Một số biện pháp dạy học tích hợp nhằm nâng cao hiệu quả giờ dạy học tác phẩm tây tiến của quang dũng

Thể loại thơ trữ tình đã có từ lâu nhưng với một Quang Dũng tài hoa, đa dạng trong phong cách thì việc tiếp nhận tác phẩm của ông không hề đơn giản.. Hướng dẫn học sinh tiếp nhận tác phẩ

1 MỞ ĐẦU 1.1 Lý do chọn đề tài.

Theo các nhà lí luận văn học, người đọc và quá trình tiếp nhận là một khâu quan trọng trong toàn bộ đời sống của một tác phẩm văn chương Ở khâu này, tác phẩm sẽ thoát li hẳn khỏi người sinh thành - tác giả để tự mình có một cuộc sống riêng Cuộc sống đó lâu dài hay ngắn ngủi, được tiếp nhận hay bị lãng quên, tất cả đều phụ thuộc vào cảm nhận và đánh giá của người đọc Đến lượt mình, trình độ tiếp nhận tác phẩm văn chương của độc giả được đo đếm thông qua khả năng “giải mã” những thông điệp thẩm mĩ mà nhà văn đã dụng công gửi gắm Mà khả năng giải mã những thông điệp thẩm mĩ ấy lại có liên quan chặt chẽ đến điểm nhìn, góc độ phân tích, tiếp cận tác phẩm Vì thế, đề tài của tôi có

ý nghĩa như một đề xuất về cách tiếp cận văn bản nghệ thuật ngôn từ từ nhiều góc độ phục vụ cho công tác giảng dạy trong nhà trường

Bên cạnh đó, hiện nay đổi mới phương pháp dạy - học đang trở thành nhu cầu tất yếu của ngành giáo dục Việt Nam nhằm hướng tới mục tiêu nâng cao chất lượng dạy và học Tự đổi mới cũng là con đường đưa giáo dục Việt Nam hòa nhập với nền giáo dục hiện đại toàn cầu, tiến kịp nền giáo dục tiên tiến của các quốc gia trên thế giới Một trong những phương pháp đổi mới đem lại hiệu

quả khá cao trong nhà trường hiện nay đó là phương pháp dạy học tích hợp.

Phương pháp tích hợp cho phép giáo viên có thể kết hợp nhiều kỹ năng trong một tiết dạy, vừa dạy kiến thức, vừa dạy kỹ năng sống, vừa dạy cách làm người Không những thế, tích hợp còn là sự phối hợp nhiều môn khoa học hay các phân môn trong cùng một bộ môn để làm cho tiết học trở nên phong phú đa dạng và thu hút hơn đối với người tiếp nhận

Từ góc độ thực tiễn, tôi chọn tác phẩm Tây Tiến (Quang Dũng) bởi đây là

một tác phẩm với số phận không ít thăng trầm, từng có một thời chìm vào quên lãng nhưng lại có sức sống bất tử đứng vững trước thử thách khắc nghiệt của thời gian và lòng người Đó là những trang thơ tài hoa, hào hùng được Quang Dũng dệt nên bằng câu chữ tuyệt diệu với sự kết hợp hài hòa của chất nhạc, chất họa và chất thơ mãnh liệt, tha thiết Thể loại thơ trữ tình đã có từ lâu nhưng với một Quang Dũng tài hoa, đa dạng trong phong cách thì việc tiếp nhận tác phẩm của ông không hề đơn giản Do vậy, việc “giải mã” tác phẩm cũng chính là đi tìm đến những giá trị nghệ thuật đích thực trường tồn cùng thời gian cũng nhằm hiểu rõ hơn về một tài thơ độc đáo như Quang Dũng

Mặt khác, việc tìm hiểu và đưa ra một cách tiếp nhận đối với một thi phẩm có những thăng trầm được đưa vào giảng dạy ở nhà trường THPT sẽ có ý nghĩa nhất định đối với người dạy và người học Bởi vì theo ý kiến của rất nhiều

giáo viên và học sinh thì Tây Tiến vừa “khó dạy” vừa “khó học Do đó việc tìm

hiểu và thưởng thức tác phẩm còn vấp phải những “rào cản” nhất định Bởi vậy,

để hiểu rõ những tầng ẩn nghĩa sâu xa của tác phẩm, giáo viên không những

phải nắm bắt rõ đặc trưng thể loại mà còn phải biết tích hợp với những kiến thức phân môn, liên môn học để giúp học sinh thẩm thấu sâu sắc giá trị cũng như nét

độc đáo của tác phẩm Hướng đến việc thực hiện được yêu cầu đó là một động

lực khiến tôi nghiên cứu đề tài “Một số biện pháp dạy học tích hợp nhằm

nâng cao hiệu quả giờ dạy - học tác phẩm Tây Tiến của Quang Dũng”.

