Một hướng tiếp cận mới, nhằm nâng cao hiệu quả giờ đọc – hiểu các trích đoạn truyện kiều (nguyễn du) trong chương trình ngữ văn 10

Đối với những tác phẩm văn học cổ điển, đặc biệt là kiệt tác thơ Nôm như Truyện Kiều, để giải mã và đáp ứng được yêu cầu về giá trị tự thân của nó quả là điều không dễ với bất kì một giá

MỤC LỤC Trang

1 Mở đầu……….2

1.1 Lí do chọn đề tài………2

1.2 Mục đích nghiên cứu……….2

1.3 Đối tượng nghiên cứu………3

1.4 Phương pháp nghiên cứu……… 3

2 Nội dung……….3

2.1 Cơ sở lí luận……… 3

2.2 Thực trạng vấn đề……….4

2.3 Các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề………5

2.3.1 Nắm chắc kiến thức văn học sử về tác giả………5

2.3.2 Tìm được tiếng nói tri âm- đồng cảm với tác giả……… 8

2.3.3 Chọn điểm nhấn về cái Tình của Nguyễn Du để tạo hướng khai thác mới các trích đoạn Truyện Kiều (Ngữ văn10)……… .9

2.3.3.1 Thề nguyền……….……9

2.3.3.2 Trao duyên……… 11

2.3.3.3 Nỗi thương mình……… 14

2.3.3.4 Chí khí anh hùng……….16

2.4 Hiệu quả của SKKN………19

3 Kết luận, kiến nghị………21

Tài liệu tham khảo……….22

Danh mục SKKN đã được giải……… 23

1 Mở đầu

1.1 Lí do chọn đề tài

Đọc – hiểu văn bản văn học là một trong những nội dung hoạt động cơ bảnnhất của môn Ngữ văn ở trường phổ thông Văn học trong nhà trường là một mônkhoa học có mục đích, đối tượng, nội dung, nguyên tắc đặc thù của nó - là bộ mônvừa có tính nghệ thuật vừa có tính chất môn học Người thầy tâm huyết và thực sự

có năng lực, muốn nâng cao chất lượng giờ Văn theo tinh thần môn học, càng phải

có ý thức không ngừng tìm ra con đường hiệu quả nhất để giúp hoạt động đọc củahọc trò chủ động và tích cực hơn Hoạt động này phải được đánh thức trên nhiều

phương diện, từ tình cảm đến tư duy.

Đối với những tác phẩm văn học cổ điển, đặc biệt là kiệt tác thơ Nôm như

Truyện Kiều, để giải mã và đáp ứng được yêu cầu về giá trị tự thân của nó quả là

điều không dễ với bất kì một giáo viên dạy văn nào Làm thế nào để những giá trịtruyền thống, những viên ngọc quí vô giá của cha ông luôn được bảo lưu, trân trọng

và tỏa sáng trong tâm cảm của người trẻ hôm nay? Đó là niềm hạnh phúc nhưngcũng là một nhiệm vụ nặng nề cho các kĩ sư tâm hồn đang thực hiện sứ mệnh cao

cả của mình Cảm hứng nhân đạo sâu sắc của Nguyễn Du, học sinh có thể thuộcvanh vách, nhưng chủ động lí giải một vấn đề cụ thể trong một trích đoạn, một nỗiniềm riêng tư của nhân vật… dường như cả người dạy và người học còn rất lungtúng, hoang mang

Là một giáo viên lâu năm đứng lớp, đã từng thuộc lòng nhiều đoạn Kiều từkhi là học sinh chuyên văn cấp 3, tôi cũng đã từng choáng ngợp, đuối sức về tácphẩm; đã từng tiếp nhận kiến thức uyên bác từ việc đọc chép trong một thời gianrất dài Tâm lí, sự trải nghiệm cuộc đời, độ chín về tình cảm và nhận thức đã phầnnào giúp bản thân phá vỡ dần, tiếp cận dần tác phẩm bằng con đường chủ độnghơn; biết lắng lại để suy ngẫm tìm ra sự đồng cảm, thấu cảm với tác giả, trên nềntảng kiến thức đã được tích lũy Tôi đã tìm được lối đi mới từ ánh sáng này khi lĩnhhội Truyện Kiều nói chung và đi vào các trích đoạn Trăn trở và băn khoăn thườngtrực: làm thế nào để Truyện Kiều thực sự là món ăn tinh thần của người trẻ, làm thếnào để người trẻ đến với tác phẩm cổ điển một cách tự nguyện, từ tâm và chủ độngyêu thích Cao hơn, làm thế nào hướng được học trò hiểu được, cảm được nhữngtiếng lòng đồng vọng rất nhân văn, rất hiện đại, rất Con Người của Đại thi hào theođúng nghĩa viết hoa! Đó là lí do tôi tâm đắc chọn đề tài:

Một hướng tiếp cận mới, nhằm nâng cao hiệu quả giờ Đọc – hiểu các

trích đoạn Truyện Kiều (Nguyễn Du) trong chương trình Ngữ Văn 10.

1.2 Mục đích nghiên cứu

- Góp phần thay đổi cách dạy, cách cảm Truyện Kiều theo lối mòn bằng conđường riêng, có sự kế thừa và phát triển đảm bảo chuẩn kiến thức và kĩ năng Pháthuy chức năng của văn chương, để những viên ngọc quí của cha ông thực sự làmón ăn tinh thần nuôi dưỡng tâm hồn con người người trẻ hiện nay

- Tạo ra một hướng Đọc - hiểu có chiều sâu, có hệ thống liền mạch trong cáctrích đoạn và chất keo là cái Tình lớn của thi nhân.

