Một số biện pháp dạy học tích hợp nhằm nâng cao hiệu quả giờ dạy học tác phẩm người lái đò sông đà của nguyễn tuân

đề tài “Một số biện pháp dạy học tích hợp nhằm nâng cao hiệu quả giờ dạy -học tác phẩm Người lái đò sông Đà của Nguyễn Tuân” 1.2.. Hướng dẫn học sinh tiếp nhận tác phẩm Người lái đò sông

1 MỞ ĐẦU 1.1 Lý do chọn đề tài.

Theo các nhà lí luận văn học, người đọc và quá trình tiếp nhận là một khâu quan trọng trong toàn bộ đời sống của một tác phẩm văn chương Ở khâu này, tác phẩm sẽ thoát li hẳn khỏi người sinh thành - tác giả để tự mình có một cuộc sống riêng Cuộc sống đó lâu dài hay ngắn ngủi, được tiếp nhận hay bị lãng quên, tất cả đều phụ thuộc vào cảm nhận và đánh giá của người đọc Đến lượt mình, trình độ tiếp nhận tác phẩm văn chương của độc giả được đo đếm thông qua khả năng “giải mã” những thông điệp thẩm mĩ mà nhà văn đã dụng công gửi gắm Mà khả năng giải mã những thông điệp thẩm mĩ ấy lại có liên quan chặt chẽ đến điểm nhìn, góc độ phân tích, tiếp cận tác phẩm Vì thế, đề tài của tôi có

ý nghĩa như một đề xuất về cách tiếp cận văn bản nghệ thuật ngôn từ từ nhiều góc độ phục vụ cho công tác giảng dạy trong nhà trường

Bên cạnh đó, hiện nay đổi mới phương pháp dạy - học đang trở thành nhu cầu tất yếu của ngành giáo dục Việt Nam nhằm hướng tới mục tiêu nâng cao chất lượng dạy và học Tự đổi mới cũng là con đường đưa giáo dục Việt Nam hòa nhập với nền giáo dục hiện đại toàn cầu, tiến kịp nền giáo dục tiên tiến của các quốc gia trên thế giới Một trong những phương pháp đổi mới đem lại hiệu

quả khá cao trong nhà trường hiện nay đó là phương pháp dạy học tích hợp.

Phương pháp tích hợp cho phép giáo viên có thể kết hợp nhiều kỹ năng trong một tiết dạy, vừa dạy kiến thức, vừa dạy kỹ năng sống, vừa dạy cách làm người Không những thế, tích hợp còn là sự phối hợp nhiều môn khoa học hay các phân môn trong cùng một bộ môn để làm cho tiết học trở nên phong phú đa dạng và thu hút hơn đối với người tiếp nhận

Từ góc độ thực tiễn, tôi chọn tác phẩm Người lái đò sông Đà bởi đây là

một tác phẩm mới, khá tiêu biểu cho thể loại tùy bút (một tiểu loại của kí hiện đại) Đó là những trang văn thể hiện sự tài hoa cá tính, độc đáo của văn hào Nguyễn Tuân được dệt nên bằng câu chữ tuyệt diệu với sự kết hợp hài hòa của chất nhạc, chất họa và vốn tri thức đa ngành vô cùng phong phú Thể loại kí đã

có từ lâu nhưng để tiếp nhận một cách sâu sắc thể loại này thì không hề đơn giản Do vậy, việc “giải mã” tác phẩm cũng chính là đi tìm về vẻ đẹp đặc trưng của núi rừng Tây Bắc, đi tìm về với cốt cách tài hoa nghệ sĩ của nhà văn được mệnh danh là “cái định nghĩa hoàn chỉnh về người nghệ sĩ”

Mặt khác, việc tìm hiểu và đưa ra một cách tiếp nhận đối với một văn phẩm chỉ mới được đưa vào giảng dạy ở nhà trường THPT sẽ có ý nghĩa nhất định đối với người dạy và người học Bởi vì theo ý kiến của rất nhiều giáo viên

và học sinh thì Người lái đò Sông Đà vừa “khó dạy” vừa “khó học” Giáo viên

và học sinh vốn quen thuộc với thơ hay truyện ngắn nhưng còn khá lạ lẫm với thể kí hiện đại Do đó việc tìm hiểu và thưởng thức một tác phẩm thuộc thể kí còn vấp phải những “rào cản” nhất định Bởi vậy, để hiểu rõ những tầng ẩn nghĩa sâu xa của tác phẩm, giáo viên không những phải nắm bắt rõ đặc trưng thể

loại mà còn phải biết tích hợp với những kiến thức phân môn, liên môn học để

giúp học sinh thẩm thấu sâu sắc giá trị cũng như nét độc đáo của tác phẩm Hướng đến việc thực hiện được yêu cầu đó là một động lực khiến tôi nghiên cứu

đề tài “Một số biện pháp dạy học tích hợp nhằm nâng cao hiệu quả giờ dạy

-học tác phẩm Người lái đò sông Đà của Nguyễn Tuân”

1.2 Mục đích nghiên cứu

Hướng dẫn học sinh tiếp nhận tác phẩm Người lái đò sông Đà theo

phương pháp tích hợp để giúp các em chủ động trong học tập và tiếp nhận tác phẩm một cách khoa học hơn, sâu sắc hơn

1.3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu.