1.2 Mục đích nghiên cứu

Hướng dẫn học sinh tiếp nhận tác phẩm Tây Tiến theo phương pháp tích

hợp để giúp các em chủ động trong học tập và tiếp nhận tác phẩm một cách khoa học hơn, sâu sắc hơn

1.3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu.

- Học sinh lớp 12B9 và 12B10 trường THPT Như Thanh năm học

2017-2018

- Văn bản thơ Tây Tiến (Ngữ văn 12, cơ bản)

1.4 Phương pháp nghiên cứu.

- Phương pháp quan sát (thông qua dự giờ)

- Phương pháp tổng kết kinh nghiệm

- Phương pháp nghiên cứu tài liệu

- Phương pháp phân tích- tổng hợp, thống kê toán học, so sánh

- Phương pháp thực nghiệm sư phạm

1.5 Đóng góp mới của đề tài.

Với đề tài Một số biện pháp dạy học tích hợp nhằm nâng cao hiệu quả giờ dạy - học tác phẩm “Tây Tiến” của Quang Dũng, tôi đã tiếp cận, soi rọi

tác phẩm từ nhiều góc độ như góc độ lí luận văn học, lý thuyết thi pháp thể loại, góc độ văn hoá, góc độ âm nhạc, hội họa, địa lý, lịch sử… để đổi mới cách dạy tác phẩm Mặt khác, qua đề tài với sự tích hợp cùng nhiều phân môn khác nhau

từ lý luận văn học đến văn học sử… tôi giúp học sinh có một cái nhìn sâu sắc, toàn diện hơn về tác giả và tác phẩm nhằm tạo tiền đề vững chắc cho việc tiếp

nhận văn bản Tây Tiến Từ đó, tôi mong muốn mang đến cho các em một không

khí lớp học sôi nổi để các em hứng thú, tích cực, chủ động hơn trong cách tiếp

nhận một tác phẩm thơ trữ tình cách mạng nói chung, tác phẩm Tây Tiến nói

riêng Tôi muốn chứng minh tác phẩm là một “tuyệt phẩm” mang giá trị vô cùng phong phú và sâu sắc

2 NỘI DUNG

2.1 Cơ sở lý luận của vấn đề.

2.1.1 Đặc điểm của tiếp nhận văn học.

Theo lý thuyết tiếp nhận văn học thì tiếp nhận một tác phẩm văn học của

học sinh là một quá trình nhận thức có tính đặc thù, luôn tồn tại những “khoảng cách tiếp nhận” Để rút ngắn khoảng cách tiếp nhận, học sinh cần được trang bị

một lượng tri thức văn học nhất định phù hợp để tham gia vào khám phá thế giới nghệ thuật trong tác phẩm Đặc biệt với thể loại kí thì việc giúp các em tự trang

bị những tri thức ấy là một việc làm vô cùng có ý nghĩa tạo nên chiếc cầu nối để

các em dễ dàng hơn khi đến với tác phẩm

2.1.2 Dạy học tích hợp - nhu cầu tất yếu trong đổi mới phương pháp giảng dạy ở nhà trường hiện nay.

Khái niệm tích hợp (integration) được hiểu là sự hợp nhất, sự hoà nhập, sự kết hợp Trong lí luận dạy học, tích hợp được hiểu là sự kết hợp một

cách hữu cơ, có hệ thống, ở những mức độ khác nhau, các kiến thức, kĩ năng thuộc các môn học khác nhau hoặc các hợp phần của bộ môn thành một nội dung thống nhất, dựa trên cơ sở các mối liên hệ về lí luận và thực tiễn được đề cập đến trong các môn học hoặc các hợp phần của bộ môn đó Trong thực tế có khá nhiều loại tích hợp như tích hợp theo phân môn, đa môn và xuyên môn Người giáo viên phải biết lồng ghép kiến thức nhiều phân môn, nhiều môn để tạo sự phong phú cho bài dạy