- Giáo dục, bồi dưỡng nhân cách cho học sinh tiếp nhận những giá trị sốnggiàu ý nghĩa đời sống của cha ông từ giờ Đọc - hiểu

1.3 Đối tượng nghiên cứu

- Học sinh khối 10 trường THPT4 Thọ Xuân, cụ thể là lớp 10A2 và 10A7

- Các trích đoạn Truyện Kiều trong chương trình Ngữ văn 10 (Cơ bản)

1.4 Phương pháp nghiên cứu

1.4.1 Phương pháp nghiên cứu lý thuyết

- Nghiên cứu tài liệu và các công trình nghiên cứu về Nguyễn Du và Truyện Kiều.

- Nghiên cứu về cấu trúc và nội dung chương trình Ngữ Văn 10, cụ thể là các

trích đoạn Truyện Kiều.

văn chương” (Đổi mới phương pháp dạy học Ngữ văn - Hướng dẫn thực hiện

chương trình, sách giáo khoa Ngữ Văn 12, Trang 85- Phan Trọng Luận) Đây là

cẩm nang cho người thầy nhận thức đúng đắn về nguồn gốc của văn chương, sựvận động nhuần nhuyễn những quan điểm khách quan và khoa học về sáng tác vàtiếp nhận văn chương vào việc tìm hiểu một tác phẩm cụ thể

Việc đổi mới phương pháp, tìm tòi một hướng tiếp cận tác phẩm mới khôngchỉ có ý nghĩa đơn thuần về phương pháp mà còn góp phần nâng cao chất lượng nộidung tư tưởng các tác phẩm được đưa vào nhà trường Học sinh còn thờ ơ, lãnh

đạm với văn chương, nhất là văn chương trung đại, trong đó có Truyện Kiều Tìm

tòi, lựa chọn một hướng đi mới, kế thừa tinh hoa truyền thống, đặc biệt không thểtách rời yêu cầu và khả năng nắm vững nội dung văn bản và những yếu tố bổ trợnằm ngoài văn bản là đòi hỏi thiết thực trong xu thế dạy văn hiện nay

Đặc trưng cơ bản của tác phẩm văn chương là thông tin thẩm mĩ Nhà văngửi đến cuộc đời niềm xúc động mãnh liệt nhất, những rung động tha thiết nhất vềcuộc sống và con người Đây là điểm mấu chốt để tiếp cận văn học đích thực Tuy

nhiên, cũng cần tránh khuynh hướng cực đoan chỉ nhìn nhận giá trị của tác phẩmvăn học ở phương diện thẩm mĩ Tác phẩm văn chương chứa đựng trong nó muônmàu muôn vẻ của đời sống xã hội, con người Chính những yếu tố văn hóa lại cànglàm nổi rõ hơn yếu tố thẩm mĩ của văn bản Thiếu vốn văn hóa cần thiết thì việccảm thụ văn thơ cũng dễ bị lệch lạc hoặc thiếu sâu sắc.

Tình cảm, cảm xúc là cái lõi quan trọng nhất của tác phẩm văn học trữ tình

Giảng dạy các trích đoạn Truyện Kiều, cần phải hiểu đúng cái Tâm và cái Tài của

Nguyễn Du Đó là cơ sở của cái Tình (tôi muốn nhấn mạnh nên viết hoa chữ

“Tình”) Cái Tình là linh hồn, là mạch chủ lưu trong Truyện Kiều, mang đậm màu

sắc, dấu ấn Nguyễn Du - giá trị nhân văn với muôn đời, là sự nâng niu, trân quínhững cảm xúc tốt đẹp, cao thượng của con người Chính vì vậy, cái Tình củaNguyễn Du mang đậm tinh thần hiện đại Mộng Liên Đường đã khái quát toàn diện

và sâu sắc về cái Tình của Nguyễn Du gửi gắm qua Truyện Kiều: “Tố Như tử dụngtâm đã khổ, tự sự đã khéo, tả cảnh đã hệt, đàm tình đã thiết, nếu không phải có conmắt trông thấu cả sáu cõi, tấm lòng nghĩ suốt cả nghìn đời thì tài nào có cái bút

mực ấy” (Tiên phong Mộng Liên Đường chủ nhân, trang 166 - Nguyễn Du về tác gia và tác phẩm) Dạy về Nguyễn Du và các trích đoạn Truyện Kiều ở lớp 10, với

số tiết (chương trình cơ bản 6 tiết, chương trình nâng cao 8 tiết - tiếp nối nguồnmạch ở lớp 9), là một cơ duyên may mắn của người dạy văn trong trường phổthông, nhưng nếu không truyền tải được tiếng lòng của thi nhân, dường như ta chưalàm tròn vai của mình

2.2 Thực trạng của vấn đề nghiên cứu

Trong thực tế, người giáo viên dạy văn nào cũng ít nhiều tâm đắc với

Truyện Kiều, cũng chọn cho mình những nhân vật để ngưỡng mộ, yêu quí…Nhưng

hầu hết, đều đồng thuận “ăn sẵn”, tận hưởng say sưa những gì tiền nhân để lại,không cần phải đầu tư nghiên cứu Chính vấn đề này đã tạo nên một thực tế cóphần đi ngược lại với phương pháp tiếp cận tác phẩm văn chương trong nhà trường:Người dạy giáo điều; người học a dua, phải thích những điều chưa hiểu, yêu ThúyKiều mà chưa thực sự cảm được Nguyễn Du…

