Giáo dục năng lực kiểm soát cảm xúc tiêu cực cho học sinh qua dạy học tác phẩm vợ chồng a phủ (tô hoài)

Đối tượng nghiên cứu Dựa vào đặc điểm trích dẫn văn bản trong sách giáo khoa và định hướngchuẩn kiến thức kĩ năng của Bộ Giáo Dục và Đào Tạo cho bài học "Vợ chồng APhủ"Tô Hoài và điều ki

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓA

TRƯỜNG THPT TRIỆU SƠN I

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

TÊN ĐỀ TÀI:

GIÁO DỤC NĂNG LỰC KIỂM SOÁT CẢM XÚC TIÊU CỰC CHO HỌC SINH QUA DẠY HỌC TÁC PHẨM "VỢ CHỒNG A PHỦ" (TÔ HOÀI)

Người thực hiện: Nguyễn Thị Quỳnh

SKKN thuộc lĩnh vực (môn): Ngữ văn

THANH HÓA, NĂM 2019

MỤC LỤC:

Trang

1 Mở đầu……… ……… 1

1.1 Lí do chọn đề tài……….… … ……… 1

1.2 Mục đích nghiên cứu……….… ……… 1

1.3 Đối tượng nghiên cứu……… ……….… 2

1.4 Phương pháp nghiên cứu……….……… 2

2 Nội dung sáng kiến kinh nghiệm………….……… 2

2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm……… ….……… 2

2.2 Thực trạng vấn đề …… ……….……… 3

2.3 Giải pháp sử dụng……….……… ……… 4

2.4 Hiệu quả.… ……… ……… 19

3 Kết quả và kiến nghị……… ……… 20

3.1.Kết luận……… 20

3.2 Kiến nghị……….……… 20

1 MỞ ĐẦU

1.1 Lí do chọn đề tài

Là một giáo viên (GV) dạy Ngữ Văn, tôi luôn nhận thức rất rõ rằng vănhọc có sự ảnh hưởng rất lớn và sâu sắc đến sự hình thành, phát triển thế giớiquan, nhân sinh quan, nhân cách, thái độ và kĩ năng sống của con người Mỗinhân vật văn học đều có khả năng trở thành những hình mẫu thẩm mĩ để ngườiđọc soi rọi, học hỏi và phấn đấu Vì thế, tôi luôn nỗ lực để mỗi giờ dạy củamình trở thành một cơ hội để học sinh (HS) được trải nghiệm, khám phá nhữnggiá trị tốt đẹp kết tinh trong từng tác phẩm văn học Từ đó góp phần rút ngắnkhoảng cách giữa tác phẩm văn học trong nhà trường với đời sống tâm lí họcsinh

Qua theo dõi các phương tiện truyền thông, tôi thấy tình trạng trẻ em,thanh thiếu niên Việt Nam bị rối loạn kiểm soát cảm xúc ngày càng nhiều "Cácvấn đề sức khỏe tâm thần phổ biến ở các em thường ở hướng nội (lo âu, trầmcảm, cô đơn…) hoặc hướng ngoại (tăng động, giảm chú ý…) Tỉ lệ trẻ vị thành

niên tự tử là 2,3% và có xu hướng gia tăng [12] Vì vậy, theo tôi, giáo dục năng lực kiểm soát cảm xúc cho học sinh nhất là kiểm soát cảm xúc tiêu cực qua dạy học đọc hiểu tác phẩm văn học là một hướng giáo dục bổ ích trong bối cảnh đời sống văn học nhà trường và đời sống xã hội có nhiều chuyển biến như hiện nay.

Tác phẩm "Vợ chồng A Phủ" (1952) của Tô Hoài kết đọng một tình cảmnhân đạo đậm đà, một khả năng phân tích tinh tế, chân thực, biện chứng diễnbiến tâm lí đầy mâu thuẫn giữa những cảm xúc tích cực (yêu đời, ham sống) vànhững cảm xúc tiêu cực (buồn chán, tuyệt vọng) của nội tâm nhân vật Nhữnggiá trị đó của tác phẩm trở thành môi trường thích hợp cho những trải nghiệmtâm lí, cảm xúc của HS khi tiếp cận tác phẩm

Đó là những lí do để tôi quyết định chọn đề tài: Giáo dục năng lực kiểm soát cảm xúc tiêu cực cho học sinh qua dạy học tác phẩm " Vợ chồng A Phủ"(Tô Hoài) làm sáng kiến kinh nghiệm năm học 2018 – 2019

+ Nhận biết những nguyên nhân, biểu hiện của cảm xúc buồn chán, tuyệt vọng Hiểu được ảnh hưởng của tình cảm, cảm xúc buồn chán, tuyệt vọng +Tự điều chỉnh cảm xúc buồn chán, tuyệt vọng của bản thân để luôn có cách cư xử đúng đắn trong học tập và đời sống.

+ Hướng đến những cảm xúc vui vẻ, lạc quan, sẵn sàng vượt qua thử thách trong học tập và đời sống Biết tránh xa các tệ nạn xã hội, hạn chế được những sai lầm nguy hiểm.