Tích hợp là một thuật ngữ khá mới nhưng đã trở thành một nhu cầu tất yếu của thời đại và cũng là xu hướng chính của nền giáo dục hiện đại Nó xuất phát từ yêu cầu đưa học sinh trở thành đối tượng trung tâm trong giờ học cũng như trong quá trình tìm hiểu tác phẩm Mặt khác, việc dạy học tích hợp cho phép học sinh chủ động sáng tạo trong tiếp nhận, phối kết hợp nhiều yếu tố trong một bài học cũng như vận dụng những hiểu biết của mình để tìm hiểu, khai thác tác phẩm văn học Nó góp phần xoá bỏ lối dạy học theo kiểu khép kín, tách biệt thế giới nhà trường và thế giới cuộc sống Dạy học tích hợp thực sự là một phương pháp mới mẻ, tính hiệu quả cao trong việc giảng dạy ở trường THPT hiện nay

2.2 Thực trạng của vấn đề.

2.2.1 Thực trạng của giáo viên.

Trong những năm gần đây trước xu thế vận động đổi mới của thế giới,

nền giáo dục Việt Nam cũng đang khoác lên mình một tấm áo mới năng động

hơn, nhạy bén hơn với thời cuộc Tinh thần đổi mới giáo dục được các thầy cô giáo hưởng ứng nhiệt tình, nhiều thầy cô đã không ngừng tìm tòi đổi mới trong từng tiết dạy thắp lên ở các em ngọn lửa của lòng nhiệt huyết, đam mê văn chương Song không phải ai cũng ý thức được vai trò của sự đổi mới do đó sự thay đổi trong phương pháp dạy và tính hiệu quả chưa cao, ít nhiều còn thiếu tính đồng bộ

Hơn nữa nguồn tài liệu hướng dẫn đổi mới và các trang thiết bị dạy học trong nhà trường còn hạn chế cũng là một nguyên nhân dẫn đến tình trạng học

sinh chưa mấy mặn mà với môn ngữ văn Không chỉ có vậy, nhiều giáo viên

chưa thấy được vai trò quan trọng của thể loại kí nên đôi khi còn dạy mang tính chiếu lệ, chưa thực sự đầu tư tâm huyết và thời gian Mặt khác, có những thầy

cô chỉ chú trọng phần khai thác nội dung mà xem nhẹ tính chất thể loại, chưa có cách dạy thu hút được học sinh Thiết nghĩ mỗi thầy cô cần thay đổi cách nghĩ, cách dạy để biến mỗi giờ dạy văn học thành một giờ học hứng thú và ý nghĩa

2.2.2 Thực trạng của học sinh

Tây Tiến là một thi phẩm mang đậm dấu ấn thơ trữ tình cách mạng được

mạnh dạn đưa vào nội dung giảng dạy Ngữ văn 12, THPT chương trình mới Và

nó nhanh chóng trở thành một trong những bài học trọng tâm để học sinh thi tốt nghiệp THPT, thi Đại học Bài thơ đã từng có nhiều ý kiến bình luận trái chiều với không ít những thăng trầm nên bài thơ của Quang Dũng luôn là một thách thức đối với cả người dạy và người học Giáo viên thì phải tự tìm tư liệu để lĩnh

hội thấu đáo tác phẩm, lại phải tìm cách diễn đạt sao cho thật dễ hiểu đối với học sinh Chính vì vậy, việc tích hợp kiến thức liên môn, phân môn đặc biệt là kiến thức về thể loại là hết sức cần thiết

Từ những thực trạng trên, tôi vô cùng trăn trở và mạnh dạn đề ra một số

giải pháp dạy học tích hợp nhằm nâng cao hiệu quả giờ dạy-học tác phẩm Tây Tiến để biến tiết học trở thành một giờ khám phá thú vị cũng như giúp học sinh

hiểu hơn về tài năng độc đáo của Quang Dũng

2.3 Các biện pháp thực hiện.

2.3.1 Vài nét về Quang Dũng và vị trí của thi phẩm “Tây Tiến”.

2.3.1.1 Quang Dũng – người nghệ sĩ hào hoa và đa tài.

Trong nền thơ ca hiện đại Việt Nam, Quang Dũng được biết tới như một người nghệ sĩ đa tài như : Viết văn, làm thơ, soạn nhạc, vẽ tranh Nhưng đóng góp nổi bật nhất của ông với tư cách một nhà thơ Thơ của Quang Dũng tiêu biểu cho lối "Thi trung hữu nhạc, thi trung hữu họa'' Các sáng tác nổi bật của ông là: ''Mây đầu ô'', ''Mùa hoa gạo''