- Học sinh lớp 12C4, 12C6 - Trường THPT Như Thanh năm học

2018-2019

- Văn bản tùy bút “ Người lái đò sông Đà” (Ngữ văn 12, cơ bản)

1.4 Phương pháp nghiên cứu.

- Phương pháp quan sát (thông qua dự giờ)

- Phương pháp tổng kết kinh nghiệm

- Phương pháp nghiên cứu tài liệu

- Phương pháp phân tích- tổng hợp, thống kê toán học, so sánh

- Phương pháp thực nghiệm sư phạm

1.5 Đóng góp mới của đề tài.

Với đề tài Một số biện pháp dạy học tích hợp nhằm nâng cao hiệu quả giờ dạy - học tác phẩm “Người lái đò sông Đà” của Nguyễn Tuân, tôi đã tiếp

cận, soi rọi tác phẩm từ nhiều góc độ như góc độ lí luận văn học, lý thuyết thi pháp thể loại, góc độ âm nhạc, hội họa, địa lý, lịch sử, điện ảnh… để đổi mới cách dạy tác phẩm Mặt khác, qua đề tài với sự tích hợp cùng nhiều phân môn khác nhau từ lý luận văn học đến văn học sử… , tôi giúp học sinh có một cái nhìn sâu sắc, toàn diện hơn về tác giả và tác phẩm nhằm tạo tiền đề vững chắc

cho việc tiếp nhận văn bản Người lái đò sông Đà Từ đó, tôi mong muốn mang

đến cho các em một không khí lớp học sôi nổi để các em hứng thú, tích cực, chủ

động hơn trong cách tiếp nhận một tác phẩm kí nói chung, tác phẩm Người lái

đò sông Đà nói riêng Tôi muốn chứng minh tác phẩm là một “tuyệt phẩm”

mang giá trị vô cùng phong phú và sâu sắc

2 NỘI DUNG 2.1 Cơ sở lý luận của vấn đề.

2.1.1 Đặc điểm của tiếp nhận văn học.

Theo lý thuyết tiếp nhận văn học thì tiếp nhận một tác phẩm văn học của

học sinh là một quá trình nhận thức có tính đặc thù, luôn tồn tại những “khoảng cách tiếp nhận” Để rút ngắn khoảng cách tiếp nhận, học sinh cần được trang bị

một lượng tri thức văn học nhất định phù hợp để tham gia vào khám phá thế giới nghệ thuật trong tác phẩm Đặc biệt với thể loại kí thì việc giúp các em tự trang

bị những tri thức ấy là một việc làm vô cùng có ý nghĩa tạo nên chiếc cầu nối để

các em dễ dàng hơn khi đến với tác phẩm

2.1.2 Dạy học tích hợp - nhu cầu tất yếu trong đổi mới phương pháp giảng dạy ở nhà trường hiện nay.

Khái niệm tích hợp (integration) được hiểu là sự hợp nhất, sự hoà nhập,

sự kết hợp Trong lí luận dạy học, tích hợp được hiểu là sự kết hợp một cách hữu

cơ, có hệ thống, ở những mức độ khác nhau, các kiến thức, kĩ năng thuộc các môn học khác nhau hoặc các hợp phần của bộ môn thành một nội dung thống nhất, dựa trên cơ sở các mối liên hệ về lí luận và thực tiễn được đề cập đến trong các môn học hoặc các hợp phần của bộ môn đó Trong thực tế có khá nhiều loại tích hợp như tích hợp theo phân môn, đa môn và xuyên môn Người giáo viên phải biết lồng ghép kiến thức nhiều phân môn, nhiều môn để tạo sự phong phú cho bài dạy

Tích hợp là một thuật ngữ khá mới nhưng đã trở thành một nhu cầu tất yếu của thời đại và cũng là xu hướng chính của nền giáo dục hiện đại Nó xuất phát từ yêu cầu đưa học sinh trở thành đối tượng trung tâm trong giờ học cũng như trong quá trình tìm hiểu tác phẩm Mặt khác, việc dạy học tích hợp cho phép học sinh chủ động sáng tạo trong tiếp nhận, phối kết hợp nhiều yếu tố trong một bài học cũng như vận dụng những hiểu biết của mình để tìm hiểu, khai thác tác phẩm văn học Nó góp phần xoá bỏ lối dạy học theo kiểu khép kín, tách biệt thế giới nhà trường và thế giới cuộc sống Dạy học tích hợp thực sự là một phương pháp mới mẻ, có tính hiệu quả cao trong việc giảng dạy ở trường THPT hiện nay