1.3 Đối tượng nghiên cứu

Dựa vào đặc điểm trích dẫn văn bản trong sách giáo khoa và định hướngchuẩn kiến thức kĩ năng của Bộ Giáo Dục và Đào Tạo cho bài học "Vợ chồng APhủ"(Tô Hoài) và điều kiện công tác của bản thân, trong giới hạn đề tài này, tôichỉ tập trung nghiên cứu việc giáo dục năng lực kiểm soát cảm xúc buồn chán,tuyệt vọng cho học sinh qua tìm hiểu nhân vật Mị và A Phủ khi dạy học đọc

hiểu phần trích văn bản“Vợ chồng A Phủ"(Tô Hoài) trong sách giáo khoa chương trình Ngữ văn 12 hiện hành (Chương trình cơ bản) tại lớp 12B3 (lớp

thực nghiệm) và lớp 12B4 (lớp đối chứng) của trường THPT Triệu Sơn 1, nămhọc 2018 – 2019

1.4 Phương pháp nghiên cứu

Phương pháp nghiên cứu xây dựng cơ sở lí thuyết: Đọc sách giáo khoa

Ngữ văn 12 tập 2, tài liệu tham khảo có liên quan đến đề tài, thiết kế bài dạytheo phương pháp, kế hoạch đã đề ra

Phương pháp điều tra khảo sát thực tế, thu thập thông tin: khảo sát thực

tế dạy học và thực trạng năng lực kiểm soát cảm xúc buồn chán, tuyệt vọng của

HS trường THPT Triệu Sơn 1

Phương pháp thống kê, xử lý số liệu: Thống kê và xử lý số liệu ở lớp

thực nghiệm và lớp đối chứng trước và sau khi áp dụng đề tài Qua đó thấyđược hiệu quả của đề tài

2 NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm

2.1.1 Về dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh

Trong mấy năm gần đây, việc dạy Ngữ văn trong nhà trường phổ thông

đã có nhiều chuyển biến, thể hiện rõ nhất là yêu cầu chuyển từ dạy học nội dung

sang dạy học phát triển năng lực "Năng lực là tổ hợp đo lường được các kiến

thức, kĩ năng, thái độ mà một người cần vận dụng để thực hiện một nhiệm vụtrong một bối cảnh thực"[1,tr27]

Mục tiêu của dạy học theo hướng phát triển năng lực không phải là hệthống kiến thức, khối lượng nội dung hay biết thật nhiều mà là năng lực cần có

để sống tốt hơn, làm việc hiệu quả hơn, đáp ứng được những yêu cầu của xã hộiđang thay đổi từng ngày Như thế, nội dung, kiến thức ở đây là phương tiện đểđạt được mục đích cuối cùng là năng lực [9, tr16]

2.1.2 Về năng lực kiểm soát cảm xúc buồn chán, tuyệt vọng

Có thể hiểu kiểm soát cảm xúc tiêu cực là việc mỗi người có thể nhận ranhững rung động xấu, bất lợi, gây nguy hiểm đến cảm giác hạnh phúc, sự antoàn, cơ hội phát triển bản thân đang tồn tại trong tâm hồn mình (lo âu, buồnchán, tức giận, tuyệt vọng…) và tìm được giải pháp để khống chế, vượt qua,loại bỏ những cảm xúc đó Năng lực kiểm soát được cảm xúc, nhất là cảm xúctiêu cực của bản thân mỗi người có ảnh hưởng rất lớn đến đời sống tình cảm, sựcảm nhận hạnh phúc, tạo lập các mối quan hệ và sự thành công[11,tr102].

Buồn chán làm mất đi mọi hứng thú về giải trí và cảm xúc hạnh phúc,tạm thời mất hết nguồn năng lượng cần thiết cho công việc mới mà chỉ tập trungvào những gì đã mất Thuật ngữ khoa học gọi cảm xúc buồn chán là "Trầm cảmtiềm tàng" trạng thái này tương ứng với mức độ mệt mỏi mà người ta có thể tựkhắc phục, nếu có nguồn sức mạnh nội tâm cần thiết[11,tr108]

Kiểm soát được cảm xúc buồn chán, tuyệt vọng con người có thể sốngvui vẻ, lạc quan và hạnh phúc hơn

2.1.3 Về khả năng giáo dục năng lực kiểm soát cảm xúc buồn chán, tuyệt vọng qua việc dạy học tác phẩm " Vợ chồng A Phủ" (Tô Hoài)

Văn học không chỉ là một hình thái nhận thức mà còn là một hình tháihành động, không phải chỉ là sự phản ánh hiện thực khách quan mà còn là sựcải tạo hiện thực ấy, không chỉ là công cụ để khám phá, tìm tòi chân lí mà còn

là để giáo dục và thỏa mãn những yêu cầu về mặt thẩm mĩ của con ngườinữa[10, tr119]

Như vậy là việc dạy học tác phẩm văn chương trong trường phổ thôngkhông chỉ hình thành và phát triển ở học sinh năng lực hiểu được nghĩa văn bản

mà còn giúp học sinh lựa chọn, ứng dụng, sáng tạo ý nghĩa văn bản, vận dụngnghĩa văn bản vào tình thế mới của cá nhân học sinh hoặc cộng đồng Qua quátrình tiếp nhận tác phẩm văn học, học sinh hiểu được người, hiểu được mình đểphát triển tâm hồn và cá tính, để giao tiếp hiệu quả với những người xung quanh

vì những mục tiêu khác nhau

Tác phẩm "Vợ chồng A phủ" đã thể hiện tài năng của nhà văn Tô Hoàitrong việc miêu tả nội tâm nhân vật Qua tác phẩm nhà văn đặt ra vấn đề sốphận con người, những con người dưới đáy xã hội- bị tước đoạt hết tài sản, bịbóc lột sức lao động và bị chà đạp về nhân phẩm nhưng vẫn tiềm tàng khátvọng hạnh phúc và đã thức tỉnh, tự giải thoát mình khỏi đau khổ, tuyệt vọng[7,tr 3]

Có thể nhận thấy việc giáo dục năng lực kiềm chế cảm xúc tiêu cực cho học sinh thông qua dạy học tác phẩm "Vợ chồng A Phủ" của nhà văn Tô Hoài là hoàn toàn có cơ sở khoa học và thực tiễn.