2.2.1 Đối với người dạy

Người giáo viên dạy văn tiếp cận tác phẩm Truyện Kiều nói chung và cụ thể

là đến với các trích đoạn nói riêng đều mang một cảm xúc vừa hào hứng vừachoáng ngợp: một tác phẩm văn học nổi tiếng của một tác gia nổi tiếng với hàngtrăm công trình nghiên cứu hơn hai trăm năm qua! Hầu hết, những ai đã từng học

văn, theo đuổi nghiệp văn, ngưỡng mộ văn chương đều yêu Truyện Kiều, yêu Thúy Kiều, tôn thờ yêu kính Nguyễn Du Độc giả và người tiếp nhận Truyện Kiều, hầu

như ai cũng hiểu: “Đoạn trường tân thanh” là tiếng kêu đứt ruột mới, nhưng thực sự

“đứt ruột” như thế nào, Sao lại mới? không phải người thầy nào cũng dụng tâm đào

sâu để cảm và hiểu thấu tình thi nhân Trong thực tế, còn tồn tại những hạn chế dễnhận thấy sau đây:

sẵn đã thành danh của các nhà phê bình văn học nổi tiếng: Mộng Liên Đường, Hoài Thanh, Đặng Thai Mai, Xuân Diệu, Nguyễn Lộc…Biến mình thành con vẹt, hài

lòng với những gì bản thân thuyết giảng về Kiều

- Giảng Kiều theo kiểu bình giảng tán suông sáo rỗng: Từ cơ sở phân tích,giảng bình những mĩ từ của Nguyển Du - đỉnh cao của ngôn ngữ văn học bác học,nhưng thiếu sự hiểu biết thấu đáo, sự đồng cảm sâu sắc với tác giả, tác phẩm

- Chưa chịu khó tìm đọc từ nhiều nguồn tư liệu văn hóa về tác giả - tácphẩm, chỉ giảng ngọn (các trích đoạn SGK)

2.2.2 Về phía học sinh

Một bộ phận học sinh có năng khiếu môn Văn, giỏi văn đều yêu thích

Truyện Kiều; vì nhiều yếu tố: yêu cái Tình của Thúy Kiều, yêu cái Tài và cái Tâm

của Nguyễn Du Nhưng đại đa số học sinh phổ thông hiện nay đều có chung nhậnxét đáng buồn: Nghe thầy giảng Kiều như đàn gẩy tai trâu! Hầu như khó tìm thấy

sự đồng cảm, tri âm với thi nhân Hiện tượng học sinh thờ ơ, lãnh đạm với số phậncác nhân vật, với tiếng lòng cổ nhân là phổ biến Chướng ngại lớn trong các giờĐọc – hiểu văn học trung đại là thi pháp và dấu ấn thời đại khác xa nhau Mặtkhác, thực tế xã hội cho thấy: nhu cầu tiếp nhận văn hóa và khả năng đón nhận củacon người hiện đại khác người xưa, bởi sức hút đặc thù của thời đại công nghệ 4.0khiến cho học trò ít nhiều giảm hứng thú học văn theo kiểu sách vở sáo mòn

- Truyện Kiều là đỉnh cao của ngôn ngữ dân tộc, nhưng sử dụng nhiều điển

tích, điển cố Điều này gây khó khăn rất lớn cho việc học sinh tiếp nhận tác phẩmmột cách độc lập, vì để hiểu ý nghĩa từ ngữ thông qua điển tích, điển cố cần mộtvốn sống cũng như vốn tri thức sâu rộng nên thông hiểu được không phải dễ dàng

- Nguyễn Du là thiên tài thơ ca, Truyện Kiều là kiệt tác Học sinh chưa đủ tự

tin để độc lập chủ động tìm tòi, chiếm lĩnh tác phẩm, đoạn trích Chủ yếu là học vẹttheo thầy

Như vậy, thực tế giảng dạy và học Truyện Kiều hiện nay như ở môi trường

tôi công tác chưa đáp ứng được yêu cầu và mục đích của chương trình Thậm chí,những người đứng lớp lâu năm như tôi xuất hiện trong suy nghĩ có phần lo lắng:những tác phẩm lớn của cha ông có thể dần dần mất đi giá trị tự thân nếu ngườithầy không chủ động nhập cuộc để tìm những giải pháp thiết thực và hiệu quả trongmỗi giờ dạy và trong cả một hành trình đưa đò của mình

2.3 Các giải pháp đã thực hiện để giải quyết vấn đề

2.3.1 Nắm chắc kiến thức văn học sử về tác giả, để vận dụng một cách thích hợp những hiểu biết ngoài văn bản làm cơ sở cắt nghĩa tác phẩm (trích đoạn)

Văn học nói chung, mỗi tác phẩm văn chương nói riêng luôn ra đời trongnhững bối cảnh lịch sử, xã hội, văn hóa cụ thể: những yếu tố được thẩm thấu, chắtlọc thông qua lăng kính của nhà văn để đi vào tác phẩm Cho nên, muốn khám phámột tác phẩm văn học, người thầy không thể không tìm hiểu bối cảnh ra đời của nó

và tiểu sử của nhà văn Với những tác gia lớn - đặc biệt là những tác gia sống ở thời

đại có khoảng cách xa chúng ta, càng cần phải nắm vững nguồn kiến thức bổ trợquí giá này.

Cảm hứng chủ đạo trong sáng tác của Nguyễn Du là tinh thần nhân đạo cao

cả Tôi đã nhận thức rất rõ: gốc rễ, nguồn cội của vấn đề này phải được lí giải có cơ

sở từ những yếu tố về thời đại, gia đình, bản ngã thi nhân… tạo được sức thuyếtphục tiếp cận tác phẩm nhanh hơn và sâu sắc hơn

2.3.1.1 Về thời đại

Tôi đã dành nhiều thời gian đọc tài liệu về tác gia, nắm vững và đã cho họcsinh hiểu được: Nguyễn Du (1765- 1820) sống vào thời đại bão táp của phong kiếnViệt Nam nửa cuối thế kỉ XVIII đầu XIX Các cuộc nội chiến xảy ra liên miên,nông dân nổi dậy khắp nơi, vua chúa tranh quyền, đoạt lợi… Quyền sống conngười bị đe dọa Đây cũng là cơ sở và nền tảng cho cảm hứng nhân đạo trong vănhọc được khơi nguồn và phát triển rực rỡ với nhiều gương mặt tiêu biểu xuất hiện

cùng thời với thi hào: Đoàn Thị Điểm, Hồ Xuân Hương, Nguyễn Gia Thiều, Đặng

Trần Côn…Ý thức cá nhân, ý thức thân phận được soi ngắm trên nhiều bình diện.

Giá trị tự thân, đặc biệt là sự nhìn nhận về tài năng, tài hoa của con người ở phươngdiện nghệ sĩ nghệ thuật đã bắt đầu xuất hiện Đây chính là cơ sở thuyết phục kháchquan lí giải tại sao trong trang văn của Nguyễn Du khai thác rất sâu về bi kịch củangười tài hoa trong xã hội cũ, với cái nhìn biệt nhỡn liên tài, như cách nói của nhàvăn hiện đại Nguyễn Tuân sau này

2.3.1.2 Về gia đình và bản ngã con người Nguyễn Du

Nguyễn Du thuộc về một gia đình danh giá đại quí tộc và có thế lực vào bậcnhất thời bấy giờ Dòng họ Nguyễn Tiên Điền của ông nổi tiếng về tước vị và vănchương Theo sách sử và gia phả cho biết, Nguyễn Du là con cựu thần nhà Lê,thân phụ ông làm đến Đại tư đồ, anh em đều làm quan to đời Lê - Trịnh Thuởnhỏ, nhà thơ sống trong nhung lụa giàu sang quyền quí Những biến cố dữ dội củagia đình, của thời đại đã nhanh chóng đẩy ông vào giữa phong ba bão táp củacuộc đời Mười một tuổi, mồ côi cha Mười ba tuổi mồ côi mẹ Người anh cùngcha khác mẹ là Nguyễn Khản đang là Tả thị lang bộ hình nhưng vì liên can đếnviệc ủng hộ Trịnh Tông nên bị cách chức và giam giữ

Sinh thời, Nguyễn Du là người học sâu, hiểu rộng Ông là bậc tài hoa hiếm

có, từng sống một thời phong lưu công tử nơi đất đế đô khi học ở Thăng Long Lúc

về quê ẩn cư thường đi nghe hát phường vải thâu đêm nên những câu ca, lời hát trữtình cũng như mọi nhịp phách, cung đàn ông đều thông thuộc Những năm trôi dạt,từng trải, nổi chìm nơi đất Bắc, ông đã cảm thông sâu sắc với mọi cảnh ngộ éo le,khổ cực của kiếp nhân sinh

Những thông tin khách quan trên đã cho bản thân tôi thấu cảm sâu sắc: giathế đã tạo cho Nguyễn Du một cốt cách cao sang, tự trọng Và chính hoàn cảnh giađình éo le, thiệt thòi lại đã nuôi dưỡng nên một tâm hồn nhân ái, độ lượng, thật tìnhtrân quí những gì đáng để trân quí của cuộc đời Tài năng phát sáng của ông được

xây đắp từ nền tảng bền vững kia Cuộc đời đầy phong ba bão táp của một conngười tài hoa đã giúp ông sáng tạo nên nhiều tác phẩm vừa giàu tính nhân văn vừatuyệt vời về nghệ thuật.

Một yếu tố quan trọng khiến bản thân tôi rất lưu tâm để hậu sinh càng trânquí gia tài của Nguyễn Du: Văn chương thời đó chưa phải là một nghề Hay nóicách khác, Nguyễn Du hiện hữu với tư cách là một bậc nho gia quan lại phongkiến, mặc dù người đời sau đều nhớ đến ông với vị trí của Đại thi hào Nguyễn Ducầm bút sáng tác không phải để khoe tài, càng không để kiếm sống Viết thơ chỉ

để dốc bầu tâm sự, viết để phơi trải lòng mình Nỗi buồn đau của kẻ ý thức rất rõ

về giá trị bản thân khi đặt vào một xã hội ô trọc - cái xã hội mà con người trí thứctài hoa dễ bị tổn thương, dễ cô đơn, cô độc Có lẽ, khát vọng giao cảm là một khátvọng lớn, muôn thuở của nhân loại Nguyễn Du đâu cần lắm sự mủi lòng của ai

đó với những thương khó đời mình “Khi ốm nặng, ông không chịu uống thuốc,

bảo người nhà sờ tay chân, họ thưa bảo lạnh cả rồi, ông nói được rồi mất, không trối lại một điều gì” (Theo Truyện Kiều, trang 8, Trần Ngọc Hưởng sưu tầm và giới thiệu) Chi tiết sử sách ghi lại cái im lặng của thi nhân trước khi từ giã trần

gian cho ta thấu cảm sâu sắc điều đó Cái ông cần là hậu sinh hiểu được nhữngtâm sự của ông về cuộc đời và đồng tình với ông về một sự bất công lớn của xãhội mà ông sống

2.3.2 Tìm được tiếng nói tri âm – đồng cảm với tác giả

Muốn hiểu đúng tư tưởng, tinh thần các trích đoạn Truyện Kiều, chỉ nắm

xuất xứ trong sách giáo khoa chưa đủ Không đặt các trích đoạn đúng vào mạchtâm sự lớn chảy qua toàn bộ sáng tác của thi hào, công việc phân tích khó thoátkhỏi sự nông cạn, hời hợt Thơ Nguyễn Du chứa đựng nỗi khắc khoải nhân sinhmang tầm nhân loại và nhu cầu tìm đến những liên minh biết nói tiếng nói xótthương các giá trị tinh thần cao quí của con người

Với Nguyễn Du, kẻ luôn sẵn mối thương tâm, hầu như trong trang thơ nàocũng luôn thấy ngay con người nhà thơ, thấy ngay một niềm đau đớn có hình sắc

Tố chất con người của ông có thể cảm nhận qua thơ chữ Hán, qua Nam Trung tạp ngâm đầy tâm sự uẩn khúc, u uất Người đọc cảm nhận được rất rõ nỗi đau vô bờ

của Nguyễn Du trước nỗi kì oan của những khách phong lưu, phong nhã trong xãhội Ta hiểu nỗi bất bình, nỗi hận của ông trước một vấn đề mang tính chất địnhmệnh của xã hội phong kiến Hơn nữa, có thể khẳng định rằng, đó là niềm khaokhát của Nguyễn Du về những tấm lòng tri âm, tri kỉ Ông là người đa tình, đa cảm

Sự biểu lộ cá tính này hầu như là một thông lệ trong văn chương và nghệ thuật Vànhững nhân vật trong tác phẩm chỉ sống mãnh liệt những tình mà thi nhân đã trải.Dường như Nguyễn Du tìm đến văn chương là một sự giải thoát, tìm đến lao độngnghệ thuật để đam mê sáng tạo Nhờ men rượu ngọt kia, ông được là chính mình,được thăng hoa cảm xúc, được giải thoát - một sự giải thoát vĩ đại! Bởi trong nhữngtrang viết kia, biết đâu trong những ngày giá lạnh cô độc khổ đau không ai thấucảm, thi sĩ đã tìm thấy hạnh phúc cùng với những đứa con tinh thần được thai

nghén trong cảm hứng sáng tạo mãnh liệt Đó là gốc rễ của cái Tình thành thật nhất

mà cũng cảm động, dễ hiểu và thuyết phục nhất của người đương đại khi thấu cảm

cổ nhân Điều này đã giúp bản thân tôi hào hứng và tự tin khai thác các trích đoạn

Truyện Kiều theo tiêu chí mới: Hiểu và cảm sâu sắc từ cái Tình của Nguyễn Du.

Hay nói cách khác, cảm nhận từ trái tim đa tình, đa tài của thi nhân để soi chiếu vàonỗi niềm, hành vi và cách ứng xử của nhân vật Tôi đã tạo được một lối đi riêng và

đã làm được cầu nối khá dễ dàng cho học trò cùng đồng vọng và vang ngân vềnhững cảm xúc nhân văn, rất con người từ góc nhìn của người hôm nay

Viết về ai, viết trong hoàn cảnh nào, hầu như Nguyễn Du đều bày tỏ bằng sự

đồng cảm, gắn kết số phận của bản thân với tư cách là người cùng hội cùng thuyền.

Cách nhìn nhận của ông chủ yếu từ những thể nghiệm trong đời sống, từ tâm hồnđược soi chiếu một cách thành thật, tinh tế, thậm chí thật dịu dàng của vẻ đẹp trítuệ Đặc biệt, ông luôn trân quí, nâng niu soi ngắm cái Đẹp của người phụ nữ ởnhiều bình diện, toàn diện: từ thể xác, tâm hồn đến tài năng và phẩm hạnh Điềunày khiến người đọc dễ dàng nhận ra tại sao ông lại yêu thương Thúy Kiều hết mựcnhư thế Khi thấu cảm được, tôi ngộ ra: nhân vật Thúy Kiều đã là máu thịt củaNguyễn Du Kiều không chỉ là đứa con tinh thần sáng tạo; nói đúng hơn, đích thựcnàng chính là người tình trong mộng của người đàn ông đa tình, đa tài, đa cảmNguyễn Du Thi nhân có đến ba người vợ, và người đàn ông tài hoa này còn có baonhiêu mối tình lãng mạn trong sâu thẳm tâm hồn, ta không thể biết Chỉ biết rằng,ông yêu nàng Kiều với một tâm thế, một cách ứng xử rất đời, rất cao sang, lịch lãm,rất văn hóa và hiện đại Ông nhập cảm vào nhân vật, bởi ông hiểu Kiều như chínhnhững gì lòng ông đang khát, đang mơ Kiều là nhân vật lí tưởng của thi pháp trungđại, nhưng từ khi thấu cảm Nguyễn Du, giở trang Kiều nào tôi cũng thấy bóng dángthi nhân bên cạnh nàng: ngắm nhìn nàng, vuốt ve âu yếm nàng, tận hưởng ngưỡng

mộ say sưa tài hoa của nàng, hân hoan hạnh phúc cùng nàng, khổ đau tận cùng thấuhiểu với nàng… Từ góc nhìn này, tôi soi vào các nhân vật trong đoạn trích, dườngnhư tất cả được giải mã Không chỉ với nhân vật chính là Thúy Kiều, chàng Kim

Trọng trong Thề nguyền cũng là bóng dáng Nguyễn Du, Từ Hải trong Chí khí anh hùng cũng có tâm tình của người đàn ông Nguyễn Du Thậm chí, với trích đoạn Nỗi thương mình, dù nàng Kiều là thân phận gái lầu xanh, nhưng soi tự đáy lòng

Nguyễn Du, tôi đã hiểu ra tại sao Kiều vẫn có sức hút của vẻ đẹp sang trọng, mặc

dù nàng vật vã dày vò, đau đớn trong hoàn cảnh đáng thương, bi đát tột cùng!

Để chủ động khai thác các trích đoạn Truyện Kiều, tôi đã đọc nhiều và suy

ngẫm nhiều về Nguyễn Du, bởi hiểu đúng cảm mới đúng, mới tìm được tiếng nóitri âm Hơn nữa, để cần một sự đồng cảm thuyết phục, tôi đã lấy trải nghiệm đờisống cá nhân, biết trân trọng - trân quí những giá trị đời thường, soi vào mới thấycái Tình của Nguyễn Du rất đời, rất thực, rất con người, rất thanh xuân đến tậnngày hôm nay và thanh xuân mãi muôn đời sau Sự thấu cảm của nhà thơ không chỉcủa một người có vốn sống - vốn hiểu biết sâu sắc, mà là thẳm sâu của một trái timtrẻ trung, rất mực đa tình, một kiểu đa tình trần thế, cao sang Đây là điểm đột phá

để tôi định hướng cách dạy mới; phá vỡ sự e ngại, vô cảm của học sinh với các tác

phẩm văn học cổ điển, mà các trích đoạn Truyện Kiều trong sách Ngữ văn 10 là

một minh chứng điển hình

Xác định trọng tâm của các trích đoạn Truyện Kiều trong sách giáo khoa

Ngữ văn 10: Cái Tình trong tác phẩm là sự liền mạch, thống nhất trong cảm xúccủa Đại thi hào; trong số phận, tính cách của từng nhân vật Trên cơ sở lấy cái Tìnhcủa thi nhân làm cốt lõi, để phân tích và đánh giá đoạn trích nhằm tạo sức cuốn hút,gần gũi với tâm lí học sinh, tôi đã chọn tìm được con đường ngắn nhất, làm cầunối giữa tác phẩm (đoạn trích) đến với trái tim học trò Tôi đã từng chia sẻ với học

trò rằng: Học xong các trích đoạn Truyện Kiều ở lớp 10, chỉ cần trong lòng các em

thấy thương, thấy xót, biết yêu quí nàng Kiều là cô trò ta đã chạm được vào trái timcủa đại thi hào Nguyễn Du

2.3.3 Chọn điểm nhấn về cái Tình của Nguyễn Du để tạo đột phá khi dạy các trích đoạn “Truyện Kiều” (Ngữ Văn 10)

* Xác định yêu cầu và trọng tâm kiến thức

Làm rõ vẻ đẹp của mối tình Kim- Kiều và khát vọng hạnh phúc của đôi trai tàigái sắc Từ đó cảm nhận được tấm lòng đồng cảm của Nguyễn Du đối với conngười về khát vọng tình yêu tự do

* Hướng khai thác truyền thống

Ca ngợi sự chủ động, táo bạo của người con gái khuê các, dám vượt qua lễgiáo phong kiến để chủ động đến với tình yêu Sách giáo viên và các tài liệu nghiêncứu đều tập trung phân tích hành vi ứng xử của Kiều là dám yêu và chủ động trongtình yêu

* Hướng khai thác mới

Làm rõ mục đích, động cơ của Thúy Kiều tìm đến KimTrọng; cách ứng xửcủa Kim Trọng với Thúy Kiều trong lễ thề nguyền

- Mục đích, động cơ của Thúy Kiều tìm đến Kim Trọng

Ấn tượng đặc biệt mà nhà thơ muốn mang đến cho ta là cái dáng xăm xăm

của một người con gái khuê các đang tìm đến nơi hò hẹn trong hoàn cảnh đặc biệt

Nàng Kiều đến, và nói ngay với người yêu: Vì hoa nên phải trổ đường tìm hoa -… Biết đâu rồi nữa chẳng là chiêm bao Người đọc nghĩ ngay đến một lời thanh minh của một người con gái ý tứ đang đi ngược lại truyền thống cọc đi tìm trâu Quả chỉ

có tình yêu mới giúp nàng có được sự chủ động tự tin và táo bạo đến thế! Bao nămgiảng Kiều, tôi vẫn bình như vậy Song ngẫm kĩ, hình như nhà thơ không chỉ bênh

vực cho nàng một cách đơn giản và hời hợt theo lẽ thường tình Với Thúy Kiều,đây là lần thứ tư Kim Kiều gặp gỡ Và tình yêu của hai người mới thực sự bắt đầuchỉ mới ban chiều đấy thôi Một nàng Kiều rất giữ gìn, thanh cao đã ngăn được cơn

khát ái tình của Kim Trọng Xem trong âu yếm có chiều lả lơi bằng một tâm thế đường hoàng Ra tuồng trong bộc trên dâu - Thì con người ấy ai cầu làm chi Sao ta

có thể kết luận vội vàng Kiều tìm đến Kim Trọng vì con tim đang thổn thức nhớnhung; sao Kiều lại có thể như con thiêu thân bỏ qua lễ nghĩa đấng sinh thành,dưỡng dục như một kẻ mù quáng? Đã có nhiều quan điểm trái chiều, thậm chí lên

