhóm 1: Xác định những đoạn đối thoại trong tác phẩm, thống kê lượt lời nhân vật

1 - Em thắp đèn lên chị Liên nhé

- Hãy thong thả một lát nữa

AnLiên

2 - Cái chõng này sắp gãy rồi chị nhỉ

- Ừ, để chị bảo mẹ mua cái khác…

AnLiên

3 - Sao hôm nay chị dọn hàng muộn thế? Liên

- Ối chao, sớm với muộn mà có ăn thua gì Chị Tý

4 - Còn cô chưa dọn hàng à?

- Vào đóng cửa hàng thôi…

Chị TýLiên

5 - Có phải buổi trưa em bán cho bà Lộc…

- Vâng

- Thôi, để mai tính một thể…

LiênAnLiên

6 - A, cô bé làm gì thế?

- A, em Liên thảo nhỉ, hôm nay lại rót đầy cho chị

đây

Cụ Thi

7 - Kìa, hàng phở của bác Siêu đã ra đến kia rồi An

8 - Giờ muộn thế này mà họ chưa ra nhỉ?

- Hôm nay trong ông giáo cũng có tổ tôm…

Chị TýBác Siêu

9 - Tàu đến chị đánh thức em dậy nhé

- Ừ, em cứ ngủ đi

AnLiên

10 - Đèn ghi đã ra kia rồi

- Dậy đi, An, tàu đến rồi

Bác SiêuLiên

11 - Tàu hôm nay không đông, chị nhỉ An

12 - Thôi, đi ngủ đi chị An

Như vậy, qua thống kê sơ bộ chúng ta thấy trong Hai đưa trẻ có 12 lần đốithoại, trong đó có tới 4 lần mang dáng dấp của độc thoại( không có người trả lời-một của cụ Thi và ba của bé An) Số lượt lời tham gia của các nhân vật lần lượt là béAn( 7/12, trong đó có 5 lần chủ động), Liên( 8/12 trong đó chỉ có 1 lần chủ động, 7lần là để trả lời hoặc đáp từ câu hỏi), chị Tý 3 lượt, bác Siêu 2 và cụ Thi 2

Về kết quả của nhóm 2: Xác định những đoạn miêu tả nội tâm nhân vật:

1 Chiều, chiều rồi…Liên ngồi yên lặng bên mấy quả

thuốc sơn đen…chị thấy lòng buồn man mác…

Liên

2 Chợ họp giữa phố đã vãn từ lâu…một mùi âm ẩm bốc

lên, hơi nóng của ban ngày lẫn mùi cát bụi quen thuộc

quá, khiến chị em Liên tưởng là mùi riêng của đất, của

Liên và An

quê hương này…

3 Trời đã bắt đầu đêm…An và Liên lặng ngước mắt lên

nhìn các vì sao để tìm sông Ngân hà và con vịt theo

sau ông Thần Nông…

An và Liên

4 Tiếng đòn gánh kĩu kịt nghe rõ rệt…Liên nhớ lại khi ở

Hà Nội chị được hưởng những thức quà ngon lạ…

Liên

5 Liên cầm tay em không đáp, chuyến tàu đêm nay

không đông như mọi khi, thưa vắng người và hình

như kém sáng hơn…

Liên

6 Liên vỗ vai em ngồi xuống…Liên thấy mình sống

giữa bao nhiêu sự xa xôi không biết…

Liên

Như vậy, sơ bộ cho thấy trong tác phẩm có 6 đoạn văn miêu tả nội tâm nhânvật, trong đó chủ yếu để miêu tả tâm trạng Liên (6/6) Nhân vật An có được thể hiện

2 lần song chỉ trong thế cùng xuất hiện với chị ( chị em Liên, An và Liên)