2.2 Thực trạng của vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm

2.2.1 Thực trạng về năng lực kiểm soát cảm xúc buồn chán, tuyệt vọng của học sinh

Trước khi áp dụng giải pháp, tôi đã khảo sát về năng lực kiểm soát cảmxúc buồn chán, tuyệt vọng của 120 HS trường THPT Triệu Sơn -huyện TriệuSơn- tỉnh Thanh Hóa Kết quả cụ thể thông qua hệ thống câu hỏi điển hình nhưsau:Tất cả 120 học sinh công nhận mình đã từng phải đối mặt với cảm xúc buồnchán, trong đó 63 học sinh cho rằng đó là tâm trạng thường xuyên Lí do làmcho các em cảm thấy buồn chán thường là bị người thân (bố mẹ, thầy cô, bạnbè) nghi ngờ năng lực của mình, bị điểm kém, hay hoàn cảnh gia đình khókhăn, neo đơn (Nhà nghèo nên bạn bè coi thường, bố mẹ đánh nhau, thậm chí lihôn nên luôn cảm thấy không được quan tâm) Biểu hiện của cảm xúc buồnchán mà học sinh nhận thức được là các em không muốn nói chuyện, dễ tứcgiận, cáu gắt, không muốn đến lớp, nghi ngờ khả năng bản thân Về biện phápkiểm soát cảm xúc buồn chán, tuyệt vọng, các em chủ yếu là tự giải quyết mộtmình, rất ít em chia sẻ với cha mẹ và thầy cô nên khả năng giải quyết triệt đểcòn hạn chế

2.2.2 Thực trạng về việc dạy học " Vợ chồng A Phủ" (Tô Hoài)

Qua thực tế giảng dạy ở trường THPT các năm qua, tôi nhận thấy:

Hiện nay các HS học ban xã hội chủ yếu học văn để lấy kiến thức đi thixét Đại học, còn các HS học ban tự nhiên thì quan niệm học văn chỉ để đủ tốtnghiệp nên đa số học sinh ít quan tâm đến khả năng giáo dục của tác phẩm vănhọc Bên cạnh đó nhiều học sinh ít dành thời gian cho việc đọc các tác phẩmvăn học, nhất là một văn bản dài như "Vợ chồng A Phủ"

“Vợ chồng A Phủ” của Tô Hoài là một truyện ngắn ra đời từ năm 1952,phần văn bản trích trong sách giáo khoa lại viết về cuộc sống của đồng bàongười Mông sống ở vùng cao Tây Bắc dưới ách thống trị của bọn chúa đấtphong kiến miền núi có sự tiếp tay của thực dân Pháp nên nhiều chi tiết vềphong tục, lối sống của người dân miền núi khá xa lạ với học sinh

Khi dạy học tác phẩm này, nhiều giáo viên có xu hướng chỉ chú ý khaithác giá trị nghệ thuật, nội dung, khi đề cập đến mục tiêu giáo dục thì chủ yếu

để ca ngợi sức sống tiềm tàng, khát vọng hạnh phúc, hoặc sức mạnh của tìnhyêu thương ở mức độ khá chung chung mà ít chú trọng giáo dục về năng lựckiểm soát cảm xúc buồn chán, tuyệt vọng cho học sinh một cách tập trung và cụthể

Vì vậy, dạy học văn bản "Vợ chồng A Phủ" của Tô Hoài theo định hướnggiáo dục năng lực kiểm soát cảm xúc buồn chán, tuyệt vọng cho học sinh cònkhá mới mẻ

2.3 Giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề

Để thực hiện giải pháp nâng cao năng lực kiểm soát cảm xúc tiêu cựcbuồn chán, tuyệt vọng cho học sinh qua dạy học tác phẩm "Vợ chồng A Phủ"của Tô Hoài, tôi tiến hành thực hiện các nội dung như sau:

2.3.1 Xác định vấn đề cần giải quyết trong bài học: Tổ chức hướng dẫn

HS đọc hiểu phần trích văn bản “Vợ chồng A phủ" (Tô Hoài); Giúp HS liên hệ,kết nối bài học với bản thân để phát triển năng lực kiểm soát cảm xúc tiêu cưcbuồn chán, tuyệt vọng

2.3.2 Xác định nội dung chủ đề bài học và những nội dung sẽ khai thác để giáo dục năng lực kiềm chế cảm xúc buồn chán, tuyệt vọng

- Sử dụng những đặc điểm và diễn biến tâm lí của nhân vật Mị để giáo dục năng lực kiểm soát cảm xúc buồn chán, tuyệt vọng cho HS: Ở nhân

vật Mị, người đọc có thể tìm thấy được đặc điểm tâm lí liên quan đến cảm xúcbuồn chán, tuyệt vọng

+ Biểu hiện của cảm xúc này thường là lúc nào cũng cúi mặt, mặt buồnrười rười; mất ý thức về cuộc sống xung quanh, không nhận thức được vềkhông gian, thời gian, không quan tâm đến những sự việc đang diễn ra quanhmình "Mị không nghĩ ngợi gì nữa" "A Phủ có là cái xác chết đứng ngay cạnh,

Mị cũng chẳng sao", ít giao tiếp với người khác; có tâm lí chờ đợi cái chết đến

"bao giờ chết thì thôi"