2.2 Thực trạng của vấn đề.

2.2.1 Thực trạng của giáo viên.

Trong những năm gần đây trước xu thế vận động đổi mới của thế giới,

nền giáo dục Việt Nam cũng đang khoác lên mình một tấm áo mới năng động

hơn, nhạy bén hơn với thời cuộc Tinh thần đổi mới giáo dục được các thầy cô giáo hưởng ứng nhiệt tình, nhiều thầy cô đã không ngừng tìm tòi đổi mới trong từng tiết dạy thắp lên ở các em ngọn lửa của lòng nhiệt huyết, đam mê văn chương Song không phải ai cũng ý thức được vai trò của sự đổi mới do đó sự thay đổi trong phương pháp dạy và tính hiệu quả chưa cao, ít nhiều còn thiếu tính đồng bộ

Hơn nữa nguồn tài liệu hướng dẫn đổi mới và các trang thiết bị dạy học trong nhà trường còn hạn chế cũng là một nguyên nhân dẫn đến tình trạng học

sinh chưa mấy mặn mà với môn ngữ văn Không chỉ có vậy, nhiều giáo viên

chưa thấy được vai trò quan trọng của thể loại kí nên đôi khi còn dạy mang tính

chiếu lệ, chưa thực sự đầu tư tâm huyết và thời gian Mặt khác, có những thầy

cô chỉ chú trọng phần khai thác nội dung mà xem nhẹ tính chất thể loại, chưa có cách dạy thu hút được học sinh Thiết nghĩ mỗi thầy cô cần thay đổi cách nghĩ, cách dạy để biến mỗi giờ dạy văn học thành một giờ học hứng thú và ý nghĩa

2.2.2 Thực trạng của học sinh

Người lái đò sông Đà là một tác phẩm kí mang đậm dấu ấn tùy bút hiện

đại được mạnh dạn đưa vào nội dung giảng dạy Ngữ văn 12, THPT chương trình mới Và nó nhanh chóng trở thành một trong những bài học trọng tâm để học sinh thi THPT Quốc gia Chưa có được chiều dài thời gian tiếp xúc và chiều sâu thẩm thấu cảm nhận như những tác phẩm khác trong chương trình Ngữ văn 12 nên bài kí của Nguyễn Tuấn luôn là một thách thức đối với cả người dạy và người học Học sinh còn lạ lẫm với những sáng tác nghệ thuật theo thể kí Giáo viên thì phải tự tìm tư liệu để lĩnh hội thấu đáo tác phẩm, lại phải tìm cách diễn đạt sao cho thật dễ hiểu đối với học sinh Chính vì vậy, việc tích hợp kiến thức liên môn, phân môn đặc biệt là kiến thức về thể loại là hết sức cần thiết

Từ những thực trạng trên, tôi vô cùng trăn trở và mạnh dạn đề ra một số biện pháp dạy học tích hợp nhằm nâng cao hiệu quả giờ dạy-học tác phẩm

Người lái đò sông Đà để biến tiết học trở thành một giờ khám phá thú vị cũng

như giúp học sinh hiểu hơn về tài năng độc đáo của Nguyễn Tuân

2.3 Các biện pháp thực hiện.

2.3.1 Vài nét về Nguyễn Tuân và vị trí của văn phẩm “Người lái đò sông Đà”.

2.3.1.1 Nguyễn Tuân – người nghệ sĩ suốt đời đi tìm cái Đẹp

Nguyễn Tuân (1910 – 1987) là một nhà văn lớn của nền văn học Việt Nam hiện đại Nguyễn Tuân sinh ngày 10 tháng 7 năm 1910 ở phố Hàng Bạc, Hà Nội trong một gia đình nhà Nho khi Hán học đã suy tàn Quê ông ở làng Nhân Mục (thường gọi nôm là làng Mọc), nay thuộc phường Nhân Chính, quận Thanh Xuân, Hà Nội Thân sinh của nhà văn là cụ Nguyễn An Lan (tức cụ Tú Hải Văn)

- “một nhà nho ôm nỗi bất đắc chí” với thời cuộc Nguyễn Tuân “đã được nuôi dưỡng trong nền văn hóa cổ truyền của dân tộc, với những phong tục nề nếp, với cách ăn ở vui chơi từ một thời xưa đang tàn dần và biến đổi, ngổn ngang vì sự xâm nhập của văn minh máy móc và hàng hóa từ phương Tây ào đến” Hoàn cảnh gia đình và môi trường ấy đã có ảnh hưởng sâu sắc tới tư tưởng, cá tính và sáng tác của nhà văn sau này