án bước chân phá rào của Kiều xúi người trẻ nên biết sớm mùi vị của trái cấm Tôi

đã ngầm so sánh Kiều đến với tình yêu, chấp nhận tình yêu, và đón nhận nó cũngkhông kém phần sang trọng, mĩ lệ giống Giuy-li-et với Rô-mê-ô của Xếch-spia qua

trích đoạn Tình yêu và thù hận (Ngữ văn 11), nếu chúng ta thực sự đồng cảm sâu

sắc với Nguyễn Du

Sức mạnh nào, lí lẽ nào đã giúp Kiều dám vượt cha mẹ, không chỉ đêm nay

tự tìm đến với chàng Kim, mà đã nhận lời yêu Kim Trọng từ trước, thậm chí ngay

từ cái nhìn đầu tiên Tình trong như đã, mặt ngoài còn e? Ta vẫn thấy trong cái

bước chân “xăm xăm” mạnh mẽ, dứt khoát của nàng có cái yếu đuối, nhỏ bé của

người con gái liễu yếu đào tơ một mình đêm khuya khoảng vắng đêm trường rợn

ngợp, hãi hùng Nguyễn Du cho tôi cảm nhận hành động của Kiều không chỉ là sựbùng phát mãnh liệt của cảm xúc yêu đương; mà là suy nghĩ sâu sắc, chín chắn củamột người con gái vừa có được hạnh phúc tình yêu đã khát khao hướng đến tươnglai đơm hoa kết trái lâu dài Nàng tin tưởng, muốn được chia sẻ cùng người yêu đểnắm giữ hạnh phúc của mình Nó đích thực là một lời thổ lộ thẳng thắn niềm khao

khát và sự can đảm nhận lãnh trách nhiệm của bản thân Kết cấu vì…nên phải….toát ra một giọng lí trí rất dứt khoát Kiều đã xử sự hoàn toàn chủ động.

Khát vọng của nàng thành thực, thẳng thắn Có lẽ vì thế, Nguyễn Du đã tự tin dùng

từ “ hoa” vốn là ẩn dụ chỉ người con gái đặt vào miệng nàng, để chỉ tình yêu củahai người Đến với tình yêu, đối với Kiều, cũng là một hành động vượt qua số

phận Ta xúc động gặp lại trong cảm xúc của nữ sĩ Xuân Quỳnh trong bài thơ Sóng

rất quen thuộc khi gửi gắm thông điệp muôn đời của phái nữ: Cái đích đến cuốicùng của tình yêu là sự bền vững, là được cập bến hạnh phúc trăm năm Nàng Kiềucủa Nguyễn Du rất truyền thống nhưng cũng hiện đại biết nhường nào

- Cách ứng xử của Kim Trọng trong lễ thề nguyền

Hướng khai thác truyền thống, hầu như nhân vật Kim Trọng xuất hiện rất

mờ nhạt, thậm chí thụ động, bị động trước mọi hành xử của nàng Kiều Điều nàykhông thỏa đáng với cái Tình của Nguyễn Du Ai là người chia sẻ, ai là người hiểuthấu lòng Thúy Kiều?

Với nhân vật Kim Trọng, tôi dẫn dắt và tổ chức cho học sinh khai thác đểthấy rõ: Kim Trọng là người đàn ông biết yêu, yêu sâu sắc và biết tận hưởng tìnhyêu thiêng liêng, trong sáng Đồng thời chàng cũng là người rất có trách nhiệm và

dũng cảm dám chịu trách nhiệm trong tình yêu, chung tình như nhất trong cuộc đờiđầy bất trắc.

Trong cảm nhận của chàng Kim, Kiều xuất hiện trong cuộc đời chàng như

từ một giấc mơ, và giấc mơ này mang một sắc thái thật đặc biệt Những từ thanhnhã nhất của tiếng Việt có thể có, những hình ảnh ước lệ đẹp đẽ nhất có thể dùng

đều đã được đưa vào đoạn thơ: thiu thiu, bâng khuâng, mơ màng, tiếng sen, giấc hòe, hoa lê, đỉnh Giáp non thần… Mọi tiếng động, mọi chuyển động đều êm ái, dìu

dặt, khiến cho người đọc cảm nhận sâu sắc tâm trạng bay bổng của chàng Kimtrong không gian tuyệt đối thanh khiết của tình yêu Một người đàn ông đang trongmen tình ái, lại được người yêu - người tình xuất hiện trong không gian và thời gianđặc biệt như thế, có lẽ không chàng trai nào có thể kiềm chế được cảm xúc nồngnàn của hương lửa yêu đương Với Kim Trọng thì khác, bởi chàng hiểu hơn ai hết,những lời lẽ của Kiều không phải là trần ngôn sáo ngữ, càng không phải người yêuphá rào vì lửa tình đang thiêu đốt con tim! Cái vội, cái nghiêm trang, nghiêm trọngtrong lời nói của nàng Kiều đã tác động mạnh đến chàng Kim Chàng Kim hiểu hơn

ai hết lí do nàng Kiều phải thân gái liều lĩnh dặm trường Suy ngẫm kĩ, ta lại thấyNguyễn Du quả là người đàn ông từng trải: Trong tình yêu, đàn ông chỉ thích tậnhưởng, chỉ muốn thời gian ngưng lại ở hiện tại; còn đàn bà yêu, thường đa cảm lo

xa! Chàng đã đón Kiều Vội mừng làm lễ rước vào trân trọng, tôn trọng và nồng ấm

xiết bao! Không thể có từ nào đắt hơn, hợp tình hơn từ “rước” để chỉ tâm thế củachàng Kim đối với tình yêu, với người con gái mình yêu Ta cũng hiểu tại saoNguyễn Du không đi sâu miêu tả cảnh thệ ước của cặp tình nhân Kim Kiều Bởiquan trọng là mục đích của nghi lễ; điều mà Kiều muốn, chàng Kim đồng thuận và