Đánh giá chung về sự nghiệp văn chương của Quang Dũng Nhà thơ Vũ Quần Phương khẳng định: “Quang Dũng đứng riêng một ốc đảo, đặc biệt với bài

thơ Tây Tiến, ông không có điểm gì chung với những nhà thơ khác, ông đứng

biệt lập như một hòn đảo giữa các nhà thơ kháng chiến”

Nhà phê bình văn học Nguyễn Xuân Nguyên cũng không tiếc lời khen Tây tiến của Quang Dũng: “Một bài thơ kỳ diệu và có một vị trí đặc biệt trong lòng công chúng, một bài thơ được kỷ niệm 60 năm ngày sáng tác (năm 2008), một bài thơ làm sống dậy cả một trung đoàn, khiến địa danh Tây Tiến trường tồn trong lịch sử và ký ức mỗi người Nó như một viên ngọc sáng trong tâm hồn Việt, tấm lòng Việt và thơ ca Việt” Nhà phê bình Vân Long gọi Quang Dũng là

“bóng mấy qua đỉnh Việt” khẳng định vị trí đỉnh cao của Quang Dũng trên thi đàn văn học hiện đại

2.3.1.2 “Tây Tiến”– một trong những đỉnh cao của thơ ca cách mạng Việt Nam.

Bài thơ "Tây Tiến" được đánh giá là một kiệt tác trong sự nghiệp sáng tác của Quang Dũng nói riêng và trong thơ ca thời kì chống pháp nói chung Nói đến bài thơ "Tây Tiến" không thể không nhắc tới đoàn quân Tây Tiến Đây là một đơn vị bộ đội thành lập năm 1947 làm nhiệm vụ đánh tiêu hao sinh lực địch, bảo vệ biên giới Việt Lào Thành phần của đoàn quân là những thanh niên, sinh viên tri thức đất Hà Thành Những con người hào hoa coi giang sơn là nợ, anh hùng phải vay Khi đất nước cần sẵn sàng xếp búi nghiên đi theo tiếng gọi thiêng liêng của tổ quốc

Địa bàn hoạt động của đoàn quân Tây Tiến khá rộng, gần Sơn La, Hòa Bình, Sầm Nứa vòng về miền tây Thanh Hóa gắn liền với dòng sông Mã Người lính Tây Tiến phải chiếm đóng trong hoàn cảnh rất gian khổ, Núi cao vực thẳm, phải trèo đèo lội suối, băng rừng bởi vậy hi sinh vì đánh trận thì ít vì sốt rét rừng thì nhiều Quang Dũng là đại đội trưởng của đoàn quân Tây Tiến

Năm 1948, Quang Dũng phải chuyển qua đơn vị khác Trong một lần học tập chỉnh huấn tại làng Phù Lưu Chanh - Hà Tây Nhớ về đơn vị cũ nhà thơ đã viết nên bài thơ "Nhớ Tây Tiến" sau đó được đổi thành "Tây Tiến" và in trong tập thơ "Mây Đầu Ô" Hai từ "Tây Tiến" gọi nên một thời gian Tây Tiến, một không gian Tây Tiến Toàn bộ bài thơ là một nỗi nhớ

Cả bài thơ là nỗi nhớ da diết của nhà thơ đối với đơn vị Tây Tiến: Nhớ những chặng đường hành quân với bao gian khổ , thiếu thốn, hi sinh mất mát mà vẫn có nhiều kỉ niệm đẹp, thú vị, ấm áp; nhớ những đồng đội Tây Tiến anh hùng Qua đó, tác giả đã khắc họa thành công hình tượng người lính Tây Tiến

hào hùng, hào hoa và vẻ đẹp hùng vĩ thơ mộng của thiên nhiên miền Tây tổ quốc Với bút pháp hiện thực kết hợp lãng mạn, đậm chất bi tráng cùng hình ảnh

thơ sáng tạo mang sắc thái thẩm mĩ phong phú bài thơ đã tạo được sức hấp dẫn riêng cho bạn đọc Tác phẩm được xem là một thi phẩm xuất sắc, gần như đạt đến sự toàn bích về nghệ thuật

Sách Ngữ văn 12 (cơ bản) khẳng định: Với cảm hứng và ngòi bút tài hoa, Quang Dũng đã khắc họa thành công hình tượng người lính Tây Tiến trên cái nền cảnh thiên nhiên núi rừng miền tây hùng vĩ, dữ dội và mĩ lệ Hình tượng người lính Tây Tiến mang vẻ đẹp lãng mạn, đậm chất bi tráng sẽ còn có sức hấp dẫn lâu dài đối với người đọc.