Nguyễn Tuân bắt đầu sáng tác từ những năm 30 của thế kỉ XX Trước Cách mạng tháng Tám, Nguyễn Tuân thường viết về đề tài chủ nghĩa xê dịch, vẻ đẹp vang bóng một thời và đời sống trụy lạc “Chủ nghĩa xê dịch” trở thành một đề tài quen thuộc trong các sáng tác trước cách mạng của Nguyễn Tuân, xuyên suốt

qua các tác phẩm: Một chuyến đi, Thiếu quê hương, Tùy bút I, Tùy bút II Dù

viết về đề tài nào thì ở nơi mạch nước ngầm của trang sách, vẫn là lòng yêu nước thiết tha, tinh thần dân tộc sâu sắc Ở Nguyễn Tuân, lòng yêu nước mang màu sắc của dân tộc Ông là nhà văn rất mực tài hoa, suốt đời đi tìm cái đẹp và thể hiện cái đẹp của thiên nhiên đất nước, của văn chương nghệ thuật, của văn hóa phong tục và của tâm hồn Việt Nam Trước Cách mạng tháng Tám, Nguyễn Tuân quan niệm cái đẹp chỉ có trong quá khứ vang bóng một thời Tập “Vang

bóng một thời” gồm 11 truyện ngắn lần lượt đăng trên các tạp chí Tao đàn và Tiểu thuyết thứ bảy từ năm 1939, Nhà xuất bản Tân Dân, Hà Nội in lần

đầu năm 1940 là minh chứng cho quan niệm ấy Vẻ đẹp với Nguyễn Tuân lúc này nó chỉ còn vương sót lại ở những con người kiệt xuất và hiếm hoi như ông

Huấn Cao trong Chữ người tử tù (Vang bóng một thời)

Khi Cách mạng tháng Tám thành công, Nguyễn Tuân với lòng yêu nước vốn đã sâu sắc ngay lập tức mở rộng tâm hồn đón nhận niềm vui mới Chính Cách mạng Tháng Tám đã giúp ông thoát khỏi những bế tắc trong cuộc sống và trong sáng tác nghệ thuật, đem đến cho ông một nguồn cảm hứng sáng tạo mới Nguyễn Tuân đã hồi sinh, say mê trong niềm vui lớn của đất nước Sau cách mạng Nguyễn Tuân tìm thấy cái đẹp ngay trong hiện tại và có ở nhân dân đại

chúng, ở người công nhân cầu đường, ở ông lái đò sông Đà (Túy bút Sông Đà),

ở anh lính cao xạ hay ở cô dân quân trên trận địa pháo (Hà Nội ta đánh Mĩ giỏi ) Họ là những con người bình thường mà vĩ đại Nó đánh dấu những

chặng đường mới của Nguyễn Tuân trên con đường nghệ thuật gắn bó với dân tộc, với nhân dân

Nguvễn Tuân là nhà văn có một phong cách nghệ thuật hết sức độc đáo Ông tiếp cận với thiên nhiên và con người chủ yếu ở phương diện văn hóa nghệ thuật, phương diện tài hoa nghệ sĩ Bởi thế, Nguyễn Tuân được mệnh danh là

nhà văn “duy mĩ”, người nghệ sĩ suốt đời đi tìm cái đẹp Ông là người có cá

tính mạnh mẽ, có lối sống tự do phóng túng và sự ý thức sâu sắc về “cái tôi” cá nhân đã khiến Nguyễn Tuân tìm đến thể tùy bút như một điều tất yếu với một cá tính “Ngông” độc đáo Văn nhân còn là một cây bút tài hoa và uyên bác trong việc dựng người, dựng cảnh, trong việc sử dụng ngôn ngữ nghệ thuật, trong những so sánh, liên tưởng táo bạo, bất ngờ với những hình ảnh đẹp đầy gợi cảm Ông uyên bác trong việc vận dụng những kiến thức thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau để làm phong phú thêm khả năng diễn tả của nghệ thuật văn chương

Nguyễn Tuân là một trong những bậc thầy của ngôn ngữ văn xuôi hiện

đại, là “phù thủy ngôn từ” Ông có một kho từ vựng phong phú, có khả năng tổ

chức câu văn xuôi giàu giá trị tạo hình, có nhạc điệu và biết “co duỗi nhịp nhàng” Nguyễn Tuân là nhà văn có giọng điệu riêng Giọng văn của Nguyễn Tuân vừa trang nhã, cổ kính, vừa sắc sảo, hiện đại, đầy góc cạnh

Với gần năm mươi năm hoạt động văn học liên tục, bằng ngòi bút đầy tài năng của mình, Nguyễn Tuân đã có những đóng góp to lớn, có một vị trí quan trọng trong lịch sử văn học Việt Nam Ông thúc đẩy thể tùy bút, bút kí văn học đạt tới trình độ nghệ thuật cao; làm phong phong phú thêm ngôn ngữ dân tộc; đem đến cho nền văn xuôi văn Việt Nam hiện đại một phong cách tài hoa và độc đáo "Nguyễn Tuân là một định nghĩa về người nghệ sĩ tài hoa" (Nguyễn Minh Châu) Toàn bộ cuộc đời cũng như gần 5000 trang viết của ông đã tạo nên một

"huyền sử" - huyền sử của một người ưu lối chơi "độc tấu".

2.3.1.2 “Người lái đò sông Đà” – một đỉnh cao nghệ thuật của Nguyễn Tuân sau Cách mạng tháng Tám 1945

Người lái đò sông Đà là tùy bút xuất sắc của Nguyễn Tuân được in trong

tập Tùy bút Sông Đà năm 1960 Đó là thành quả chuyến đi gian khổ và hào

hứng của Nguyễn Tuân lên miền đất Tây Bắc xa xôi và rộng lớn những năm

1958 – 1960, chuyến đi không chỉ nhằm thỏa mãn niềm khát khao xê dịch mà chủ yếu để tìm kiếm “chất vàng mười” trong vẻ đẹp hùng vĩ và thơ mộng của thiên nhiên Tây Bắc, phát hiện thứ “vàng mười đã qua thử lửa” của tâm hồn con người Tây Bắc trong cuộc sống hằng ngày của họ Tác phẩm đã thể hiện những nét đặc sắc nhất trong phong cách nghệ thuật Nguyễn Tuân Đó là một công trình khảo cứu công phu nhưng cũng là một áng văn giàu tính thẩm mĩ

Viết Sông Đà nhà thơ muốn đề thơ, phổ nhạc vào sông nước quê hương

Cảm hứng sông Đà đã thành nghệ thuậ t, “thành một gợi cảm mênh mang” về sông quê, về con người Việt Nam Và ông cũng là một “Đà giang độc bắc lưu” trên bình diện nghệ thuật Ta thấy đây là sự đồng điệu trong tâm hồn những

người nghệ sĩ lớn bởi Maxim Gorky nói "cái bình thường là cõi chết của nghệ thuật" Nam Cao trong "Đời thừa" cũng từng viết: "Văn chương không cần đến những người thợ khéo tay làm theo một vài kiểu mẫu đưa cho Văn chương chỉ dung nạp những người biết đào sâu, biết tìm tòi, khơi những nguồn chưa ai khơi

và sáng tạo những gì chưa có" Và Nguyễn Tuân chính là một cái Tôi riêng

không thể lẫn lộn trong “Người lái đò sông Đà”.

2.3.2 Một số biện pháp dạy học tích hợp nhằm nâng cao hiệu quả giờ dạy -học tác phẩm “Người lái đò sông Đà”.

2.3.2.1 Giải pháp 1: Tích hợp trong quá trình hướng dẫn học sinh chuẩn bị bài học

Để có một bài giảng hoàn chỉnh và hấp dẫn lôi cuốn, học sinh tiếp nhận

tác phẩm một cách chủ động sáng tạo thì khâu chuẩn bị được xem như một phần quan trọng không thể thiếu Vì vậy, trước khi dạy văn bản “Người lái đò sông Đà” tôi đưa ra một số cách để học sinh chuẩn bị bài như sau:

2.3.2.1.1.Biện pháp thứ nhất: Giao cho học sinh trả lời một hệ thống câu hỏi bám sát sách giáo khoa đồng thời lồng vào các câu hỏi mở.

Đi vào cụ thể, hệ thống câu hỏi mà tôi sử dụng để hướng dẫn học sinh

khai thác đoạn trích theo nhóm như sau:

Phần 1: Vài nét về tác giả Nguyễn Tuân và tác phẩm (Nhóm 1)

+Tại sao nói Nguyễn Tuân là người nghệ sĩ vô cùng độc đáo với khát vọng suốt đời đi tìm cái đẹp?

+Tùy bút Người lái đò sông Đà được Nguyễn Tuân thai nghén và sáng tạo như

thế nào?

+Anh/chị hiểu gì về thể tùy bút- một tiểu loại của thể kí?

+Tìm và chỉ ra những nét chính trong nội dung và nghệ thuật của tác phẩm?

Phần 2: Vẻ đẹp hình tượng con sông Đà (nhóm 2)

+ Cảm nhận ý nghĩa câu đề từ để thấy được nét độc đáo của con sông Đà so với các dòng sông khác trên đất nước ta và mối duyên văn chương giữa sông Đà và Nguyễn Tuân?

+ Diện mạo của sông Đà có gì đặc biệt?

+Tính cách hung bạo của sông Đà được bộc lộ qua những hành động nào? Hãy làm sảng tỏ qua các đoạn văn cụ thể

+Tại sao nói con sông Đà tuy có hung bạo nhưng đôi khi lại rất thơ mộng, trữ tình, dịu dàng? Hình ảnh ấy được tác giả so sánh với vẻ đẹp của ai?

Phần 3: Vẻ đẹp hình tượng ông lái đò (nhóm 3)

+Tại sao nói ông lái đò là một “nghệ sĩ” trong nghệ thuật chèo đò vượt thác? +Vẻ đẹp tâm hồn của ông lái đò sau cuộc chiến sinh tử với thác đá sau Đà được Nguyễn Tuân khắc họa như thế nào?