cả hai cùng đồng tâm gắn bó bằng những lời tóc tơ căn vặn, trăm năm tạc một chữ đồng đến xương Một chàng Kim sâu sắc là thế, thấu cảm là thế sao lại bảo chàng

vô tâm hời hợt Thi hào đã không hề duy lí Ông cho ta thấy một chàng Kim trântrọng tình yêu, trân trọng người yêu đến nhường nào Đồng thời, ta cảm nhận đượcchiều sâu thân phận của tình yêu giữa cuộc sống đầy bất trắc Cái đẹp não nùng củatình yêu luôn khuấy động niềm đam mê nhưng cũng thường gợi lên niềm e sợ và ýthức bảo vệ Đoạn trích đã cho ta học được một thái độ ứng xử đúng đắn với khátvọng hạnh phúc của con người từ cái Tình rất con người, rất truyền thống mà cũngrất trí tuệ - hiện đại của Nguyễn Du

3.3.3.2 Trao duyên

* Xác định yêu cầu và trọng tâm kiến thức

Cảm nhận được tình yêu sâu sắc và nỗi đau đớn cùng cực của Thúy Kiềutrong đêm “trao duyên”: Vì hạnh phúc của người mình yêu, nên dù đã dứt tình phụngười để bán mình chuộc cha và em, Thúy Kiều vẫn không đành lòng mặc kệ

chàng Kim Nàng đã nhờ em gái là Thúy Vân thay mình chăm sóc Kim Trọng: Xót tình máu mủ thay lời nước non.

* Hướng khai thác truyền thống

Trọng tâm: Thúy Kiều trao duyên cho Thúy Vân; thể hiện một quan niệm rấtđẹp về tình yêu: yêu không phải chỉ là vì mình mà còn là vì hạnh phúc của ngườimình yêu

* Chọn điểm nhấn mới khai thác đoạn trích

Mâu thuẩn tâm trạng của Thúy Kiều hậu trao duyên, Kiều không phải conngười bổn phận mà là con người cá nhân; qua bi kịch trao duyên để thấy được:hạnh phúc lớn nhất của Thúy Kiều là được yêu, được sống với người mình yêu vànỗi đau đớn nhất của con người khi tự chính mình phải từ bỏ hạnh phúc Từ cảmhứng nhân văn của thi hào, không chỉ đi sâu khắc họa hình tượng người “traoduyên”, tôi đã mở rộng thêm trong giờ học về nhân vật người nhận duyên “keo

loan chắp mối tơ thừa” Thúy Vân.

- Thúy Kiều sau khi trao duyên

Kiều là người con gái táo bạo, dám yêu và yêu mãnh liệt Vì tình yêu, Kiềuluôn biết sống cho hạnh phúc của người mình yêu Đây là cơ sở từ trái tim dẫn dắt

để lí trí sáng suốt Kiều nhờ được em gái thay mình lấy người mình yêu, tìm mọitình lí để em nhận cái công việc quá sức, bởi trao gì không thể trao gửi tình yêu chongười khác Trước khi trao duyên, lí trí dẫn đường nên Kiều rất rành rẽ, hoàn toànchủ động buộc em tự nguyện giúp chị trả nghĩa chàng Kim Nhưng khi tín vật được

trao Chiếc vành với bức tờ mây - Duyên này thì giữ vật này của chung lí trí đã

không điều tiết được tình cảm nữa! Thật xót xa khi Kiều buông lời “của chung” rấtkhó lí giải rành mạch với ai ưa sự rõ ràng đơn giản.Vẫn là lời trao tín vật đấy thôi,nhưng xuất hiện sự bám víu, níu kéo vô hình của Kiều luyến tiếc những gì quá đỗithiêng liêng với nàng Cảm xúc của con tim đang rỉ máu thật khó chấp nhận một sựthật rạch ròi của lí trí

Tôi đã chủ động tổ chức học sinh đi sâu khai thác đọan trích là tâm trạng củaKiều sau khi trao gửi duyên tình cho em Hậu trao duyên! Đây mới là cái Tình mới

mẻ và sâu thẳm của đại thi hào Yêu mà không được yêu Đoạn độc thoại nội tâmcủa người con gái đang phải trải qua một cơn chấn động dữ dội về tâm lí, khi phải

tự lìa bỏ tình đầu đã dày công vun đắp Đó là cảm giác đau đớn tột cùng khi bịtrắng tay Cái đọng lại của đoạn trích không phải là một câu chuyện, một sự việc

mà là nỗi đau khổ của kiếp người hay là bi kịch của con người cá nhân quá giàu nộitâm và tràn đầy ý thức đang diễn ra tận đáy sâu cõi lòng nàng Cho nên nỗi đau rấtthực, rất đời của Kiều cho ta một bài học tự nhiên mà thấm thía: Tình yêu là mộtthứ tình cảm thiêng liêng và đẹp đẽ Mất nó, con người ta có cảm giác chới với,hẫng hụt, thậm chí sống không bằng chết Nếu người đời có được tình yêu, xin hãytrân trọng, giữ gìn! Ở thời đại Nguyễn Du - xã hội trọng nam khinh nữ, nhưngngười đàn ông này quả thực đã từng không dưới một lần cảm nhận sâu lắng nỗilòng tan nát khi cuộc tình tan vỡ, để có những dòng nội tâm rất con người, rất đángthương nhưng cũng rất trân quí những điều ngoài khả năng níu giữ của con người

Khi duyên đã trao, bản năng con tim trỗi dậy Kiều tiếc, nên muốn bám víu