+ Nguyên nhân của sự buồn chán, tuyệt vọng là không đạt được nhữnggiá trị mà mình mong muốn và bị đối xử bất công, không cảm thấy hạnh phúc

và tự do Mị muốn "cuốc nương làm ngô trả nợ thay bố" , Mị muốn "Bố đừngbán con cho nhà giàu" Mị có người yêu muốn theo người mình yêu nhưng lạiphải ở với một người chồng Mị "không có lòng", sống cuộc đời của một cô condâu gạt nợ nhà giàu " Không bằng con trâu, con ngựa"

+ Ở Mị, người đọc cũng học được những cách thức để vượt qua đượccảm xúc buồn chán và tuyệt vọng Cô nghĩ cho bố "Mị chết đi thì bố Mị cònkhổ hơn nhiều" Hay mỗi khi nhớ đến những kỉ niệm rất đẹp lúc Mị còn trẻ, nhớđến những giá trị mà Mị có được "Mị còn trẻ" "Mị thổi lá cũng hay như thổisáo, có biết bao người mê" thì Mị lại muốn tìm cách thoát khỏi nỗi buồn và lạimuốn thoát khỏi cuộc sống đơn điệu tẻ nhạt và khổ sở Việc Mị nghĩ đến nỗi sợcủa cái chết cũng đánh thức bản năng sống và thôi thúc Mị tự giải thoát chomình Và trên tất cả, chúng ta nhận thấy lòng ham sống, tình yêu cuộc sống thiếttha để biết rung động trước thiên nhiên, biết đồng cảm với sự đau khổ của ngườikhác ở Mị là cơ sở sâu xa để Mị vượt qua được cảm xúc và hoàn cảnh buồnchán, tuyệt vọng

- Sử dụng đặc điểm tính cách của A Phủ để giáo dục năng lực kiểm soát cảm xúc buồn chán, tuyệt vọng Ở nhân vật A Phủ, người đọc thấy được

tinh thần yêu đời, sống chủ động lạc quan, mạnh mẽ đối mặt với hoàn cảnh khó

khăn Đây là những phẩm chất rất tốt để A Phủ không bị chìm đắm trong buồnchán và tuyệt vọng dù hoàn cảnh và cuộc đời nhiều đau buồn

2.3.3 Xác định mục tiêu bài học

* Về kiến thức: Giúp học sinh: Biết về cuộc đời, con người tác giả và

hoàn cảnh sáng tác tác phẩm Hiểu được giá trị nhân đạo của truyện thể hiệnqua sự lên án tội ác của bọn thống trị và khẳng định sức sống ngoan cường, khátvọng tự do tiềm tàng ở người dân lao động vùng cao Tây Bắc Nắm được nghệthuật xây dựng hình tượng nhân vật, miêu tả sinh hoạt, phong tục và tâm lí nhân

vật trong đoạn trích Đặc biệt, giúp HS có thêm một số kiến thức cơ bản về kiểm xoát cảm xúc buồn chán, tuyệt vọng.

* Về kĩ năng: Bên cạnh việc củng cố các kĩ năng đọc- hiểu truyện, giao

tiếp, tạo lập văn bản, phân tích, bình luận; Cần tập trung rèn luyện cho HS kĩ năng vận dụng kiến thức đọc hiểu được từ văn bản vào thực tiễn cuộc sống của mỗi cá nhân.

* Về thái độ: Cảm thông với nỗi thống khổ của người dân Tây Bắc dưới

ách thống trị của thực dân phong kiến, cảm phục sức sống mãnh liệt, trân trọng

khát vọng hạnh phúc, tự do; Biết yêu bản thân mình, trân trọng sự sống, lạc quan hướng đến cuộc sống hạnh phúc, có niềm tin vào chế độ xã hội.

* Về định hướng phát triển năng lực:

Câu 1: Tìm những chi tiết miêu tả cuộc sống của Mị ở nhà Phá Tra?

Câu 2: Bằng một số tính từ khái quát lại tâm trạng, cảm xúc của Mị ở nhàthống lí? Tâm trạng và cảm xúc đó có gì khác khi Mị ở nhà với bố mẹ?

Câu 3: Chỉ ra những chi tiết miêu tả diễn biến tâm lí của Mị trong đêmtình mùa xuân? Từ những chi tiết đó, theo em, Mị đã làm những gì để tạm thờithoát khỏi cảm xúc buồn chán, tuyệt vọng?

Câu 3: Tại sao nói chính tính cách của A Phủ đã giúp cho A Phủ vượt qua

số phận đau buồn của mình?

Câu 4: Bàn về ý nghĩa của tinh thần lạc quan trong cuộc sống ?

- Nhập vai, đóng vai Mị trải nghiệm hoàn cảnh và cảm xúc nhân vật:

HS tự cảm nhận, lí giải về những cảm xúc nội tâm của Mị trong mỗi lầnnghĩ về cái chết Từ đó học sinh được trải nghiệm cảm xúc mới, học được cáchlắng nghe cảm xúc bản thân và người khác và để trân trọng sinh mạng conngười

- Phương pháp dạy học hợp tác, sáng tạo kết hợp với kĩ thuật phòng

tranh: GV tổ chức cho HS vẽ tranh từ tờ giấy có chấm mực (Được đề cập trong

hoạt động khởi động và giải quyết trong hoạt động sáng tạo) theo nhóm Đểhoàn thành nhiệm vụ này mỗi nhóm HS chọn một bạn vẽ tốt nhất làm tổ trưởng.Bạn tổ trưởng trình bày ý tưởng và phân công các thành viên đảm nhận cácphần việc cụ thể để hoàn thành bức tranh theo ý tưởng

- Sử dụng kĩ thuật sơ đồ tư duy: Mô hình lại các mức độ nhận thức của

HS về cảm xúc buồn chán của con người: biểu hiện- hậu quả- nguyên nhân- giảipháp

- Tạo tình huống gần với thực tiễn để học sinh xử lí: Điểm tổng kết

học kì I của em quá thấp làm cho bố mẹ thất vọng Bố mẹ trách mắng em và đổlỗi cho nhau, bố nói mẹ không biết dạy con, mẹ nói bố chỉ biết công việc khôngquan tâm đến con không khí gia đình căng thẳng Trình bày tâm trạng và nêucách xử lí tình huống của em?