Về kết quả của nhóm 3: những nhân vật được tác giả giới thiệu trực tiếp gồmchị Tý với gánh hàng nước, ngọn đèn con, bác Siêu với gánh phở, cụ Thi với tiếngcười và cút rượu, bác Xẩm với tiếng đàn bầu và manh chiếu rách Những nhân vậtchỉ được nhắc đến mà không miêu tả như mấy bác lính lệ, phu xe, cụ thừa, cụ lục, lũtrẻ con nhà nghèo …

Tổng hợp: Căn cứ vào kết quả làm việc của 3 nhóm, chúng ta dễ dàng nhận thấy

nhà văn Thạch Lam đã sử dụng 3 thủ pháp khác nhau để xây dựng các nhân vậttrong tác phẩm Cụ thể:

- Xây dựng nhân vật chủ yếu bằng miêu tả nội tâm: chị Liên

- Xây dựng nhân vật chủ yếu bằng ngôn ngữ đối thoại: bé An

- Xây dựng nhân vật bằng ngôn ngữ miêu tả trực tiếp: chị Tý, bác Siêu, bácXẩm, cụ Thi…

Từ kết quả trên, giáo viên đặt vấn đề kích thích nhu cầu khám phá, lí giải củahọc sinh: vì sao với mỗi nhân vật, nhà văn lại sử dụng một thủ pháp xây dựng khác

nhau? Phân tích sự phù hợp giữa thủ pháp xây dựng và đặc điểm nhân vật, nhận xét

về tài năng của tác giả?

2.3.2 Phân tích nhân vật theo NTXD

2.3.2.1 XDNV qua ngôn ngữ miêu tả nội tâm: chị Liên

Như chúng ta đều biết, Hai đứa trẻ là truyện ngắn được xây dựng từ hồi kícủa nhà văn về những ngày thơ ấu khi nhà văn cùng chị Nguyễn Thị Thế được mẹgiao trông một cửa hàng nhỏ tại phố huyện Cẩm Giàng - Hải Dương Theo hồi kícủa bà Thế, khi ấy bà mới khoảng 10 tuổi còn nhà văn khoảng 8 tuổi Đây cũngchính là nguyên mẫu của hai đứa trẻ Liên và An Trong tác phẩm, nhà văn khônggiới thiệu hay miêu tả cụ thể gì về các nhân vật của mình và Liên cũng vậy Chúng

ta chỉ được biết rằng Liên và An được mẹ giao cho trông coi một cửa hàng ở phốhuyện, chị đã đủ lớn để có thể trông em và sắp xếp mọi việc Dấu hiệu định tuổi

của Liên có lẽ là ở chiếc khóa chị đeo vào dây xà tích bạc ở thắt lưng- chiếc xà tích

và cái khóa chị quý mến và hãnh diện, vì nó tỏ ra chị là người con gái lớn và đảm đang Liên được An gọi là chị, cụ Thi gọi là em còn chị Tý gọi là cô Như vậy có lẽ

trong tâm thức tác giả, chị Liên là một nhân vật trưởng thành nhiều hơn so vớinguyên mẫu là chị Thế chăng? Có điều nhan đề câu chuyện lại là Hai đứa trẻ - vậythì Liên quả thực là một cô gái mới lớn, một thiếu nữ sửa soạn xuân thì Lựa chọnnhân vật chính trong truyện ngắn của mình là một cô gái như vậy quả là một mạo

hiểm đối với mọi nhà văn bởi ở cái độ tuổi mà người ta luôn buồn không nói- tựa

cửa nhìn xa nghĩ ngợi gì ấy thì mọi hành động đều chưa hẳn đã thể hiện tích cách

còn nội tâm của các cô thì xưa nay chưa ai dám khẳng định là đã thấu cảm rõ ràng

Với một nhân vật như vậy, theo thống kê nhà văn đã lựa chọn một giải pháptối ưu để khắc họa - đó chính là miêu tả nội tâm - với 6 đoạn văn đã được lựa chọn,chúng tôi đã yêu cầu học sinh phân tích không chỉ về mặt nội dung cảm giác màcòn đánh giá về sự phù hợp với đặc điểm nhân vật và thi pháp thể loại Cụ thể nhưsau: