Nâng cao hiệu quả dạy học văn bản chiếc thuyền ngoài xa từ biện pháp phân tích ý nghĩa của yếu tố không thời gian nghệ thuật

Dạy học tác phẩm Chiếc thuyền ngoài xa nếu không chú ý bình giảng cáihay của không gian nghệ thuật, thời gian nghệ thuật thiết nghĩ sẽ không tươngxứng với tầm vóc của tác phẩm, chưa thấy

NÂNG CAO HIỆU QUẢ DẠY HỌC VĂN BẢN CHIẾC THUYỀN NGOÀI

XA TỪ BIỆN PHÁP PHÂN TÍCH Ý NGHĨA CỦA YẾU TỐ KHÔNG –

THỜI GIAN NGHỆ THUẬT

1 Mở đầu

1.1 Lí do chọn đề tài

Dạy học đọc hiểu tác phẩm văn xuôi trong nhà trường không đơn thuầnchỉ là sự “bóc tách” các phương diện nội dung và hình thức nghệ thuật của nómột cách rành rọt, thô thiển Để khám phá các tầng sâu văn bản người đọc nóichung, các chủ thể dạy – học nói riêng còn phải khơi sâu nhiều tín hiệu nghệthuật mà nhà văn đã dồn bao nhiêu tâm lực để sáng tạo ra nó Trong quá trìnhdạy học tác phẩm tự sự, người dạy trước hết phải định hướng, hướng dẫn chongười học tham gia cả vào những gì viết ra và những gì chưa được viết ra, haynói cách khác là cả yếu tố bên trong và bên ngoài văn bản

Trong tác phẩm tự sự, không gian nghệ thuật, thời gian nghệ thuật đượcvận dụng như những “công cụ” để nhà văn gián tiếp phản ánh và gửi gắm nhữngtrăn trở mà họ không muốn bộc lộ một cách trực tiếp Hơn nữa, những tín hiệunghệ thuật này còn cho ta thấy “nhãn giới” tinh tế của nhà văn khi họ đang lọtgiữa một cuộc sống đầy tràn những hỗn tạp của các trục không gian và thời gian

Dạy học tác phẩm Chiếc thuyền ngoài xa nếu không chú ý bình giảng cáihay của không gian nghệ thuật, thời gian nghệ thuật thiết nghĩ sẽ không tươngxứng với tầm vóc của tác phẩm, chưa thấy hết được những trăn trở của nhà văncũng như tài năng nghệ thuật của Nguyễn Minh Châu

Với tác phẩm Chiếc thuyền ngoài xa của Nguyễn Minh Châu, hai yếu tốtrên đây thực sự có một vị trí rất quan trọng trong việc thể hiện chủ đề, tư tưởngcủa nó mà tác giả đã khéo léo, tinh tế sắp đặt Tuy vậy, trong quá trình đọc hiểuvăn bản này ở nhà trường phổ thông, bởi nhiều nguyên nhân khác nhau mà cácyếu tố không gian nghệ thuật và thời gian nghệ thuật chưa được khai thác mộtcách hiệu quả giá trị, ý nghĩa của nó Thực tiễn dạy học chưa chú trọng việchướng dẫn học sinh giải quyết vấn đề theo hướng này; mục tiêu, kết quả cần đạttrong SGK cũng chưa đề cập đến hai khía cạnh này Các tài liệu hướng dẫn, tàiliệu tham khảo như Sách giáo viên, Giảng văn văn học Việt Nam không thấyđịnh hướng cho giáo viên và học sinh lưu ý khai thác sâu hai yếu tố này Từ thực

tế này, chúng tôi đã lựa chọn đề tài Nâng cao hiệu quả đọc hiểu văn bản Chiếcthuyền ngoài xa từ biện pháp phân tích ý nghĩa của yếu tố không – thời giannghệ thuật góp phần vào quá trình đổi mới phương pháp dạy học môn Ngữ văn

ở trường phổ thông

1.2 Mục đích nghiên cứu

Nghiên cứu vấn đề hướng dẫn học sinh tìm hiểu ý nghĩa, giá trị của khônggian nghệ thuật, thời gian nghệ thuật trong truyện ngắn Chiếc thuyền ngoài xacủa Nguyễn Minh Châu, chúng tôi hướng tới việc dẫn dắt học sinh khai thác,khám phá tác phẩm ở chiều sâu của nghệ thuật thể hiện Từ đó hình thanh cho

người học năng lực phản biện và ý thức biết quan tâm những vấn đề nhỏ nhất cảtrong tác phẩm và trong thực tiễn đời sống.