2.3.5 Giao nhiệm vụ học tập để HS chuẩn bị bài trước khi đến lớp: HS

đọc kĩ tác phẩm thực hiện chuẩn bị trước ở nhà các yêu cầu trong phiếu học tập

số 1, số 2, số 3 (Tôi sẽ thể hiện yêu cầu trong tiến trình dạy học)

2.3.6 Tiến trình dạy học thực nghiệm trong ba tiết với 5 hoạt động sau:

Hoạt động 1 : Khởi động

- GV: Ghim lên bảng một tờ giấy trắng

Sau đó GV dùng bút dạ đen chấm vài

- HS: Đưa ra nhiều nhận xét khác nhau

(Đa số học sinh cho rằng tờ giấy bẩn

hơn nên vứt đi, một số khác nói còn

- Đặt vấn đề: Đứng trước một sựviệc, hình ảnh, mỗi người có thểđưa ra ý kiến riêng Ý kiến đó cóthể tích cực hay tiêu cực phụ thuộcvào cách nhìn nhận của mỗi người

Bài học "Vợ chồng A phủ" sẽ giúp

chúng ta gặp gỡ những con ngườitưởng chừng cuộc sống của họ chỉ

có buồn chán, tuyệt vọng nhưng họvẫn vươn lên hướng đến hạnh phúc

Hoạt động 2 : Hình thành kiến thức

I Tìm hiểu chung:

- GV: Yêu cầu học sinh đọc phần tiểu dẫn

- GV: Mời 1 học sinh nêu những nét

chính về tác giả?

- HS đọc phần Tiểu dẫn, dựa vào những

hiểu biết của bản thân để trình bày những

nét cơ bản về: Cuộc đời, sự nghiệp văn

học và phong cách sáng tác của Tô Hoài

- GV nhận xét, chốt ý

- GV giới thiệu một số công trình nghiên

cứu về sáng tác của Tô Hoài (GV trình

chiếu - thông tin về tác giả)

- GV mời học sinh nêu xuất xứ và hoàn

I.Tìm hiểu chung

1 Tác giả:

a Cuộc đời: Tô Hoài (1920-2015)

b Sáng tác văn học:

-Viết văn từ trước Cách mạng

- Sáng tác thể hiện vốn hiểu biếtphong phú về nhiều lĩnh vực củađời sống, đặc biệt là phong tục vàsinh hoạt đời thường

- Tác phẩm tiêu biểu:

2 Tác phẩm:

cảnh sáng tác truyện Vợ chồng A Phủ

của Tô Hoài

- Trên cơ sở đọc và chuẩn bị bài ở nhà,

GV yêu cầu HS xác định kết cấu truyên :

phóng Tây Bắc, in trong tập Truyện Tây Bắc, giải Nhất Giải thưởng Hội

Văn nghệ Việt Nam 1954 - 1955

b Kết cấu truyện:

-Tác phẩm gồm hai phần lớn:

c Đoạn trích-Vị trí phần trích: Đoạn trích trongSGK là phần một Được đánh giá là

có nhiều đặc sắc hơn phần hai

* GV hướng dẫn HS đọc phần trích

trong SGK:

- Trên cơ sở đọc và chuẩn bị bài ở nhà,

GV yêu cầu HS tóm tắt truyện (kể chi

tiết hơn về phần trích trong SGK)

* Tìm hiểu nhân vật Mị.

- Sự xuất hiện của Mị ở đầu truyện

+ 1 HS đọc phần mở đầu

+ GV nêu câu hỏi: Mị xuất hiện ngay ở

những dòng đầu tiên của truyện Em hình

dung và cảm nhận được điều gì về nhân

vật Mị trong đoạn văn mở đầu? Cách mở

đầu như thế gợi được những ấn tượng

như thế nào cho người đọc?

- GV hướng dẫn học sinh nhận thức

được cuộc sống đau khổ, buồn chán,

tuyệt vọng của Mị trong thân phận

con dâu gạt nợ nhà Pá Tra

-HS thực hiện phần chuẩn bị trong phiếu

- Bước đầu tạo được ấn tượng mạnh

mẽ về chân dung thân phận của Mị,gợi mở những hình dung về cuộcđời, số phận nhiều đau khổ, buồnchán

b Cuộc sống của Mị ở nhà thống

lí Phá Tra

PHIẾU HỌC TẬP SỐ 1

HS trả lời các câu hỏi sau:

1- Em hiểu nghĩa khái niệm “con dâu

gạt nợ” như thế nào? Từ đó có thể hiểu

được điều gì về Mị trong vai trò vợ A

Sử?

2- Chỉ ra những chi tiết miêu tả, khắc

họa Mị khi ở lâu trong nhà thống lí Pá

Tra (nhận thức về thời gian, không

gian sống, hành động dáng vẻ, suy

nghĩ)? Những chi tiết đó gợi cho em

những suy nghĩ và cảm nhận gì?

Định hướng giáo dục (Sau khi học

sinh trình bày tôi sẽ liên hệ khắc sâu

cho học sinh về nguyên nhân, biểu

hiện và hâu quả của cảm xúc tiêu cực

buồn chán, tuyệt vọng):

Khi rơi vào cảnh ngộ không mong

muốn, phải sống trong đày đọa, đơn

điệu, tù túng, cô đơn suốt một thời

gian dài, con người thường có nguy

cơ mất hết ý thức về cuộc sống quanh

mình dễ rơi vào câm lặng, vô cảm.

Đây là trạng thái rất nguy hiểm vì đó

là lúc cuộc sống trở nên vô nghĩa,

giống như chết ngay khi đang sống

vậy Các em cần lắng nghe cuộc sống

của mình và những người xung

quanh để tránh cho mình và người

thân không bị rơi vào trạng thái và

không? Tại sao Mị lại rơi vào cảm

xúc buồn chán, tuyệt vọng khi ở nhà

Pá Tra?

(Tôi muốn HS gọi tên được đặc điểm

của những biểu hiện tâm lí rất mơ

hồ, từ đó nhận thức rõ hơn các

nguyên nhân và biểu hiện của cảm

xúc tiêu cực buồn chán, tuyệt vọng.)

4- Khi miêu tả Mị trong nhà thống lí,

* Thân phận con dâu gạt nợ nhà giàu: Thực chất là nô lệ truyền kiếp không công

* Cuộc sống của Mị ở nhà Pá Tra:

- Không còn ý thức về thời gian "Đã mấy năm", nhưng "từ năm nào cô không nhớ …"

- Mơ hồ về không gian bên ngoài

"không biết là sương hay nắng" Cănbuồng có 1 ô vuông bằng bàn tay).Cuộc đời tù hãm, bế tắc, luẩnquẩn…

- Hành động, dáng vẻ bên ngoài: + Cúi mặt, buồn rười rượi, khôngnghĩ ngợi… vùi vào làm việc cảngày và đêm

- Suy nghĩ: vô cảm với mọi thứ, cótâm lí chờ đợi cái chết đến với mình

một cách vô thức "mình sẽ ngồi trong cai lỗ vuông ấy mà trông ra đến bao giờ chết thì thôi…" Ngày

Tết Mị chẳng buồn đi chơi…

Nội dung giáo dục

* Cuộc sống của Mị có thể khái quát trong từ buồn chán, tuyệt vọng Cuộc sống hoàn toàn đối lập với sự trẻ trung, tự do, yêu đời, đẹp tựa bông hoa rừng giữa mùa xuân của Mị lúc còn ở nhà mình Vì giờ

nhà văn thường so sánh Mị với hình

ảnh nào? Sự so sánh đó có tác dụng gì?

Nhận xét về nghệ thuật xây dựng chân

dung Mị của Tô Hoài?

5- Qua cuộc sống làm dâu của Mị, tác

giả muốn phản ánh hiện thực xã hội

nào?

( HS trả lời cá nhân, mỗi HS chỉ thực

hiện 1 câu GV nhận xét, nhấn mạnh

những nội dung chính)

- GV đăt vấn đề để giáo dục: Có phải

ngay từ đầu Mị đã chấp nhận cuộc sống

như vậy ở nhà thống lí, phản ứng của Mị

trong thời gian đầu bị bắt về nhà A Sử

như thế nào? Điều đó cho thấy gì ở Mị?

- Việc Mị vứt nắm lá ngón đi sau khi

gặp cha có giúp em tìm được bài học gì

cho mình khi rơi vào hoàn cảnh bi

kịch, buồn chán?

(Thông thường khi dạy chi tiết này, GV

chỉ dừng lại ở sự ca ngợi lòng hiếu

thảo của Mị nhưng tôi đã đặc biệt nhắc

nhở học sinh về ý nghĩa của tình cảm

gia đình Ý thức trách nhiệm với gia

đình sẽ đem lại nghị lực sống mạnh

mẽ, nâng đỡ các em tạm thời thoát khỏi

suy nghĩ tiêu cực trong tình huống khó

khăn)

- GV hỏi để dẫn dắt chuyển ý: Ở nhà

thống lí lâu như vậy, liệu ý thức về cuộc

sống có trở lại với Mị không? Sự kiện

nào đánh dấu sự hồi sinh ấy?

đây Mị không được sống theo mong muốn của mình, bị đối xử tàn nhẫn, không tình yêu, không danh dự, không tự do

* Nghệ thuật miêu tả sinh động,cách giới thiệu khéo léo, hấp dẫn,nghệ thuật tả thực, so sánh, tươngphản -> gợi liên tưởng đến kiếpsống bị chà đạp, cầm tù, mất hết ýthức về sự sống giống một súc nô

* Cuộc đời Mị là cuộc đời làm dâugạt nợ nhà giầu của những ngườiphụ nữ vùng cao là cuộc đời tôi tớ,

bị vắt kiệt sức lao động, bị chà đạp

về nhân phẩm và bị trói buộc bởithần quyền, mê tín Mị sống tăm tối,nhẫn nhục, buồn chán, tuyệt vọngtrong nỗi khổ thể chất và tinh thần.Nhà văn phản ánh, tố cáo sâu sắchiện thực tàn ác của chế độ thực dânphong kiến miền núi có sự tiếp taycủa hủ tục, thần quyền

-> Bản chất là cô gái nhận thức được giá trị của mình, Mị thà chết để được là mình chứ không muốn sống trong tuyệt vọng Đây

là sự phản kháng tiêu cực nhưng cho thấy Mị là cô gái có sức sống mạnh mẽ Tuy nhiên rất may lòng hiếu thảo đã ngăn Mị chết vì nếu

Mị chết thì cô sẽ chẳng bao giờ có

cơ hội đến được với hạnh phúc -> Bài học kiểm soát cảm xúc tiêu

cực: Khi nhận thấy mình đang ở trong tâm trạng bi quan, tuyệt vọng, các em hãy nghĩ cho bố mẹ, người thân của mình Ngay cả khi các em cho rằng nỗi đau của mình

có thể do chính bố mẹ gây ra nhưng phải tin nhất định là có lí

do nào đó, bởi bố mẹ nào cũng

* Tìm hiểu sự hồi sinh của Mị trong

Nhóm 2: Chỉ ra những biểu hiện về diễn

biến tâm lí, hành động của nhân vật Mị

trong đêm tình mùa xuân?

Nhóm 3: Xác định ý nghĩa tiếng sáo và

đưa ra cảm nhận của em về Mị trong

đêm tình mùa xuân

thương con Bố mẹ đã cho các em

sự sống Nếu các em hủy hoại sự sống của mình thì bố mẹ, người thân của các em sẽ đau khổ vô cùng.

c Mị trong " mùa xuân năm ấy"

* Tác nhân: Không khí mùa xuân,tiếng sáo gọi bạn, tiếng nhạc trongbữa cơm cúng năm mới, hơi rươulàm tâm hồn Mị bồi hồi

* Diễn biến tâm lí, hành động củaMị:

- Mị lắng nghe tiếng sáo, tiếng sáo

vọng lai thiết tha bồi hồi - nhẩmthầm theo bài hát

- Lén uống rượu, lòng sống về ngàytrước "Mị thổi lá cũng hay như thổisáo Có biết bao người mê"

- Mị bước vào buồng, ngồi xuốnggiường, trông ra cửa sổ Thấy phơiphới trở lại, đột nhiên vui sướng

"Mị trẻ lắm Mị vẫn còn trẻ Mịmuốn đi chơi" Mị nhận thức được

"mình với A Sử không có lòng vớinhau" Mị khóc

- Mị thắp đèn cho sáng, Mị sắp đichơi Mị quấn lại tóc, lấy cái váyhoa

- Khi bị A Sử trói vào cột, Mị “như không biết mình đang bị trói”, vẫn

Nhóm 4: Nhận xét thành công nghệ

thuật tả cảnh, tả tâm trạng nhân vật của

Tô Hoài khi miêu tả sự hồi sinh của Mị

trong đêm tình mùa xuân

- GV hỏi: Từ sự hồi sinh của Mị, em

học được bài học gì để vượt qua cảm

xúc buồn chán, tuyệt vọng?

Định hướng giáo dục: Tôi đặc biệt lưu

ý học sinh rằng Mị là hiện thân cho sự

buồn chán và tuyệt vọng đến cùng cực

nhưng vẫn không thôi yêu đời, ham

sống Qua Mị, các em sẽ học được

những bài học giá trị để có thể vượt

qua được cảm xúc tiêu cực buồn chán,

tuyệt vọng

+ Mị trẻ, Mị thổi sáo và kèn lá rất hay,

Có bao nhiêu người ngày đêm theo Mị

+ Mùa xuân Mị cũng đi chơi < ->

+ Mị nhẩm theo bài hát Thắp đèn cho

sáng Bao nhiêu người có chồng cũng

đi chơi Mị sắp đi chơi Mị quấn lại tóc.

thả hồn theo tiếng sáo

*Ý nghĩa: tiếng sáo gọi bạn làmsống lại những kỉ niệm khi Mi còntrẻ và lại ý thức về thời gian, thânphận Tiếng sáo biểu tượng cho tuổitrẻ, tình yêu, hạnh phúc Tiếng sáomùa xuân gợi nhắc cho Mị nhớ đếnnhững giá trị đã có, đồng thời làm

Mị nhận thức rõ hơn hiện thực cuộcsống đau khổ, tuyệt vọng của mình.Tất cả những biểu hiện đó cho thấy

ý thức về sự sống đã trở lại Cô Mịcũng đã bước đầu hành động đểkhẳng định quyền con người củamình Khát vọng sống trở lại.Cường quyền chỉ trói buộc được thểxác không tiêu diệt được tâm hồn

và sức sống mãnh liệt của Mị

* Miêu tả sự hồi sinh của Mị trongđêm tình mùa xuân cho thấy khảnăng quan sát tinh tường, sự amhiểu phong tục đời sống tâm lí đồngbào người Mông rất sâu sắc của TôHoài

-> Bài học giáo dục về kiểm soát cảm xúc buồn chán, khi buồn chán ta có thể tự vượt qua bằng cách:

+ Suy nghĩ xem bản thân ta có những giá trị gì Bất cứ ai cũng có giá trị của riêng mình, vẻ đẹp ngoại hình, trí tuệ giỏi giang, tâm hồn lương thiện, hay một tài lẻ nào đó (Hát hay, đá bóng giỏi, nói chuyện có duyên…) Nghĩ xem ta

có bao nhiêu người yêu mến Làm như vậy mỗi người sẽ thấy yêu và trân trọng bản thân hơn Từ đó thêm tự tin sống tốt.

+ Nhớ lại những kỉ niệm tốt đẹp

mà ta đã có Những kỉ niệm đó sẽ giúp ta nhận ra rằng cuộc sống

Mị với lấy cái váy hoa) < ->

Tiết 2

* Tìm hiểu nhân vật Mị trước cảnh A

Phủ bị trói

- GV hỏi: Phản ứng lúc đầu của Mị khi

nhìn thấy A Phủ bị trói là gì? Theo em

tại sao Mị lại có thái độ như vậy?

- Nguyên nhân nào đã khiến Mị có hành

động cắt dây trói cho A Phủ? Hành động

đó của Mị có ý nghĩa gì?

- GV đặt câu hỏi kết nối để giáo dục:

Theo em đồng cảm, yêu thương giúp đỡ

mọi người xung quanh có phải là một

giải pháp giúp ta vượt qua buồn chán

và tuyệt vọng hiệu quả không? Vì sao?

Khi đặt ra câu hỏi trên, tôi muốn HS

suy nghĩ về ý nghĩa của lẽ sống tình

thương đối với con người Tình yêu

thương quan trọng như sợi dây diều

nối các em với cuộc đời

luôn có những điều tốt đẹp và ta xứng đáng được hưởng điều đó + Phải hành động để thể hiện mong muốn của mình, hát, đi chơi, chăm sóc bản thân cho đẹp, cho khỏe, dũng cảm phản kháng lại nghịch cảnh để đòi quyền lợi chính đáng Ngay cả khi sự phản kháng đó có thể chưa giải quyết triệt để được ngay nghịch cảnh thì

nó cũng giúp chúng ta tìm ra ý nghĩa và sức mạnh của chính mình

c Mị - khi nhìn thấy A Phủ bị trói trong đêm đông:

- Lúc đầu, thấy A Phủ bị trói, Mị

dửng dưng, vô cảm: "A Phủ có là

cái xác chết đứng ngay cạnh Mị cũng chẳng sao".-> Mị quen với cảnh tượng ấy đến mức vô cảm Cuộc sống ở nhà Pá Tra đã làm tê liệt tâm hồn và ý thức về sự sống của Mị.

- Khi nhìn thấy “dòng nước mắt chảy xuống hai hõm má đã xám đen lại” của A Phủ: Mị xúc động, nhớ

lại mình, đồng cảm với người Mịnhận ra tội ác của bọn thống trị

để ta có thêm một người bạn, thêm một chỗ dựa những lúc ta cô đơn, chơi vơi, để ta thêm tin tưởng vào những điều tốt đẹp trong cuộc

- GV yêu cầu học sinh thực hiện

Phiếu học tập số 3: (HS đã được giao

chuẩn bị trước ở nhà)

1-Trong phần trích ở sách giáo khoa,

khi miêu tả nhân vật Mị, nhà văn

nhiều lần đề cập đến chi tiết cái chết.

Đó là những lần nào ? Thử vào vai Mị

và lí giải tâm lí của Mị trong những

lần đó?

+ Lần thứ nhất, Mị trốn về định chào cha

rồi ăn lá ngón chết, nhưng thương cha,

Mị lại thôi.-> Mị thà chết chứ không

muốn sống làm dâu nhà giàu

+ Lần thứ 2 là khi Mị đã sống lâu trong

cái khổ, Mị đã quen rồi thì không tưởng

đến cái chết nữa-> Mị bị tê liệt ý thức

phản kháng

+ Lần thứ 3 là trong đêm tình mùa xuân,

khi Mị ngồi trong phòng, nhớ về lúc Mị

còn trẻ và nhận thức rõ hơn Mị và A Sử

không có lòng với nhau-> nhận ra mâu

thuẫn giữa khát vọng và thực tế cuộc

sống

2- Theo em, ý nghĩ về cái chết có ý

nghĩa như thế nào với Mị?

3- Theo em hành động Mị chạy theo A

Phủ có ý nghĩa như thế nào?

sống Từ đó ta có thêm niềm vui và

sự tự tin vào chính mình Tin rằng mình có ích cho ai đó là một cách

để chúng ta không cảm thấy cô đơn và tuyệt vọng Biết trân trọng cuộc sống sinh mạng của người khác thì cũng sẽ phải trân trọng cuộc sống và sinh mạng của chính mình.

- Khi miêu tả Mị ở nhà thống lí, nhàvăn nhiều lần đề đến cái chết đểdiễn tả tâm lí phức tạp, đầy mâuthuẫn của Mị, vừa cam chịu, vô cảmvừa căm hận, khao khát vươn lên: + Lần thứ 4, khi Mị bị trói Mị nghĩđến một người đàn bà bị chồng tróiđến chết trong nhà Phá Tra Mị sợquá, cựa quậy xem mình còn sốnghay đã chết -> khi đối diện với cáichết Mị lại thấy sợ

+ Lần thứ 5, Mị nhìn thấy A Phủ bịtrói và Mị vẫn thản nhiên "Nếu APhủ có là cái xác chết đứng đấy Mịcũng chẳng sao"

+ Lần thứ 6, khi Mị nhìn thấy APhủ khóc, Mị nghĩ A Phủ sẽ phảichết, Mị nghĩ, A Phủ việc gì phảichết và Mị tưởng tượng Mị bị tróithay vào đấy, Mị phải chết trên cáicọc ấy, Mị không thấy sợ-> Mị sẵnsàng chết thay cho A Phủ

+ Lần thứ 7, sau khi cứu A Phủ, Mịđứng lặng trong bóng tối, rồi vụtchạy theo A Phủ vì "Ở đây thì chếtmất"

-> Sợ chết là muốn sống Nỗi sợ của cái chết đánh thức bản năng sống của Mị và thôi thúc Mị chạy băng đi theo A Phủ