2.3.2 Một số biện pháp dạy học tích hợp nhằm nâng cao hiệu quả giờ dạy -học tác phẩm “Tây Tiến”.

2.3.2.1 Giải pháp 1: Tích hợp trong quá trình hướng dẫn học sinh chuẩn bị bài học

Để có một bài giảng hoàn chỉnh và hấp dẫn lôi cuốn, học sinh tiếp nhận tác phẩm một cách chủ động sáng tạo thì khâu chuẩn bị được xem như một phần

quan trọng không thể thiếu Vì vậy, trước khi dạy văn bản “Tây Tiến” tôi đưa ra

một số cách để học sinh chuẩn bị bài như sau:

2.3.2.1.1 Biện pháp thứ nhất: Giao cho học sinh trả lời một hệ thống câu hỏi bám sát sách giáo khoa đồng thời lồng vào các câu hỏi mở.

- Cảm nhận chung:

Ấn tượng sâu sắc của em về Quang Dũng và tác phẩm “Tây Tiến”?

- Đi vào cụ thể, hệ thống câu hỏi mà tôi sử dụng để hướng dẫn học sinh khai thác đoạn trích như sau:

– Phần 1 (Đoạn 1): Nỗi nhớ về thiên nhiên miền Tây hùng hiểm, nên thơ

và chặng đường hành quân gian khổ của người lính Tây Tiến

+Khơi nguồn cho mạch cảm xúc của bài thơ là gì? Câu thơ nào thể hiện cảm xúc đó?

+ Những biện pháp NT nào được sử dụng ở hai câu đầu? Tác dụng trong việc thể hiện nỗi nhớ, cảm xúc của nhà thơ?

+ Em hiểu thế nào là nỗi “nhớ chơi vơi” từ đó chỉ ra tâm trạng của tác giả?

+ Bức tranh thiên nhiên và hình ảnh đoàn quân Tây Tiến hiện ra như thế nào ở đoạn mở đầu? Biện pháp nghệ thuật tiêu biểu được tác giả sử dụng có tác dụng

gì trong diễn đạt?

+ Hình ảnh đoàn quân Tây Tiến được tái hiện trên nền thiên nhiên miền Tây như

thế nào?

– Phần 2 (Đoạn 2): Nhớ kỉ niệm ấm áp tình quân dân và cảnh sông nước

miền Tây thơ mộng (Hoạt động của người lính Tây tiến)

+Kỉ niệm vui tươi hào hứng của tình quân dân được mt qua những chi tiết nào? Cảnh sông nước miền Tây Bắc được miêu tả như thế nào?

+Tác giả đã sử dụng những bút pháp nghệ thuật nào độc đáo để tái hiện những

kỉ niệm Tây Tiến?

– Phần 3 (Đoạn 3): Chân dung người lính Tây Tiến

+ Vẻ đẹp kiêu hùng của người lính Tây Tiến hiện ra đầy ấn tượng như thế nào qua ngòi bút Quang Dũng ( dung mạo bề ngoài) của lính Tây Tiến + Không chỉ kiêu hùng, ta còn thấy ở người lính Tây tiến Vẻ đẹp tâm hồn lãng mạn hào hoa như thế nào? Hãy chỉ ra những bút pháp nghệ thuật khắc họa tài tình chân dung người lính cuả Quang Dũng

+ Khẩu khí và lòng quyết tâm của người lính được Quang Dũng thể hiện qua những câu thơ nào?

– Phần 4 (Đoạn 4): Khúc vĩ thanh nhớ nhung về miền Tây và Tây Tiến (Lời thề và lời hẹn ước).

+Tinh thần chung của một thời Tây Tiến được tác giả tô đậm bằng hình ảnh nào?

+ Em có nhận xét gì về nhịp điệu và giọng điệu của đoạn thơ?

+ Tác dụng của việc đưa địa danh vào khổ thơ?

2.3.2.1.2 Biện pháp thứ hai: Tích hợp với công nghệ thông tin hướng dẫn các em tìm tài liệu tham khảo trên mạng internet để bổ trợ kiến thức.

Thời đại công nghệ thông tin là thời đại cho phép học sinh không chỉ chuẩn bị bài bằng sách vở mà còn có thể mở rộng vốn hiểu biết của mình bằng cách tìm hiểu thông tin trên mạng Tuy nhiên, nhiều thầy cô ít chú trọng đến vấn

đề này Riêng với tôi, khi tiến hành hướng dẫn học sinh chuẩn bị cho bài học tôi thường hướng dẫn học sinh tham khảo trước các cuốn sách, các bài viết về tác

giả, tác phẩm trên mạng internet Học sinh chỉ cần gõ Google rồi gõ Quang Dũng hoặc Tây Tiến hoặc Thơ cách mạng và tìm đọc các bài viết về tác phẩm.

2.3.2.2 Giải pháp 2: Tích hợp trong quá trình hướng dẫn học sinh đọc hiểu văn bản tác phẩm.

Để giúp học sinh có một hành trình khám phá văn bản đầy thú vị, tôi đã ứng dụng một số biện pháp cụ thể như sau:

2.3.2.2.1 Biện pháp thứ nhất: Tích hợp với kiến thức phân môn.

*Tích hợp với Lý luận văn học để cung cấp cho học sinh những kiến thức

lý luận cơ bản về thể loại thơ trữ tình.

Hành trình tiếp nhận “đứa con tinh thần” của mỗi nhà văn là một hành trình

khám phá thú vị nhưng cũng đòi hỏi người đọc có những định hướng tiếp nhận phù

hợp dựa vào đặc trưng thể loại của tác phẩm Để giúp học sinh dễ hiểu hơn và hứng

thú hơn trong quá trình khám phá tác phẩm Tây Tiến, tôi sẽ vận dụng các kiến thức

từ phân môn lý luận văn học để cung cấp cho các em những kiến thức lý luận chung nhất nhằm tạo “bước đệm” trước khi tìm hiểu tác phẩm

a Khái niệm và đặc trưng của thơ:

Thơ, là khái niệm chỉ các loại sáng tác văn học có vần điệu, có đặc điểm ngắn gọn, súc tích, nhiều ý cô đọng Một bài văn cũng có thể là một bài thơ nếu

sự chọn lọc các từ trong đó súc tích và gây cảm xúc cho người đọc một cách nhanh chóng Bên cạnh đó, một bài thơ thường còn mang tính vần giữa câu nọ với câu kia và tổ hợp của các câu gây ra âm hưởng nhạc tính trong bài

Lý giải về bản chất của thơ, các tác giả nhóm Xuân thu nhã tập cho rằng:

"Thơ là một cái gì huyền ảo, tinh khiết, thâm thuý, cao siêu" Còn nhà thơ Tố Hữu thì quan niệm: "Thơ là cái nhuỵ của cuộc sống" Dưới cái nhìn cấu trúc, nhà nghiên cứu Phan Ngọc định nghĩa: "Thơ là cách tổ chức ngôn ngữ hết sức quái đản để bắt người tiếp nhận phải nhớ, phải cảm xúc và suy nghĩ do chính hình thức ngôn ngữ này"

Thơ thường dùng như hình thức biểu tả cảm xúc trữ tình, hoặc tình cảm xúc động trước hiện tượng xảy ra trong cuộc sống, như khi người ta đứng trước phong cảnh ngoạn mục, hoặc đứng trước thảm cảnh Sự tương tác giữa tình cảm con người và hoàn cảnh tạo nên những cảm nghĩ mà người ta muốn bày tỏ với một phong độ chắt lọc, tinh khiết, không rườm rà, song có mức thông tin cao, đột phát, nhưng cô đọng và chiết khúc Muốn làm được như vậy, người làm thơ phải có một con mắt quan sát chi tiết, tổng quát hóa, và nhanh chóng liên tưởng giữa những hình ảnh quan sát được với những gì vốn có trước đây

b Phân loại thơ.

- Phân loại theo nội dung biểu hiện có:

+ Thơ trữ tình

+ Thơ tự sự

+ Thơ trào phúng

- Phân loại theo cách thức tổ chức có:

+ Thơ cách luật gồm: Thơ ngũ ngôn, thơ song thất lục bát, thơ lục bát,thơ Đường Luật và thơ 4 chữ, 6 chữ, 7 chữ, 8 chữ…

+ Thơ tự do

+ Thơ văn xuôi

c Thơ trữ tình:

- Là thể loại thơ ca có đặc trưng là bày tỏ, nói nên tư tưởng tình cảm của tác giả,

thông qua tư tưởng tình cảm phán ánh cuộc sống Vì vậy, thơ trữ tình không miêu tả quá trình sự kiện, không kể tình tiết đầy đủ câu chuyện, cũng không miêu tả nhân vật, cảnh vật cụ thể, mà mượn cảnh vật để bày tỏ tình cảm (tả cảnh trữ tình)