Những nội dung trong đề tài này còn hướng đến mục tiêu khơi dậy khảnăng khám phá, sáng tạo; phát huy được năng lực phân tích, tổng hợp, liên hệthực tế của học sinh, làm cho quá trình đọc hiểu văn bản sinh động, gần gũi vớicuộc sống hơn Mục đích lớn lao nhất không có gì to tát hơn là nới rộng nhữngđường biên, ranh giới của hoạt động dạy học môn Ngữ văn trong nhà trường phổthông, đáp ứng mục tiêu đổi mới phương pháp dạy học theo định hướng pháttriển năng lực học sinh

1.3 Đối tượng nghiên cứu

Đề tài xác định trọng tâm nghiên cứu là giá trị, ý nghĩa của các yếu tốkhông gian nghệ thuật, thời gian nghệ thuật trong việc thể hiện tư tưởng nhânsinh và tư tưởng nghệ thuật của tác giả

Ngoài ra, đề tài còn đúc kết lại hiệu quả của việc vận dụng một số phươngpháp, kĩ thuật dạy học hiện đại trong thực tiễn dạy học môn Ngữ văn nói chung,dạy học tác phẩm Chiếc thuyền ngoài xa nói riêng

1.4 Phương pháp nghiên cứu

Phương pháp tổng hợp lí luận: đọc và phân tích các vấn đề lí luận văn học

và cách dạy học tác phẩm văn xuôi

Phương pháp biên soạn câu hỏi: xây dựng hệ thống câu hỏi và dự liệunhững kết quả cần đạt cho hệ thống câu hỏi

Phương pháp dạy thực nghiệm: tổ chức dạy học thực nghiệm ở hai lớpkhác nhau, trong đó một lớp áp dụng sáng kiến mới, lớp còn lại tổ chức dạy họctheo phương pháp thông thường

So sánh, đối chiếu: để rút ra những kết luận khoa học về hiệu quả của việcvận dụng sáng kiến kinh nghiệm vào thực tiễn dạy học

2 Nội dung sáng kiến kinh nghiệm

mang với một anh con trai Hiện tại của bà ta thì khuôn mặt rỗ, lúc nào cũngmệt mỏi, lưng áo bạc phếch… Và không gian câu chuyện cũng dịch chuyển từbãi cát hoang vắng, căn phòng toà án phát ngốn lên với những chồng hồ sơ, giấy

má, và hình ảnh con thuyền quá chật chội mà nhà nào cũng trên dưới chục đứacon

Khẳng địch vai trò của không – thời gian nghệ thuật trong chức năng phảnánh cuộc sống, các tác giả trong giáo trình Lí luận văn học đã khái quát rằng:

“Tác phẩm tự sự hầu như không bị hạn chế bởi không gian và thời gian […].Đặc điểm này chẳng những làm cho tác phẩm tự sự có khả năng bao quát cuộcsống trong một phạm vi rộng lớn”[3, tr 377] Chính vì không bị hạn chế bởikhông gian và thời gian mà truyện ngắn Chiếc thuyền ngoài xa dường như đã táihiện toàn bộ cuộc đời, thân phận của người đàn bà hàng chài trong từng khoảnhkhắc, từng giai đoạn, ở những không gian khác nhau Chỉ trong giây lát tại tòa

án huyện, “Người đàn bà bỗng chép miệng, con mắt như đang nhìn suốt cuộcđời mình”, tác giả đã thành công vời nghệ thuật đồng hiện: quá khứ, hiện tại vàtương lai cùng một lúc hiện ra trước mắt Quá khứ tăm tối không thoát ra khỏitâm trí của người đàn bà: thuyền chật, động biển nên phải ăn xương rồng luộcchấm muối Hiện tại đã “đỡ đói khổ” theo một cách thật tội nghiệp Còn tươnglai với một gia đình như thế thì phải nói là đen tối Nhưng điều đáng suy nghĩ lànhững yếu tố nghệ thuật này chưa được và cũng chưa đủ điều kiện để hướng dẫnhọc sinh khai thác

Trong tác phẩm tự sự “nhân vật dường như hoạt động tự do theo ý muốncủa nó, nhưng thật ra mọi hoạt động của nó đều do tác động của hoàn cảnh vàmôi trường xung quanh”[3, tr 377] Môi trường xung quanh ở đây bao gồm cảkhông gian và không gian nghệ thuật mà tác giả đã chủ động xây dựng

Truyện ngắn Chiếc thuyền ngoài xa là những chiêm nghiệm sâu sắc củaNguyễn Minh Châu về nghệ thuật và cả về con người trong cuộc sống của hìnhthái xã hội mới Đây là thông điệp của nhà văn gửi đến với độc giả một cách tựnhiên Bên cạnh, việc tạo dựng tình huống truyện – luận đề độc đáo “phát hiện”

có ý nghĩa khám phá, phát hiện về đời sống bởi đặc điểm lời người kể chuyệnđược quy định bởi ngôi kể, điểm nhìn, thì không gian nghệ thuật và thời giannghệ thuật trong tác phẩm không những làm cho tác phẩm mang tính chất đachiều, đa điểm nhìn mà còn tạo ra được sức ám ảnh mạnh mẽ về môi trườngsinh tồn của các nhân vật trong truyện

2.1.2 Khai thác các yếu tố không – thời gian nghệ thuật trong tác phẩm tự sự

Tác phẩm tự sự phản ánh đời sống trong một hệ thống các giác quan nghệthuật của nhà văn, trong đó “Sự miêu tả, trần thuật bao giờ cũng xuất phát từmột điểm nhìn, diễn ra trong trường nhìn nhất định, qua đó thế giới nghệ thuật

cụ thể, cảm tính bộc lộ toàn bộ quảng tính của nó: cái này bên cạnh cái kia, liêntục, cách quãng, tiếp nối, cao, thấp, xa, gần, rộng, dài, tạo thành viễn cảnh nghệthuật”[2,tr134] Trong thế giới nghệ thuật mà nhà văn dựng lên, không giannghệ thuật là một tín hiệu mở, nó cho phép người đọc dựa vào đó mà nhận ra

nhiều vấn đề, nhiều câu chuyện ở nhiều nơi khác nhau, bởi “không gian nghệthuật có tính độc lập tương đối, không quy vào được không gian địa lí”[2,tr134].

Do vậy “không gian nghệ thuật gắn với cảm thụ về không gian, nên mang tínhchủ quan”[2,tr135] Nhà văn lựa chọn điểm nhìn trần thuật để cho “không giannghệ thuật có tác dụng mô hình hóa các mối liên hệ của bức tranh thế giới nhưthời gian, xã hội, đạo đức, tôn ti, trật tự”[2,tr135] Không gian nghệ thuật “còncho thấy quan niệm về thế giới, chiều sâu cảm thụ của tác giả”

Về thời gian nghệ thuật thì luôn thể hiện con mắt nhìn cuộc sống của tácgiả trong sự vận động vốn có của nó Với tác phẩm tự sự “cái được trần thuậtbao giờ cũng diễn ra trong thời gian, được biết qua thời gian trầnthuật”[2,tr272] Muốn biết được câu chuyện trong tác phẩm diễn ra ở giai đoạnnào, thời đại lịch sử nào, người đọc cần phải dụng công khai thác các dấu hiệu

về thời gian, bởi lẽ “thời gian nghệ thuật phản ánh sự cảm thụ thời gian của conngười trong từng thời kì lịch sử, từng gian đoạn phát triển, nó cũng thể hiện sựcảm thụ độc đáo của tác giả về phương thức tồn tại của con người trong thếgiới”[2,tr272]

2.1.3 Biểu hiện sinh động của các yếu tố không – thời gian nghệ thuật trong văn bản Chiếc thuyền ngoài xa

Chiếc thuyền ngoài xa là một trong những tác phẩm tiêu biểu cho giaiđoạn sáng tác sau 1975 của nhà văn Nguyễn Minh Châu Tác phẩm đã thể hiệnnhững phẩm chất nghệ thuật của nhà văn đi tiên phong trong sáng tạo nghệ thuậtthời kì đất nước đổi mới Tất nhiên truyện ngắn này không phải là sự lột xác, sựthay mới về hình thức nghệ thuật vốn có Về căn bản, tác phẩm vẫn tiếp nốinhững yếu tố nghệ thuật của giai đoạn trước, từ nghệ thuật trần thuật cho đếnkhông – thời gian nghệ thuật Bởi vậy, nếu khám phá tác phẩm này mà bỏ quakhông gian nghệ thuật và thời gian nghệ thuật thì vô hình trung chúng ta đã tước

bỏ đi điểm nhìn trần thuật mà nhà văn cất công thể hiện thế mạnh, tài năng củamình Đây là một tác phẩm hay mang đậm tính nhân văn, thể hiện một lối tư duymới mẻ của nhà văn về cái đẹp và số phận con người trong cuộc mưu sinh nhọcnhằn kiếm tìm hạnh phúc và hoàn thiện nhân cách

Không gian nghệ thuật trong tác phẩm được Nguyễn Minh Châu lựa chọntrong truyện là một vùng biển miền Trung – nơi từng là chiến trường cũ củanghệ sĩ nhiếp ảnh Phùng Không gian ấy không chỉ mở cửa vào một thế giớinghệ thuật có thể tưởng tượng ra được: miền quê ven biển đã trải qua một cuộcchiến tranh khốc liệt nhất trong lịch sử dân tộc – cuộc kháng chiến chống Mĩcứu nước Trong không gian bao trùm, rộng lớn ấy, tác giả khắc sâu vào tâmtưởng người đọc một bối cảnh cụ thể: bãi cát hoang vắng, nơi có những chiếc xetăng hỏng, chiếc xe rà phá mìn của công binh Mĩ bỏ lại – là nơi diễn ra một câuchuyện trái ngang từ chiếc thuyền lưới vó “đầy quái đản” Không gian nghệthuật của tác phẩm còn có sự dịch chuyển từ bãi cát vào đến căn phòng lồnglộng gió biển của chánh án Đẩu ở tòa án huyện Có lúc, không gian chuyện cònloáng thoáng hiện lên trong chiếc thuyền chật chội của vợ chồng hàng chài vớitrên dưới chục đứa con Rồi cuối cùng khép lại ở không gian phá nước trong

đêm đầy bão giông với hình ảnh con thuyền đang oằn mình chống chọi giữaphá.

Thời gian nghệ thuật của truyện cũng có những chọn lựa đáng chú ý Đầutiên là thời điểm nhân vật Phùng đến vùng biển và chụp những bức ảnh cho tờlịch là tháng Bảy âm lịch Đây là thời điểm đầu mùa thu với khí trời âm u vớinhững màn sương đục trắng như sữa của vùng đất miền trung Khoảnh khắcPhùng chụp được bức ảnh “đắt trời cho” về chiếc thuyền lưới vó là buổi sáng

mờ sương – thời điểm bắt đầu, báo hiệu cho một ngày mới đẹp hay xấu

Tiếp theo, nhà văn lựa chọn một buổi chiều u ám cho câu chuyện ngườiđàn bà ở tòa án huyện – nơi mà thiếu nữ mặc ái tím dõi mắt chờ đợi ở phía bênkia đường Thời gian của một buổi chiều ở đây dường như kéo dài đến gần trọn

cả cuộc đời của người đàn bà nhiều bất hạnh Cuối cùng, thời gian khép lại ởkhoảnh khắc đêm khuya có những đốm than đỏ bay tóe tung trên bãi cát, cùngvới hình ảnh đôi mắt đầy âu lo của ông già làm nghề sơn tràng hướng mặt ra phánước nơi chiếc thuyền lưới vó đậu Như vậy, có thể nói thời gian nghệ thuật củatruyện cô đọng lại trong một ngày – một ngày đủ để tái hiện cả cuộc đời, thânphận của người đàn bà hàng chài, tuy nhiên, một ngày ấy lại chỉ dồn vào một,hai khoảnh khắc chính: buổi sáng và buổi chiều

sĩ nhiếp ảnh khi phát hiện ra sự thật: đằng sau bức ảnh rất đẹp về chiếc thuyềntrong sương sớm mà anh tình cờ chụp được là số phận đau đớn của người phụ

nữ và bao ngang trái trong một gia đình hàng chài Từ đó hiểu: mỗi người trongcõi đời, nhất làng người nghệ sĩ, không thể đơn giản, sơ lược khi nhìn nhận cuộcsống và con người”[4,tr.69] Với mục tiêu về nội dung như vậy giáo viên và họcsinh chỉ được tiếp cận và khai thác hai vấn đề cốt lõi: suy nghĩ của nghệ sĩPhùng trước nghịch lí, thân phận người phụ nữ trong gia đình hàng chài; vàquan điểm không được nhìn con người và cuộc sống đơn giản Thực chất, hainội dung trên đây mới chỉ là sự minh họa cho ý tưởng, quan điểm sáng tạo củatác giả Nếu nhất nhất tuân theo mục tiêu này, chúng ta sẽ đánh mất khá nhiềuvấn đề mang giá trị nhân sinh, nhân văn của tác phẩm

Bên cạnh đó, hệ thống câu hỏi hướng dẫn học bài cũng chỉ hướng vàođúng mục tiêu đã trình bày bên trên Phần này gồm các câu hỏi:

Câu thứ nhất: Phát hiện thứ nhất của người nghệ sĩ nhiếp ảnh đầy thơmộng Anh đã cảm nhận như thế nào về vẻ đẹp của chiếc thuyền ngoài xa trênbiển sớm mờ sương?

Câu thứ hai: Phát hiện của người nghệ sĩ nhiếp ảnh đầy nghịch lí Anh đãchứng kiến và có thái độ như thế nào trước những gì diễn ra ở gia đình hàngchài?

Câu thứ ba: Câu chuyện của người đàn bà ở tòa án huyện nói lên điều gì?Câu thứ tư: Nêu cảm nghĩ về các nhân vật: người đàn bà vùng biển, lãođàn ông độc ác, chị em thằng Phác, người nghệ sĩ nhiếp ảnh

Câu thứ năm: Cách xây dựng cốt truyện của Nguyễn Minh Châu trong tácphẩm này có nét gì độc đáo?

Câu thứ sáu: Ngôn ngữ người kể chuyện và ngôn ngữ nhân vật trongtruyện có gì đáng chú ý?

Bên cạnh đó hần hướng dẫn tổ chức dạy học trong Sách giáo viên cũngkhông quan tâm đến hai yếu tố này Ở đây các tác giả cũng chỉ thực hiện việcminh họa cho các câu hỏi đã đặt ra trong Sách giáo khoa mà thôi

Như vậy, cả Sách giáo khoa và Sách giáo viên khi biên soạn các tác giả

đã không có một lưu ý nào xoay quanh những yếu tố: điểm nhìn trần thuật,không gian nghệ thuật, thời gian nghệ thuật Đây là điều đáng tiếc cho cả giáoviên và học sinh khi dạy học tác phẩm có chiều sâu nghệ thuật này

2.2.2 Một số tài liệu tham khảo của các tác giả là chuyên gia cũng chưa thấy đề cập

Các tài liệu nghiên cứu, các sách chuyên đề cũng không thấy viết về giátrị của không – thời gian nghệ thuật trong tác phẩm Sách Chuyên đề Ngữ văn[3, tr 261] ở phần khái quát nét đặc sắc của truyện ngắn này chỉ dừng lại ở haivấn đề chính là nghệ thuật xây dựng tình huống và giọng điệu, ngôn ngữ Đây làmột sự thiếu sót có phần hụt hẫng, vì như đã trình bày, không – thời gian nghệthuật có vai trò quan trọng đối với tác giả, tác phẩm

2.3 Các giải pháp, biện pháp giải quyết vấn đề

2.3.1 Sử dụng kĩ thuật đặt câu hỏi trong dạy học để giải quyết vấn đề

Trong quá trình dạy học, giáo viên cần vận dụng các phương pháp, kĩthuật dạy học hiện đại để hướng học sinh vào việc phát hiện và phân tích hai yếu

tố nghệ thuật này của tác phẩm Việc sử dụng các phương pháp, kĩ thuật dạy họcnày vừa phù hợp với quan điểm dạy học định hướng phát triển năng lực, vừa tạo

ra những “khoảng trống” kích thích trí tò mò, khao khát khám phá ở học sinh

Kĩ thuật đặt câu hỏi là một khâu trong phương pháp dạy học nêu vấn đề, có khảnăng giúp cho học sinh khơi dậy được năng lực tư duy lôgic và trí tưởng tượng,liên tưởng khi đứng trước một vấn đề cụ thể

Để định hướng cho học sinh khai thác yếu tố không gian nghệ thuật củatác phẩm Chiếc thuyền ngoài xa, giáo viên có thể đặt ra các câu hỏi dạng như:

- Hãy xác định không gian nghệ thuật trong tác phẩm? (tìm các chi tiết chỉ địađiểm, nơi chốn diễn ra từng sự kiện chính trong tác phẩm?)

Với dạng câu hỏi như vậy, học sinh sẽ dựa vào văn bản và xác đinh đượccác chi tiết về không gian nghệ thuật của từng tình tiết truyện sau đây:

+ Bãi cát hoang vắng, nơi có những chiếc xe tăng, xe rà phá mìn hỏng – là khôngian nghệ sĩ nhiếp ảnh Phùng chứng kiến cảnh lão đàn ông đánh vợ

+ Căn phòng lồng lộng gió biển của Đẩu – nơi Phùng và Đẩu được nghe câuchuyện “không thể nào hiểu được của người đàn bà hàng chài

+ Nơi phá nước – chỗ chiếc thuyền lưới vó đậu: không gian sống đầy hiểmnguy, gian khổ của gia đình hàng chài

- Không gian nào là không gian chính? Nơi chứa đựng câu chuyện chính?

+ Câu chuyện chính diễn ra ở bãi cát hoang vắng và trong căn phòng ở tòa ánhuyện

- Không gian nghệ thuật có sự dịch chuyển như thế nào? Ý nghĩa của sự dịchchuyển đó là gì?

+ Không gian câu chuyện có chiều hướng thu hẹp dần: từ bãi cát hoang vắng thuhẹp vào căn phòng của Đẩu, rồi co cụm lại quanh đống lửa đêm của ông già làmnghề sơn tràng Sự thu hẹp về không gian của truyện dường như làm cho cuộcsống gia đình hàng chài ngày càng co rút lại trong tăm tối, chật chội; không giannghệ thuật của tác phẩm thì ngày càng đậm đặc, quánh lại trong những chuyệnđầy ngang trái

- Không gian của câu chuyện chính gợi cho anh chị những suy nghĩ, liên tưởnggì?

+ Hình ảnh bãi cát hoang vắng có thể được hiểu như thế nào? Là nơi thườngxuyên diễn ra cảnh lão đàn ông độc dữ đánh vợ, nơi cuộc sống còn nhiều điềuoái oăm của tình trạng bạo lực khi chiến tranh đã kết thúc

+ Hình ảnh bãi bát với những chiếc xe tăng, xe rà phá mìn từ thời chống Mĩ có ýnghĩa như thế nào trong việc thể hiện chủ đề tác phẩm và quan điểm, tư tưởngcủa tác giả? Tác giả khẳng định tàn tích của chiến tranh luôn ám ảnh người nghệ

sĩ đã từng là lính chống Mĩ như Phùng; mặc dù cuộc chiến chống ngoại xâm đãqua đi nhưng còn một cuộc chiến khác cũng không kém phần khốc liệt – cuộcchiến từ những gia đình hàng chài

Đối với việc khai thác yếu tố thời gian nghệ thuật của tác phẩm, giáo viênđịnh hướng cho học sinh phân tích để hiểu được ý nghĩa của các mốc thời gianđược lựa chọn Có thể đưa ra những câu hỏi và gợi ý sau đây:

- Tìm những chi tiết trong tác phẩm cho thấy yếu tố thời gian nghệ thuật?(Phùng đến vùng biển này vào tháng mấy âm lịch? Thời gian này ở vùng biểnngười dân gặp những khó khăn gì? Lúc Phùng chụp được bức ảnh có ý nghĩa thếnào với một ngày mới? Khi người đàn bà ở trong phòng của tòa án huyện là thờiđiểm có ý nghĩa gì?

+ Tháng Bảy: tiết trời mùa thu – mùa của những xơ xác, u buồn, mùa của nhữngtrận động biển, hết sức gian nan, chật vật đối với ngư dân vùng biển

+ Sáng sớm mờ sương: lúc bắt đầu cho một ngày mới với những cảnh sống,cảnh đời đầy éo le, ngang trái.

+ Buổi chiều trong căn phòng của Đẩu với một không khí u ám – thời điểm kếtthúc của một ngày với những băn khoăn, trăn trở về con người và cuộc sống.+ Đêm khuya có những cơn giông ghê rợn mà chiếc thuyền lưới vó vẫn chôngchênh giữa vùng phá nước mịt mù

2.3.2 Tổ chức dạy học thực nghiệm

2.3.2.1 Chuẩn bị

Sau khi biên soạn đầy đủ hệ thống câu hỏi, bài tập phục vụ cho việc khaithác các yếu tố không – thời gian nghệ thuật của tác phẩm, chúng tôi xác địnhđối tượng để thực hiện việc tổ chức dạy học thực nghiệm Với tính chất là dạyhọc theo hướng nâng cao, tìm hiểu sâu kiến thức, đối tượng học sinh phải là lớphọc theo định hướng khối C, vì vậy chúng tôi chọn lớp 12A3 để thực hiện

Thời lượng dành cho toàn bài là 3 tiết (so với phân phối chương trìnhtrước đây là 2 tiết) sẽ giúp cho cả giáo viên và học sinh có đầy đủ thời gian đápứng việc mở rộng vấn đề tìm hiểu

Phương tiện thực hiện: bên cạnh dùng các phương tiện dạy học truyềnthống như sách giáo khoa, giáo án… chúng tôi trang bị trong phòng học hệthống máy tính có kết nối mạng, máy chiếu, loa…để minh họa hình ảnh, âmthanh, tìm kiếm tư liệu Ngoài giáo viên trực tiếp tổ chức các hoạt động học tậpcho học sinh, chúng tôi còn huy động tất cả các giáo viên trong tổ bộ môn thamgia hỗ trợ, hướng dẫn khi học sinh gặp khó khăn

2.3.2.2 Thực hiện

Sau khi biên soạn được hệ thống câu hỏi, chúng tôi thực hiện vận dụngphương pháp các mảnh ghép để thực hiện bài dạy học thực nghiệm Sau đây,chúng tôi thực hiện minh họa một thiết kế bài học theo hướng khai thác các yếu

tố không – thời gian nghệ thuật của tác phẩm Phần áp dụng được thực hiện ởmục Những nét đặc sắc về nghệ thuật

Tiết 69, 70,71:

Chiếc thuyền ngoài xa

(Nguyễn Minh Châu)

I MỤC TIÊU BÀI HỌC :Giúp học sinh :

1 Về kiến thức:

- Cảm nhận được suy nghĩ của người nghệ sĩ nhiếp ảnh khi phát hiện ra mâuthuẫn éo le trong nghề nghiệp của mình; từ đó thấu hiểu mỗi người trong cõiđời, nhất là người nghệ sĩ, không thể đơn giản và sơ lược khi nhìn nhận cuộcsống và con người

- Thấy được những sự thật khắc nghiệt của người dân, nhất là dân vùng biển vànhiều nơi khác: dù chiến tranh đã đi qua, nhưng cuộc chiến khác cũng rất khốcliệt, nan giải.

- Thấy được nghệ thuật kết cấu độc đáo, cách triển khai cốt truyện rất sáng tạo,khắc họa nhân vật khá sắc sảo của một cây bút viết truyện ngắn có bản lĩnh vàtài hoa; thấy được nghệ thuật tổ chức điểm nhìn trần thuật và lựa chọn các yếu

tố không – thời gian nghệ thuật rất tinh tế của nhà văn

2 Về kĩ năng: Rèn luyện kĩ năng phân tích truyện ngắn hiện đại.

3 Về thái độ: Có cái nhìn đúng đắn, đa chiều khi xem xét một sự vật, hiện

tượng; biết rung động, yêu thương, cảm thông với số phận bất hạnh của conngười trong cuộc sống

4 Định hướng phát triển năng lực học sinh: hình thành và phát huy khả năng

suy nghĩ độc lập; năng lực phản biện; năng lực làm việc theo nhóm và làm việcđộc lập; rèn luyện năng lực tư duy hệ thống; năng lực phân tích và khả năngthuyết trình

II CHUẨN BỊ CỦA GIÁO VIÊN VÀ HỌC SINH:

1 Chuẩn bị của giáo viên:

- Chuẩn bị thiết bị, đồ dùng dạy học: SGK, SGV, TLTK, phiếu học tập

- Dự kiến hình thức, phương pháp đánh giá kiến thức, kĩ năng của học sinh: GV

tổ chức cho HS trao đổi, thảo luận bài học

- Tài liệu tham khảo: SGK, SGV Ngữ Văn 12, tập 2 - NXB GD, năm 2007;Thiết kế bài giảng Ngữ Văn 12 - NXB Đại Học Sư Phạm, năm 2006, PhanTrọng Luận chủ biên

2 Chuẩn bị của học sinh:

- Chuẩn bị tài liệu học tập: N.Văn 12, tập 2, sách tham khảo

- Đọc bài, soạn bài trước ở nhà

III TIẾN TRÌNH LÊN LỚP

1 Ổn định lớp

2 Bài mới

Hoạt động 1: Tìm hiểu phần Tiểu dẫn (Tiết 69- (13 phút)

- Phương pháp/Kĩ thuật: Phát vấn, gợi mở

- Hình thức tổ chức hoạt động: Hoạt động cá nhân (GV đặt câu hỏi, HS dựa vàoSGK và sự hiểu biết của mình để trả lời)

Hoạt động của thầy và trò Nội dung cần đạt

- Ông “thuộc trong số những nhà văn mở

đường tinh anh và tài năng nhất của văn học ta hiện nay".

- Sau 1975, NMC là một trong số những nhàvăn đầu tiên của thời kì đổi mới đã đi sâu khámphá sự thật đời sống ở bình diện đạo đức thế sự

Hoạt động của thầy và trò Nội dung cần đạt

HS tóm tắt những nét chính về tác phẩm

Chiếc thuyền ngoài xa.

Tâm điểm những khám phá nghệ thụât của ông

là con người trong cuộc mưu sinh, trong hànhtrình nhọc nhằn kiếm tìm hạnh phúc và hoànthiện nhân cách

- Tác phẩm chính (SGK)

2 Truyện ngắn Chiếc thuyền ngoài xa

- Truyện in đậm phong cách tự sự - triết lí củaNguyễn Minh Châu, rất tiêu biểu cho hướngtiếp cận đời sống từ góc độ thế sự của nhà văn ởgiai đoạn sáng tác thứ hai

- Truyện ngắn lúc đầu được in trong tập Bến

quê (1985), sau được nhà văn lấy làm tên chung

cho một tuyển tập truyện ngắn (in năm 1987)

Hoạt động 2: Đọc- tóm tắt và tìm hiểu bố cục của tác phẩm (Tiết 69- (25

phút)

- Phương pháp/Kĩ thuật: Phát vấn, gợi mở

- Hình thức tổ chức hoạt động: Hoạt động cá nhân (GV đặt câu hỏi, HS dựa vàoSGK và sự hiểu biết của mình để trả lời)

Hoạt động của thầy và trò Nội dung cần đạt

GV tổ chức cho HS đọc văn

bản, tóm tắt và chia đoạn

HS trên cơ sở đọc ở nhà, trình

bày tóm tắt, chia đoạn

GV nêu câu hỏi và tổ chức

cho HS thảo luận:

Phát hiện thứ nhất của người

nghệ sĩ nhiếp ảnh là phát hiện

đầy thơ mộng Anh (chị) cảm

nhận như thế nào về vẻ đẹp

của chiếc thuyền ngoài xa trên

biển sớm mù sương mà người

- Truyện chia làm 2 đoạn lớn:

+ Đoạn 1: (Từ đầu đến “chiếc thuyền lới vó đã

biết mất") Hai phát hiện của người nghệ sĩ

- Bức tranh thiên nhiên hoàn hảo, "trời cho":

+ "Trước mặt tôi là một bức tranh mực tàu tôi

tưởng chính mình vừa khám phá thấy cái chân

lí của sự hoàn thiện, khám phá thấy cái khoảnh

khắc trong ngần của tâm hồn".

+ Đôi mắt tinh tường, "nhà nghề” của ngườinghệ sĩ đã phát hiện vẻ đẹp “trời cho” trên mặtbiển mờ sương, vẻ đẹp mà cả đời bấm máy anhchỉ gặp một lần

- Tâm trạng của người nghệ sĩ: sung sướng,hạnh phúc, thấy tâm hồn được thanh lọc, thấycái đẹp chính là đạo đức

Hoạt động 3: Đọc- hiểu những phát hiện đày nghịch lí của người nghệ sĩ nhiếp ảnh (Tiết 70- (45 phút)

- Phương pháp/Kĩ thuật: Phát vấn, gợi mở

- Hình thức tổ chức hoạt động: Hoạt động nhóm kết hợp cá nhân (GV đặt câuhỏi, HS dựa vào SGK và sự hiểu biết của mình để trả lời)

Hoạt động của thầy và trò Nội dung cần đạt

GV nêu câu hỏi và tổ chức

cho HS thảo luận:

Phát hiện thứ hai của người

nghệ sĩ nhiếp ảnh mang đầy

nghịch lí Anh đã chứng kiến

và có thái độ như thế nào

trước những gì diễn ra ở gia

đình thuyền chài

HS thảo luận, phát biểu

chuyện của người đàn bà ở

toà án huyện nói lên điều gì?

- HS thảo luận nhóm, cử đại

diện trình bày

3 Phát hiện thứ hai đầy nghịch lí của người nghệ sĩ nhiếp ảnh

- Người nghệ sĩ đã tận mắt chứng kiến: từchiếc thuyền ngư phủ đẹp như trong mơ bước ramột người đàn bà xấu xí, mệt mỏi và cam chịu;một lão đàn ông thô kệch, dữ dằn, độc ác, coiviệc đánh vợ như một phương cách để giải toảnhững uất ức, khổ đau Đây là hình ảnh đằngsau cái đẹp “toàn bích, toàn thiện” mà anh vừabắt gặp trên biển Nó hiện ra bất ngờ, trớ trêunhư trò đùa quái ác của cuộc sống

- Chứng kiến cảnh người đàn ông đánh vợmột cách vô lí và thô bạo, Phùng đã “kinh ngạcđến mức, trong mấy phút đầu vứt chiếc máyảnh xuống đất, chạy nhào tới”

=> Nghệ sĩ Phùng nhận ra: đằng sau vẻ đẹptoàn bích của thiên nhiên là nỗi đau khổ, lầmthan của con người Cuộc sống nhiều bất ngờ,nghịch lí, trớ trêu

4 Câu chuyện của của người đàn bà ở toà

án huyện

- Là câu chuyện về sự thật cuộc đời, nó giúpnhững người như Phùng, Đẩu hiểu rõ nguyên

do của những điều tưởng như vô lí

-> Qua câu chuyện của người đàn bà làng chài,tác giả giúp người đọc hiểu rõ: không thể dễdãi, đơn giản trong việc nhìn nhận mọi sự việc,hiện tượng của đời sống

Hoạt động 4: Đọc- hiểu phần bản chất các các nhân vật (Tiết 71- (43 phút)

- Phương pháp/Kĩ thuật: Phát vấn, gợi mở

- Hình thức tổ chức hoạt động: Hoạt động nhóm kết hợp cá nhân (GV đặt câuhỏi, HS dựa vào SGK và sự hiểu biết của mình để trả lời)

Hoạt động của thầy và trò Nội dung cần đạt

HS nêu cảm nghĩ về các nhân vật: người

đàn bà vùng biển, lão đàn ông độc ác, chị