+ Hãy chỉ ra điểm mới mẻ trong quan niệm về cái Đẹp của Nguyễn Tuân sau

1945 qua hình tượng ông lái đò trong sự đối sánh với hình tượng Huấn Cao

trong Chữ người tử tù (trích Vang bóng một thời)

Phần 4: Nét đặc sắc trong tùy bút Nguyễn Tuân (nhóm 4)

+ Một tùy bút đặc sắc như vậy chỉ có thể là kết quả, là tổng hoà của những tình cảm và phẩm chất nào ở Nguyễn Tuân?

+ Hãy chỉ ra những nét độc đáo trong cách viết kí của Nguyễn Tuân so với Hoàng Phủ Ngọc Tường?

2.3.2.1.2 Biện pháp thứ hai: Tích hợp với công nghệ thông tin hướng dẫn các em tìm tài liệu tham khảo trên mạng internet để bổ trợ kiến thức.

Thời đại công nghệ thông tin là thời đại cho phép học sinh không chỉ chuẩn bị bài bằng sách vở mà còn có thể mở rộng vốn hiểu biết của mình bằng cách tìm hiểu thông tin trên mạng Tuy nhiên, nhiều thầy cô ít chú trọng đến vấn

đề này Riêng với tôi, khi tiến hành hướng dẫn học sinh chuẩn bị cho bài học tôi thường hướng dẫn học sinh tham khảo trước các cuốn sách, các bài viết về tác

giả, tác phẩm trên mạng internet Học sinh chỉ cần gõ Google rồi gõ Nguyễn Tuân hoặc Người lái đò sông Đà hoặc tùy bút, kí….và tìm đọc các bài viết về

tác phẩm

2.3.2.2 Giải pháp 2: Tích hợp trong quá trình hướng dẫn học sinh đọc hiểu văn bản tác phẩm.

Để giúp học sinh có một hành trình khám phá văn bản đầy thú vị, tôi đã ứng dụng một số biện pháp cụ thể như sau:

2.3.2.2.1 Biện pháp thứ nhất: Tích hợp với kiến thức phân môn.

*Tích hợp với Lý luận văn học để cung cấp cho học sinh những kiến thức

lý luận cơ bản về thể loại kí

Hành trình tiếp nhận “đứa con tinh thần” của mỗi nhà văn là một hành trình

khám phá thú vị nhưng cũng đòi hỏi người đọc có những định hướng tiếp nhận phù

hợp dựa vào đặc trưng thể loại của tác phẩm Để giúp học sinh dễ hiểu hơn và hứng

thú hơn trong quá trình khám phá tác phẩm Người lái đò sông Đà, tôi sẽ vận dụng

các kiến thức từ phân môn lý luận văn học để cung cấp cho các em những kiến thức lý luận chung nhất nhằm tạo “bước đệm” trước khi tìm hiểu tác phẩm

- Khái niệm: Kí là tên gọi cho một nhóm thể tài nằm ở phần giao nhau

giữa văn học và cận văn học (báo chí, chính luận, ghi chép tư liệu các loại), chủ yếu là văn xuôi tự sự Do nội dung và cách ghi chép mà các nhà lý luận chia ra

ba loại kí: Kí tự sự, kí trữ tình, kí chính luận Các yếu tố của các thể loại khác nhau luôn đan xen trong một tác phẩm

- Phân loại: Trong thể kí lại bao gồm nhiều tiểu loại:

Tiểu

loại

- Kí sự, phóng sự,

truyện kí, hồi kí, du

- Nhật kí, bút kí, tùy bút

- Tiểu phẩm văn học, tạp văn, tạp kỹ…

kí, tản văn:

Đặc

điểm

Kí tự sự chủ yếu ghi lại những diễn

biến khách quan của

cuộc sống và con

người thông qua

những sự kiện Người

viết kí có quyền bình

luận, phân tích nhưng

chủ yếu vẫn là tiếng

nói của sự sống đang

vận động, phát triển

Đối với loại kí trữ tình nghiên về phần ghi nhận những cảm xúc và suy nghĩ của nhà văn trước hiện thực khách quan, hoặc xen kẽ kết hợp giữa bình luận, suy tưởng, miêu tả và kể chuyện Chất cảm xúc trữ tình chiếm một vị trí quan trọng

Ở thể kí chính luận, có sự kết hợp chặt chẽ giữa tư duy hình tượng của người nghệ sĩ với tư duy chính luận Qua

kí chính luận nhà văn đặt ra nhiều vấn

đề để giới thiệu, bình luận, chứng minh

- Giáo viên cũng cần chỉ ra cho học sinh thấy sự khác biệt

giữa truyện và kí để các em không bị nhầm lẫn về thể loại.

Đề tài Thường phản ánh vấn đề sự

hình thành tính cách của cá nhân trong tương quan với hoàn cảnh

Kí thường hướng đến các vấn đề như kinh tế, xã hội, chính trị, và phong hóa, đạo đức của chính môi trường xã hội hoặc vẻ đẹp thiên nhiên

Cốt truyện Truyện có cốt truyện rõ ràng. Kí thường không có cốt truyện

Thể loại Truyện dài, truyện vừa, truyện

ngắn, tiểu thuyết…

- Kí tự sự

- Kí trữ tình

- Kí chính luận

Nghệ

thuật

Tác phẩm truyện có một xung đột thống nhất và phát triển lôgic với các phần: mở đầu- thắt nút- mở nút

Tác phẩm kí không có một xung đột thống nhất, phần khai triển của tác phẩm chủ yếu mang tính miêu tả, tường thuật

- Để giúp học sinh hiểu thêm về tùy bút, giáo viên phải giúp học sinh

phân biệt giữa tùy bút, bút ký và kí sự để tránh những cách hiểu chung chung mơ

màng về tiểu loại bút kí

Tiêu

chí

Tiểu

loại

Nội

dung

Tùy bút ghi lại những suy

nghĩ, cảm xúc, hồi tưởng

của nhà văn về bất cứ

vấn đề gì không theo một

Bút kí thiên về ghi lại một cảnh vật nhà văn mắt thấy tai nghe trong các chuyến đi Nó tái

Ghi lại những người và việc

có thật của đời sống, không

khuôn khổ nhất định hay

một hệ thống chặt chẽ mà

tuỳ theo dòng cảm xúc,

dòng suy nghĩ nhất thời,

để ngọn bút đưa đi từ liên

tưởng này sang liên

tưởng khác

hiện con người và sự việc một cách sinh động qua đó biểu hiện trực tiếp khuynh hướng cảm thụ của tác giả và mang màu sắc trữ tình

thêm một chút

gì thuộc chủ quan người viết

Nghệ

thuật

Ngôn ngữ giàu tính chất

trữ tình, nặng về những ý

nghĩ riêng tư sâu sắc,

thâm trầm và lôi cuốn

người đọc Lời văn cũng

phóng khoáng, thoải mái

Kết hợp linh hoạt các phương thức nghị luận,

tự sự, trữ tình Thể loại văn học này là thể loại trung gian giữa tùy bút

và kí sự

Hình ảnh chân thực, khách quan Ngôn từ mang tính kể,

tả nhiều hơn là bộc lộ cảm xúc

*Tích hợp với văn học sử để đối sánh tác phẩm kí của Nguyễn Tuân với các nhà văn khác nhằm tìm ra “tạng chất” riêng ở văn nhân.

- Soi chiếu vị trí của tác phẩm trong cái nhìn lịch đại: Trong lịch sử văn

học từ nghìn xưa đã có những tác phẩm kí như Sử kí của Tư Mã Thiên cách đây

mấy nghìn năm vừa là tác phẩm sử học vừa có thể coi là kí Ở Việt Nam, những

tác phẩm kí nổi tiếng cũng đã xuất hiện từ sớm như Thượng kinh kí sự, Vũ trung tùy bút Những năm 1930-1945, kí chứng kiến sự phát triển mạnh của các tác phẩm phóng sự viết về các tệ nạn xã hội mà Ngô Tất Tố (với Việc làng, Tập án cái đình), Tam Lang với Tôi kéo xe, Vũ Trọng Phụng với Vỡ đê … là những nhà

văn tiêu biểu Trong văn học cách mạng, thể loại kí bắt đầu từ sáng tác của Nguyễn Ái Quốc những năm 20 của thế kỷ XX Sau Cách mạng Tháng Tám đến nay có nhiều tác phẩm kí có giá trị như truyện và kí sự của Trần Đăng,

Nhật kí Ở rừng của Nam Cao, Kí sự Cao Lạng của Nguyễn Huy Tưởng, Sống như anh của Trần Đình Vân, Người mẹ cầm súng của Nguyễn Thi và đặc biệt là Người lái đò sông Đà của Nguyễn Tuân Tất cả đều là những tác phẩm vừa thấm

đẫm chất hiện thực vừa đậm chất tài hoa văn chương của người viết song tác

phẩm Người lái đò sông Đà được xem như một đỉnh cao của kí trữ tình hiện đại.

- Soi chiếu tác phẩm trong cái nhìn đồng đại: Để hiểu rõ hơn tạng văn

Nguyễn Tuân, chúng ta cần thấy được sự khác biệt giữa văn phong Nguyễn Tuân và các nhà văn khác trong đó tiêu biểu phải kể đến Hoàng Phủ Ngọc Tường với “Ai đã đặt tên cho dòng sông?”

Giống

- Đều có sở trường về thể kí và tác phẩm đều thấm đẫm chất trữ tình

- Đi tìm cái đẹp và thể hiện cái đẹp bằng ngòi bút tài hoa, độc đáo tạo được nét riêng, mới lạ qua hình ảnh dòng sông

- Hai cây bút đều tài hoa, uyên bác am hiểu kiến thức của nhiều ngành

và khả năng liên tưởng, tưởng tượng phong phú

- Họ đều là những nhà văn tài năng, tâm huyết với nghề

- Có tình yêu quê hương đất nước thiết tha

Văn phong Nguyễn Tuân thể hiện

sự uyên bác, tài hoa Ông khai thác

Ẩn trong câu chữ biến hóa là vẻ đẹp lấp lánh ánh sáng trí tuệ, tri

kho cảm giác và liên tưởng phong

phú nhằm tìm cho ra những chữ

nghĩa có khả năng làm lay động

người đọc nhiều nhất Ông luôn

nhìn sự vật, hiện tượng ở nhiều góc

độ để khám phá, phát hiện; vận

dụng kiến thức của nhiều lĩnh vực,

tổng hợp cảm nhận của các giác

quan để khám phá đối tượng Tất cả

làm nên phong cách Nguyễn Tuân

vừa độc đáo vừa phong phú

thức và cả chất phong tình, tài hoa, lãng mạn từ tâm hồn Hoàng Phủ Ngọc Tường Có sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa chất trí tuệ và tính trữ tình, giữa nghị luận sắc bén với suy tư đa chiều được tổng hợp từ vốn kiến thức phong phú

về triết học, văn hóa, lịch sử, địa lí Tất cả được thể hiện qua lối hành văn hướng nội, súc tích, mê đắm và tài hoa

Nguyễn Tuân với Người lái đò

sông Đà: Nghiêng về phát hiện và

diễn tả những hiện tượng đập mạnh

vào giác quan người đọc

Hoàng Phủ Ngọc Tường với Ai

đã đặt tên cho dòng sông?: Thiên

về chất thơ trữ tình, dịu ngọt

*Tích hợp với đặc trưng thể loại thơ trữ tình để thấy vẻ đẹp đậm chất thơ của dòng Đà giang

Dựa trên căn cứ vào thứ ngôn ngữ có nhịp điệu vốn là đặc trưng thứ nhất

của ngôn ngữ thơ ca mà ta có thể thấy tùy bút thấm đẫm chất thơ Thứ nữa là

ngôn từ, hình ảnh của tác phẩm rất giàu giá trị tạo hình, giàu xúc cảm được biểu hiện qua một thế giới ngôn từ vừa lấp lánh sắc màu vừa ấm áp cảm xúc

Nguyễn Tuân là cây bút "suốt đời đi tìm cái đẹp", sông Đà đến với ngòi bút ông như một mối duyên kỳ ngộ Ngay từ cái nhìn đầu tiên, con sông đã lặng

lẽ ghi dấu vào trái tim người nghệ sĩ với nét độc đáo của riêng nó:

Chúng thủy giai đông tẩu

Đà giang độc bắc lưu

Dòng chảy ngược của dòng sông Tây Bắc lại chảy vào từng trang tùy bút của Nguyễn Tuân Nguyễn Tuân không chỉ kì công miêu tả vẻ độc đáo của sông

Đà mà còn say mê đắm đuối vẻ đẹp trữ tình, thơ mộng của nó Từ trên cao nhìn xuống "Con sông Đà tuôn dài tuôn dài như một áng tóc trữ tình đầu tóc chân tóc

ẩn hiện trong mây trời Tây Bắc bung nở hoa ban hoa gạo tháng hai và cuồn cuộn

mù khói núi Mèo đốt nương xuân.” Phép so sánh giàu chất thơ, chất họa “dòng sông như một áng tóc trữ tình” là sáng tạo nghệ thuật độc đáo không những gợi lên vẻ dịu dàng, duyên dáng, kiêu sa và kiều diễm của sông Đà mà còn bộc lộ chất phong tình, lãng mạn của người nghệ sĩ Ta chỉ thấy con sông mang dáng

vẻ của thiếu nữ xuân sắc đang buông hờ mái tóc làm duyên, làm dáng giữa cánh rừng hoa ban, hoa gạo và vẻ bồng bềnh mây khói say đắm lòng người Hình ảnh

so sánh độc đáo ấy còn gợi nhớ đến dòng sông trữ tình, diễm lệ đã in sâu trong những trang văn, trang thơ Đó là Hương giang "như người gái đẹp nằm ngủ mơ màng giữa cánh đồng châu hóa đầy hoang dại" trong nét vẽ của Hoàng Phủ Ngọc Tường Là con sông duyên dáng như “áng tóc huyền” dưới chân núi Dục Thúy trong ngòi bút thơ Nguyễn Trãi

Đối với Nguyễn Tuân, “con sông Đà thật gợi cảm” Khi đi từ trong rừng

ra, lâu này mới gặp lại, chợt thấy sông Đà “đằm đằm ấm ấm như một cố nhân”