- Phân loại: Thơ trữ tình lại được chia ra 3 loại căn cứ vào thời gian ra đời:

Tiêu chí Ca dao

(Thơ trữ tình dân

gian)

Thơ trữ tình trung đại

Thơ trữ tình hiện đại

Đặc

điểm

Ca dao - những sáng tác trữ tình dân

Do đặc điểm hệ tư tưởng thời đại mà thơ

Thuộc loại hình Thơ mới, xuất hiện

gian, diễn tả đời

sống nội tâm của

con người

Trong ca dao, những tình cảm, tâm

trạng của các kiểu

nhân vật trữ tình và

cách thể hiện thế

giới nội tâm của các

kiểu nhân vật này

đều mang tính chất

chung, phù hợp với

lứa tuổi, giới tính,

nghề nghiệp,… Bất

cứ ai, nếu thấy ca

dao phù hợp, đều có

thể sử dụng, xem đó

là tiếng lòng mình

Vì thế, ca dao được

coi là" thơ của vạn

nhà"

ở thời đại này thường nặng tính tượng trưng, ước lệ, tính quy phạm

và tính phi ngã

Chủ thể trữ tình trong thơ trung đại thường là cái tôi đại chúng, cái tôi “siêu cá thể”

Nội dung thơ trữ tình trung đại thường nặng về tỏ chí và truyền tải đạo lí

từ đầu thế kỷ XX và phát triển cho đến ngày nay

Do nhu cầu đề cao mạnh mẽ của cái tôi của thi sĩ, nên màu sắc cá thể của cảm xúc in đậm trong mọi khía cạnh Lời thơ thường linh hoạt, uyển chuyển hơn so với thơ cũ

*Tích hợp với văn học sử để đối sánh tác phẩm thơ của Quang Dũng với các nhà thơ khác nhằm tìm ra “tạng chất” riêng ở thi nhân.

- Soi chiếu vị trí của tác phẩm trong cái nhìn lịch đại:

Thơ Quang Dũng là sự tiếp nối và phát triển cao độ cảm hứng lãng mạn

trong Thơ mới nhưng mang tư tưởng mới Trong từng hoàn cảnh khác nhau

mà cảm hứng lãng mạn trong thơ mới và cảm hứng lãng mạn trong thơ cách mạng hoàn toàn khác nhau.

Cảm hứng

lãng mạn

Thơ mới (1932-1945) Thơ Quang Dũng

Giống

- Đều mang cảm hứng lãng mạn bay bổng, giàu xúc cảm

- Đều sử dụng các thủ pháp quen thuộc của thơ lãng mạn như đối lập tương phản, ẩn dụ, cách điệu hóa…

Khác

-Cảm hứng lãng mạn thơ mới là vượt lên trên thực

tế, thoát li hiện thực, xây dựng một thế giới mộng tưởng

- Các biểu hiện:

+cảm hứng thoát li hiện tại,

mơ tưởng trong một thế giới khác như trong thơ Lưu Trọng Lư

-Cảm hứng lãng mạn cách mạng gắn liền với hiện thực cuộc sống, từ hiện thực mà lí tưởng hóa hiện thực, hướng tới các khác thường, cái phi thường, cái lí tưởng

-Cảm hứng lãng mạn cách mạng được biểu hiện rất phong phú: là tinh thần lạc quan, tin tưởng trong những cuộc chia tay, niềm tin tưởng vào một cuộc sống mới trên đất

+cảm hứng hướng về cuộc sống hiện tại với cái nhìn

lý tưởng, lạc quan trong thơ Xuân Diệu

+cảm hứng lãng mạn mang đậm hồn quê trong thơ Anh Thơ, Đoàn Văn Cừ

+ cảm hứng về tình yêu trong thơ Xuân Diệu

nước niềm tin vào thắng lợi của cách mạng, tin tưởng vào ngày giải phóng và thống nhất đất nước, hướng tới những người anh hùng bình dị với cảm hứng ngợi ca, lý tưởng hóa, hướng tới những chủ đề lớn lao, kì vĩ như Tổ quốc, chủ nghĩa xã hội

-Cảm hứng lãng mạn cách mạng

trong Tây Tiến là cảm hứng về một

thiên nhiên thơ mộng, thi vị, cảm hứng về vẻ đẹp tâm hồn tinh tế, thấm đẫm cảm xúc, giàu mộng và

mơ của các chiến sĩ binh đoàn Tây Tiến

Cảm hứng lãng mạn của thơ Mới xuất phát từ sự xung đột của ý thức cá nhân với hoàn cảnh thực tại Khi cá nhân không tìm được tiếng nói ở thực tại, khi cá nhân va đập với hiện thực cuộc sống sẽ nhanh chóng rơi vào bế tắc, chán nản, vỡ mộng

Cảm hứng lãng mạn của thơ ca cách mạng xuất phát từ hiện thực đất nước đau thương nhưng anh dũng quật cường gắn liền với con đường cách mạng XHCN

Cái Tôi cá nhân hòa chung với cái ta cộng đồng, đầy tin yêu cuộc sống, lạc quan, tin tưởng ở tương lai tươi sáng

- Soi chiếu tác phẩm trong cái nhìn đồng đại: Để hiểu rõ hơn tạng thơ Quang Dũng, chúng ta cần thấy được sự khác biệt giữa hình tượng người lính

trong thơ Quang Dũng và các nhà thơ khác trong đó tiêu biểu là Chính Hữu

Người

lính

Giống

- Đều viết về hình tượng người lính trong kháng chiến chống Pháp sẵn sàng xả thân vì Tổ quốc với tình yêu nước nồng nàn, tình đống đội gắn bó

- Thái độ của nhà thơ: Trân trọng, ngưỡng mộ, ngợi ca

Khác

Chính Hữu lấy chủ yếu là cảm

hứng hiện thực giữa cảnh và

người

Quang Dũng phát triển cảm hứng lãng mạn nhằm khắc họa nét phi thường, kỳ vĩ, hùng tráng của người lính

Tô đậm nét hiện thực, bình dị,

sự lam lũ, chất phác của người

nông dân chân chất hiền lành,

không có ý định làm anh hùng

Quan niệm người anh hùng theo

lý tưởng thẩm mỹ cổ điển, truyền thống: một đi không trở lại mang dáng dấp Kinh Kha thuở nào

hoặc để được tôn vinh là anh

hùng Họ tìm thấy sức mạnh ở

đồng chí, đồng đội, ở một tình

cảm thiêng liêng, cao cả và mới

mẻ trong những người nông dân

được giác ngộ trở thành người

lính

Người lính Vệ quốc trong "Đồng

chí" của Chính Hữu bình dị

trong nghĩ suy mà "sâu sắc đến

giật mình" (Xuân Diệu)

Chân dùng tinh thần người lính trong "Tây Tiến" mang nét hoành tráng nổi bật trong bối cảnh hoang

sơ, dữ dội, nghiệt ngã và cũng vô cùng mơ mộng trong không gian

cụ thể của vùng núi Tây Bắc Họ mang cốt cách tài hoa và phong

độ hào hùng của chiến sĩ - thi sĩ

và ra đi với sự hi sinh bi tráng

2.3.2.2.2 Biện pháp thứ hai: Tích hợp kiến thức liên môn để thấy được

vẻ đẹp của mảnh đất miền Tây Bắc cũng như những thử thách khó khăn của người lính Tây Tiến trên hành trình bảo vệ Tổ quốc.

*Tích hợp với kiến thức địa lí để hiểu thêm về đặc điểm tự nhiên miền Tây Bắc

Khi giảng dạy tác phẩm, để giúp học sinh hình dung rõ nét hơn về hành trình của đoàn quân Tây tiến, giáo viên nên sử dụng lược đồ về chặng hành quân của đơn vị Tây Tiến, bản đồ Tây Bắc và đặc điểm của một số địa danh được nhắc đến trong tác phẩm

Bản đồ hoạt động của

đoàn quân Tây Tiến Bản đồ vùng núi Tây bắc

Việc vận dụng kiến thức Địa lí còn giúp học sinh hiểu địa hình, đặc điểm rừng Tây Bắc đều là vùng núi cao, nhiều vực thẳm, rừng già, thác nước

chảy xiết khiến cho chặng đường hành quân của người lính thêm khó khăn, gian khổ Bệnh cạnh đó là vùng rừng núi hoang dã với thú dữ chực trờ vồ người thật hiểm nguy đáng sợ Điều đó giúp các em hiểu được vẻ đẹp hùng hiểm dữ dội linh thiêng thần bí của rừng già qua những câu thơ: