Từ định hướng đọc hiểu đến hướng dẫn cách làm bài cảm nhận về chi tiết nghệ thuật trong truyện ngắn tự sự ở trường THPT

Trong khi con đường dạy học văn đang có nguy cơ đứng trước lối mòn, sựkhuôn sáo thì việc đào sâu vào những chi tiết trong tác phẩm tự sự là hướng đimới mẻ và đáp ứng được thực tế thi cử

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ

Người thực hiện: Đỗ Thị Hòa

Chức vụ: Giáo viên SKKN thuộc lĩnh vực (môn): Ngữ văn

THANH HOÁ NĂM 2019

Mục lục

Tra

ng

1.Mở đầu:.……….2

1.1 Lý do chọn đề tài:……… 2

1.2 Mục đích nghiên cứu: ……….3

1.3 Đối tượng nghiên cứu:……….3

1.4 Phương pháp nghiên cứu:………3

2 Nội dung của sáng kiến kinh nghiệm: ……….3

2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm:………3

2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm:………… …4

2.3 Các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề:……….5

2.3.1.Chi tiết nghệ thuật :……… 5

2.3.2 Vai trò của chi tiết nghệ thuật:………6

2.3.3 Định hướng cách đọc hiểu truyện ngắn tự sự thông qua chi tiết:……… 11

2.3.4 Một số dạng đề thường gặp về chi tiết trong truyện ngắn tự sự:……… 12

2.4 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm đối với hoạt động giáo dục, đối với bản thân và đồng nghiêp:……… 19

3 Kết luận và kiến nghị:……… 20

3.1 Kết luận:……… 20

3.2 Kiến nghị, đề xuất:……… 21

1.Mở đầu:

1.1 Lý do chọn đề tài:

Nam Cao, đại biểu xuất sắc của dòng văn học hiện thực phê phán Việt Nam

(1930-1945) đã từng dõng dạc: Văn chương không cần đến những người thợ khéo tay, làm theo một vài kiểu mẫu đưa cho Văn chương chỉ dung nạp những người biết đào sâu, biết tìm tòi, khơi những nguồn chưa ai khơi và sáng tạo những cái gì chưa có…[1] Đó là trách nhiệm của người cầm bút Còn với người

đọc, để hiểu và cảm thụ được vẻ đẹp của tác phẩm văn học cũng không phải làcông việc mang tính khuôn mẫu, bởi mỗi văn bản có một chìa khóa riêng để giải

mã chiều sâu cảm xúc và nội hàm giá trị nhân văn, nhân sinh của nó Để làmđược công việc mang tính thẩm mĩ này, cần căn cứ vào đặc trưng thể loại,khuynh hướng nghệ thuật của tác giả, giai đoạn văn học Với truyện ngắn tự

sự, thì chi tiết nghệ thuật chính là chiếc chìa khóa hữu hiệu nhất giúp người đọc

dễ dàng tiếp cận tác phẩm Không một nhà văn nào có thể bắt đầu câu chuyệncủa mình mà không cần chi tiết Chi tiết chứa đựng trong nó sự khởi đầu củamột cuộc đời, sự manh nha của một sự kiện Nhiều khi, truyện ngắn sống được

là nhờ vào các chi tiết hay, chi tiết phát sáng, chi tiết đắt giá Ở truyện ngắn, mỗi chi tiết đều có vị trí quan trọng như mỗi chữ trong bài thơ tứ tuyệt Trong đó chi tiết có tính nghệ thuật đóng vai trò đặc biệt như những nhãn tự trong bài thơ vậy[2] Còn nhà văn Paultốpxki cho rằng: “Chi tiết làm nên hạt bụi vàng của tác phẩm” Và không có một tác phẩm lớn nào mà chi tiết lại nhạt nhẽo, nông cạn,

thiếu sức sống Trong tiếp nhận văn học, càng không được xem nhẹ chi tiết Đọchiểu và cảm nhận tác phẩm văn chương từ cấp độ chi tiết là yêu cầu quan trọng

và cần thiết, đặc biệt đối với việc dạy học Ngữ văn ở trường phổ thông

Nghị quyết Hội nghị Trung ương 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện

giáo dục và đào tạo nêu rõ: Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy học theo hướng hiện đại; phát huy tính tích cực chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức kĩ năng của người học; khắc phục lối truyền đạt một chiều ghi nhớ máy móc Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học, tạo cơ sở để người học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kĩ năng, phát triển năng lực[3].

Tuy nhiên, không dễ thay đổi việc học từ “thụ động” sang việc học “tích cực” vìphần lớn người học và cả người dạy đã quen với phương pháp học truyền thống.Thói quen này đã ăn sâu vào tiềm thức và khó có thể phá bỏ ngay Thêm vào đóphần lớn người học vẫn có xu hướng chống lại việc “đọc tài liệu trước khi lênlớp”, “tham gia thảo luận trên lớp” hay “tự đọc thêm ở nhà” một cách chủ động

và tích cực Đây chính là thách thức cho người dạy và người học muốn áp dụngphương pháp dạy học tích cực[4] Nhất là trong thực tế phần lớn học sinh đangdần quay lưng lại với môn Văn Sự lên ngôi của công nghệ thông tin, của cácngành giải trí đã khiến cho văn hóa nghe nhìn ngày càng phát triển, văn hóa đọctrong nhà trường giảm sút nghiêm trọng Hiện tượng học sinh học chay văn bản,chủ yếu là văn bản truyện tự sự ngày càng phổ biến Vì thế, thầy lại phải ra sức

thuyết trình, còn học sinh lại tự biến mình thành bình chứa.

Bên cạnh việc yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học thì những năm gần đây

Bộ giáo dục cũng chú trọng nhiều đến việc đổi mới hình thức và phương pháp

kiểm tra đánh giá, nhất là ở khâu ra đề Đặc biệt là trong kỳ thi tốt nghiệp THPTnăm 2017-2018 đề thi nghị luận văn học hướng đến dạng đề liên hệ, đối sánhcác chi tiết trong hai tác phẩm Thế nhưng thực tế việc thay đổi tư duy dạy vàhọc trong trường phổ thông còn chậm chuyển biến Phương pháp đọc chép vẫnthống lĩnh, học sinh học tủ, học lệch còn tồn tại nhiều.

Trong khi con đường dạy học văn đang có nguy cơ đứng trước lối mòn, sựkhuôn sáo thì việc đào sâu vào những chi tiết trong tác phẩm tự sự là hướng đimới mẻ và đáp ứng được thực tế thi cử của học sinh trong các kỳ thi học sinhgiỏi cũng như thi THPT quốc gia những năm gần đây Đó là lí do người viết lựa

chọn đề tài Từ định hướng đọc hiểu đến hướng dẫn cách làm bài cảm nhận về chi tiết nghệ thuật trong truyện ngắn tự sự ở trường THPT với mong muốn phát

huy sự sáng tạo, tiếp thu chủ động tích cực của học sinh hiện nay

1.2 Mục đích nghiên cứu:

Qua đề tài nghiên cứu tôi muốn được trao đổi với đồng nghiệp về hướng tiếpcận mới trong dạy học truyện ngắn tự sự nhằm nâng cao trình độ chuyên môn.Đồng thời, giúp các em học sinh tránh được những nhược điểm thông thườngtrong các bài viết như xa rời văn bản, chưa biết cách khai thác sắc nét những chitiêt nghệ thuật tiêu biểu trong tác phẩm Hy vọng đề tài này sẽ được đồng nghiệpđón nhận, góp ý và ít nhiều cải thiện được tình trạng dạy- học Ngữ văn còn khánhàm chán trong nhà trường THPT hiện nay

1.3 Đối tượng nghiên cứu:

- Học sinh khối khối 12 trường THPT Tĩnh Gia 4

- Khảo sát thực nghiệm ở các lớp: 12B1,12B5 và 12C3

- Thời gian thực hiện: năm học 2016-2017 và năm học 2017-2018

1.4 Phương pháp nghiên cứu:

Sử dụng phương pháp thống kê, phương pháp điều tra khảo sát thực tế, thuthập thông tin, phân tích, so sánh đối chiếu, thử nghiệm

2 Nội dung của sáng kiến kinh nghiệm

2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm:

Luật giáo dục, điều 28.2 đã ghi: Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh; phù hợp với đặc điểm từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học, khả năng làm việc theo nhóm, rèn kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh[5] Vì thế, những năm gần

đây theo sự chỉ đạo của Bộ giáo dục, Sở giáo dục và đào tạo đã tổ chức các lớptập huấn nhằm đổi mới phương pháp dạy học và kiểm tra đánh giá học sinh Vấn

đề đổi mới đặt ra là thách thức lớn đối với ngành giáo dục nói chung trong đó có

bộ môn Ngữ văn bởi đây là môn học đòi hỏi tính nghệ thuật cao Người giáoviên dạy văn không chỉ là người truyền thụ kiến thức khoa học đơn thuần mà họcòn phải đóng vai là nghệ sĩ, là diễn viên để truyền cảm xúc cho học sinh củamình để từ đó tạo hứng thú cho học sinh tích cực, chủ động chiếm lĩnh tácphẩm

Những năm về trước hầu hết phương pháp truyền thống của giáo viên là khikhai thác một truyện ngắn tự sự thường chú trọng đến: cốt truyện, diễn biến sự

việc, cuộc đời nhân vật mà quên đi vai trò của chi tiết Đây là lí do khiến bài viếtcủa các em thường khá hời hợt, rơi vào cảm nhận chung chung, xa rời văn bản

và những chi tiết đặc sắc, cụ thể của tác phẩm Trong khi chỉ những bài viết biếtkhai thác các chi tiết nghệ thuật đặc sắc mới thể hiện được sự mới mẻ, sáng tạoriêng của các em Đọc hiểu văn bản tự sự bắt đầu bằng những chi tiết thực sựmới đáp ứng được yêu cầu đổi mới trong dạy học văn khi xem học sinh là bạnvăn, bạn đọc sáng tạo chứ không phải là cái bình phong chứa đựng cảm xúc củathầy

Có rất nhiều công trình nghiên cứu đưa ra phương pháp tiếp cận đúng

hướng, chú trọng chi tiết nghệ thuật như: Vấn đề giảng dạy tác phẩm văn học theo thể loại (Nhiều tác giả- NXB Giáo dục, 1978), Những bài giảng văn ở Đại học (Lê Trí Viễn- NXB Giáo dục, 1982), Giảng văn I, II (Nhiều tác giả- NXB

Đại học & THCN, 1982)… Từ sau cải cách giáo dục, ngoài sách giáo khoa vàsách tham khảo chính thức của Bộ giáo dục (Sách giáo viên), nhiều nhà nghiêncứu, phê bình, nhiều nhà giáo tham gia viết các công trình nghiên cứu và phântích các tác phẩm văn học được giảng dạy trong nhà trường Các công trình này

đã giúp rất nhiều cho giáo viên và học sinh trong việc tìm hiểu, nhận thức vàcảm thụ tác phẩm văn học Nhưng cũng có nhiều bài viết khi nghị luận về mộttác phẩm tự sự cụ thể chỉ giúp học sinh tiếp thu theo lối học vẹt, học theo [6]

2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm:

2.2.1.Thực trạng chung:

Thực tế cho thấy học sinh học ban C rất khó lựa chọn chuyên ngành khi đăng

kí tham gia xét tuyển Đại học, Cao đẳng Hơn nữa sau khi được đào tạo cơ hộitìm kiếm việc làm cực kì khó khăn Đó là lí do nhiều em đã quay lưng lại vớimôn Văn- môn học được coi là “quốc hồn, quốc túy của dân tộc”

Nhiều em học môn Ngữ văn có tâm lí ái ngại vì các em cho rằng đây là mônhọc nhiều chữ, ngại viết, ngại đọc Cũng chính vì ngại nên việc soạn bài mới,học bài cũ đối với môn Văn ở các em không còn thường xuyên Đa phần các emkhông đọc văn bản trước ở nhà mà chủ yếu trông chờ vào giáo viên Trong khiphân phối chương trình còn quá nhiều bất cập Có những bài dạy buộc giáo viênphải chạy đua với thời gian Đó là lí do dẫn đến kết quả cuối cùng trong tiềmthức của các em chỉ là sự mơ hồ về cốt truyện, nhân vật và ít nắm được các chitiết cụ thể nhất là chi tiết có tính nghệ thuật

Từ năm 2014, kiều bài nghị luận so sánh thường hay xuất hiện trong các kỳthi quốc gia Đặc biệt đề thi THPT quốc gia năm 2017-2018 và đề thi minh họacủa Bộ năm học 2018-2019 tập trung vào kiểu nghị luận so sánh hai chi tiếtnghệ thuật trong hai tác phẩm Mục đích của kiểu bài này trước hết và quantrọng là để chỉ ra được chỗ giống và khác nhau giữa các đối tượng so sánh, từ đóthấy được những mặt kế thừa, những điểm cách tân của từng khuynh hướng vănhọc, giai đoạn văn học, tác giả, tác phẩm; thấy được vẻ đẹp riêng của từng tácphẩm; sự đa dạng muôn màu của phong cách nhà văn, góp phần hình thành kĩnăng lý giải nguyên nhân của sự khác nhau giữa các hiện tượng văn học Đây làkiểu bài nghị luận văn học yêu cầu cao về kiến thức và kĩ năng và phải biết thấu

cảm tác phẩm Nếu các em không nắm được chi tiết nghệ thuật của tác phẩm, ítnhất là vị trí của chi tiết ấy làm sao có thể làm được bài

Hơn nữa, dạng bài này chưa “lộ diện” trong sách giáo khoa nên không ítgiáo viên tỏ ra lúng túng khi hướng dẫn học sinh viết bài, điều đó cũng ảnhhưởng ít nhiều đến chất lượng làm bài thi của học sinh

2.2.2 Thực trạng riêng:

Trường THPT Tĩnh Gia 4 nằm ở phía Bắc huyện Tĩnh Gia đóng trện địa bàn

xã Hải An- một xã bãi ngang có điều kiện kinh tế khó khăn đặc biệt Nơi đâytrình độ dân trí thấp kém, ít đầu tư cho con em học hành Phần lớn học sinhkhông có nguyện vọng thi Đại học mà học chỉ cốt lấy bằng tốt nghiệp đi kiếm

việc làm Vì thế các em học rất cầm chừng Điều này gây ra không ít khó khăn

trong công tác giảng dạy của tất cả các bộ môn trong nhà trường nói chung vàmôn Ngữ văn nói riêng

Đó là chưa kể đến các trò chơi điện tử, máy tính bảng, điện thoại thôngminh…đang có sức cuốn hút vô cùng hấp dẫn đối với các em vậy thì làm saocác em có thể chuyên tâm vào việc học và đọc văn cho được? Nếu có đọc thì các

em chưa biết cách tiếp cận tác phẩm, nhân vật dựa vào chi tiết nghệ thuật màchủ yếu quan tâm nhiều đến cốt truyện, sự việc Thực tế đáng buồn hơn nhiềuhọc sinh còn không nhớ nổi tên tác giả, không nhớ tên nhân vật trong tác phẩmsau khi đã học, vậy thì đương nhiên những chi tiết nghệ thuật với các em cũngchỉ là chi tiết nhỏ lẻ, không đáng quan tâm, dẫn đến bài viết của các em thườnghời hợt, nông cạn

Đặc biệt, không chỉ đối với học sinh trung bình, yếu, kém mà ngay cả với đốitượng học sinh khá giỏi khi gặp phải dạng đề có liên quan đến vấn đề lí luận bàn

về chi tiết nghệ thuật thì một hạn chế lớn nhất là các em không có kiến thức về líluận Thực ra, đây là vấn đề thuộc phạm vi kiến thức chuyên sâu, hầu như các

em ít được làm quen trong phạm vi cấp học, nó không chỉ gây cản trở cho họcsinh mà thậm chí dạng đề này cũng gây ra không ít khó khăn, lúng túng cho rấtnhiều giáo viên đứng lớp Đó là lí do giải thích vì sao kết quả kỳ thi học sinhgiỏi cấp tỉnh của nhà trường ở bộ môn Ngữ văn trong những năm gần đây cònkhá khiêm tốn

Quyết định chọn đề tài này hy vọng sẽ được đồng nghiệp đón nhận, cùng tìm

ra giải pháp để nâng chất lượng của nhà trường qua các kỳ thi Đồng thời cũngđịnh hướng giúp học sinh có được phương pháp đọc hiểu truyện tự sự theohướng mới để các em chủ động chiếm lĩnh tri thức, sáng tạo nghệ thuật và cóđược kĩ năng viết bài thuần thục hơn

2.3 Các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề:

2.3.1 Chi tiết nghệ thuật :

2.3.1.1 Khái niệm:

Chi tiết là một từ ngữ quen thuộc trong giao tiếp hằng ngày Theo Từ điển tiếng Việt thì chi tiết là Phần rất nhỏ, điểm nhỏ trong nội dung sự việc hoặc hiện tượng (Ví dụ: Kể rành rọt từng chi tiết) Là thành phần riêng rẽ hoặc tổ hợp đơn giản nhất của chúng có thể tháo lắp được (Ví dụ: chi tiết máy).

Như vậy, trong đời sống hằng ngày từ chi tiết được hiểu và dùng như một thành tố, một bộ phận nhỏ của một sự việc, tổng thể Chi tiết được hiểu như là

một thành phần thuộc về cấu tạo[7]

Trong văn học, theo định nghĩa của nhóm tác giả Lê Bá Hán, Trần Đình Sử,

Nguyễn Khắc Phi thì chi tiết là: Các tiểu tiết của tác phẩm mang sức chứa lớn

về cảm xúc và tư tưởng[8] Cũng theo nhóm tác giả này thì: Tùy theo sự thể hiện

cụ thể, chi tiết nghệ thuật có khả năng thể hiện, giải thích, làm minh xác cấu tứnghệ thuật của nhà văn, trở thành tiêu điểm, điểm hội tụ của tư tưởng tác giảtrong tác phẩm Chi tiết nghệ thuật gắn với quan niệm thuật về thế giới conngười, với truyền thống văn hóa nghệ thuật nhất định

Một tác phẩm tự sự có thể bao gồm một đến một chuỗi các sự việc và mỗi sự

việc như thế lại được xây dựng bởi nhiều chi tiết Chi tiết có thể là một lời nói, một cử chỉ, một hành động của nhân vật, hoặc một sự vật, một hình ảnh thiên nhiên, một nét chân dung…Những chi tiết đặc sắc tập trung thể hiện rõ nét sự việc tiêu biểu [9] Như vậy, chi tiết nghệ thuật gắn với quan niệm nghệ thuật và

quan niệm nhân sinh của nhà văn Đối với người đọc, khi nhận biết được các chitiết đắt giá trong tác phẩm, chúng ta có thể làm sáng tỏ được ý nghĩa của hìnhtượng nghệ thuật, tư tưởng chủ đề của tác phẩm và hiểu rõ ý đồ sáng tạo của tácgiả

2.3.1.2 Phân loại chi tiết:

Theo Từ điển thuật ngữ văn học, nếu căn cứ vào vị trí, vai trò của chi tiết

nghệ thuật trong tác phẩm có thể phân loại chi tiết thành hai nhóm:

- Nhóm chi tiết thuộc về nghệ thuật (những chi tiết chỉ đóng vai trò vật liệu xâydựng làm tiền đề cho cốt truyện phát triển thuận lợi và hợp lí)

- Nhóm chi tiết có tính nghệ thuật (những chi tiết tập trung thể hiện cho cấu tứcủa tác giả, có giá trị thẩm mĩ đa dạng, thường được tô đậm, nhấn mạnh trongtác phẩm)

Trong đó nhóm chi tiết thứ 2 thường được quan tâm bởi giá trị nghệ thuậtđộc đáo Trong khuôn khổ chuyên đề, tôi chỉ xin hướng tới nhóm đối tượng thứ2- những chi tiết có tính nghệ thuật (gọi chung là chi tiết nghệ thuật) [10]

2.3.2 Vai trò của chi tiết nghệ thuật:

2.3.2.1 Đặc trưng của truyện ngắn tự sự:

Truyện ngắn là tác phẩm tự sự cỡ nhỏ, thường được viết bằng văn xuôi, phảnánh cuộc sống trong tính khách quan của nó thông qua con người, hành vi và các

sự kiện Truyện ngắn đề cập đến hầu hết các phương diện của đời sống con

người và xã hội Nét nổi bật của truyện ngắn là sự giới hạn về dung lượng Nếu tiểu thuyết là một đoạn của dòng đời thì truyện ngắn chỉ là mặt cắt của dòng đời như mặt cắt giữa một thân cây cổ thụ Chỉ liếc qua những dòng vân trên khoanh gỗ tròn kia dù trăm năm vẫn thấy cả đời thảo mộc (Nguyễn Minh

Châu) Do hạn chế về dung lượng câu chữ, nên truyện ngắn không phản ánhđược một phạm vi hiện thực rộng lớn như tiểu thuyết, mà chỉ là những câuchuyện trong khoảnh khắc, là giây phút lóe sáng của cuộc đời nhân vật

Pautôpxki đã nói: Tôi nghĩ rằng truyện ngắn là một truyện ngắn gọn, trong đó cái không bình thường hiện ra như một cái gì bình thường và một cái gì bình

thường hiện ra như một cái không bình thường Vì vậy, khi viết truyện ngắn nhà

văn phải có khả năng quan sát sắc sảo, năng lực khái quát cao độ để có thể phảnánh được bản chất của con người và đời sống qua một hiện tượng, một biến cố,một lát cắt Nhà văn phải dồn nén hiện thực và tư tưởng vào trong những chi tiết

nghệ thuật có dung lượng ý nghĩa lớn lao như: Bàn tay xiết lại thành nắm đấm

(Hê-min-uê)[11] Vì vậy, yếu tố quan trọng bậc nhất của truyện ngắn là các chi

tiết nghệ thuật: “Yếu tố quan trọng bậc nhất của truyện ngắn là những chi tiết

cô đúc và lối hành văn mang nhiều ẩn ý tạo cho tác phẩm chiều sâu chưa nói hết”[12] Các chi tiết được lựa chọn đưa vào truyện ngắn phải độc đáo, giàu ý nghĩa nghệ thuật Truyện ngắn hay không thể có những chi tiết vô bổ (Sêkhốp).

Truyện ngắn được người ta ví như một cành cây, còn truyện dài là cả một

thân cây rườm rà Do đó cái hay của truyện ngắn là sự vừa vặn, nghĩa là biết bắt đầu truyện chỗ nào, kịp thời chấm hết ở chỗ nào (Nguyễn Minh Châu) Giới

hạn vô hình đầy nghiêm khắc này chỉ những nhà văn tài năng mới có thể nắmbắt được Do đó, việc sắp xếp để chi tiết xuất hiện trong hoàn cảnh, tình huống,

thời điểm nào cũng có ý nghĩa quan trọng Trong truyện ngắn toàn truyện phải

là cái vòng khép kín, không quá dài, không ngắn quá, không xô đẩy xộc xệch, thậm chí không thừa chi tiết nào Khi đã đi vào truyện (…) chi tiết này phải soi rọi cho chi tiết khác (Ma Văn Kháng) Những tác giả thành công ở thể loại

truyện ngắn thường rất có ý thức về việc sáng tạo yếu tố quan trọng này Vũ ThịThường – nhà văn chuyên viết truyện ngắn- đã nhận thấy ưu điểm của mình qua

chi tiết Chi tiết là chỗ mạnh nhất của tôi.

Như vậy, chi tiết nghệ thuật dù chỉ là yếu tố nhỏ lẻ qua tác phẩm nhưng mangsức chứa lớn về cảm xúc tư tưởng Thiếu chi tiết nhà văn không thể đúc nên tácphẩm Chi tiết càng có sức biểu hiện, sức khơi gợi và ám ảnh càng lớn, càng gópphần nâng cao giá trị của tác phẩm Chính vì vậy có thể khẳng định: Chi tiếtnghệ thuật có vai trò rất quan trọng đối với thể loại truyện ngắn tự sự

2.3.2.2.Vai trò của chi tiết nghệ thuật trong truyện ngắn tự sự:

Từ khái niệm ta thấy chi tiết nghệ thuật được xem là linh hồn của văn bảnnghệ thuật Khái niệm chi tiết đặt ra nhằm phân biệt với tổng thể nhưng nókhông tách rời tổng thể Sự hòa hợp giữa chi tiết và tổng thể sẽ tạo thành chỉnhthể Chi tiết nghệ thuật được xem là thành tố nhỏ nhất trong chỉnh thể nghệthuật

Bàn về tương quan giữa chi tiết và tổng thể, có ý kiến cho rằng: Đôi khi chỉ

vì một đôi mắt mà người ta phải cưới nguyên cả một người đàn bà Câu nói đókhẳng định một thực tế: Đôi khi, chi tiết có thể đánh gục cả một tổng thể, thậmchí nó thay thế lấn át tổng thể Trong tác phẩm văn chương, chi tiết có thể nhỏ

về quy mô, tầm vóc nhưng nó chứa đựng tư tưởng lớn, tình cảm lớn Không nhàvăn vĩ đại nào không tập trung xây dựng hình tượng nghệ thuật từ những chi tiếtnhỏ đặc sắc[13] Thực tế cho thấy chỉ bằng những chi tiết cô đúc, tiêu biểu, kếthợp với lối hành văn nhiều ẩn ý, nhiều nhà văn đã để lại những ấn tượng sâu sắctrong lòng người đọc bằng những hình tượng nghệ thuật độc đáo, giàu sức sống:

nhân vật nhân vật AQ (AQ chính truyện- Lỗ Tấn), chị Dậu (Tắt đèn- Ngô Tất Tố), nhân vật Chí Phèo (Chí Phèo- Nam Cao)…đều là những hình tượng điển

hình đặc sắc chưng cất bằng những chi tiết cụ thể nhưng có sức khái quát cao,phản ánh được diện mạo, bản chất con người và bộ mặt xã hội Qua đó thể hiệnđược quan niệm nhân sinh của nhà văn đối với cuộc đời

a Vai trò của chi tiết đối với việc xây dựng cốt truyện:

Cốt truyện là hệ thống các sự kiện, biến cố xảy ra trong đời sống của nhânvật, có tác dụng bộc lộ tính cách, số phận nhân vật và làm sáng tỏ tư tưởng chủ

đề của tác phẩm Đối với nhà văn việc tạo nên cốt truyện là yếu tố đầu tiên củaquá trình sáng tạo Làm nên cốt truyện là các sự kiện Làm nên các sự kiện làcác chi tiết Chi tiết nghệ thuật đóng vai trò vật liệu xây dựng làm tiền đề chocho cốt truyện phát triển thuận lợi và hợp lí

Trong truyện, nhờ chi tiết mà cốt truyện được triển khai và phát triển đầyđặn, thông qua tình tiết mà cảnh trí, tình huống, tính cách tâm trạng, hình dáng,

số phận của nhân vật được khắc họa và bộc lộ đầy đủ Những chi tiết trở thànhnhững điểm sáng thẩm mĩ của tác phẩm, có vị trí không thể thiếu trong sự pháttriển của cốt truyện, gắn liền với những bước ngoặt trong cuộc đời, số phận nhânvật Thiếu chi tiết là thiếu sự đặc tả, thiếu tính cụ thể, truyện sẽ trở nên nhạt

nhẽo, hời hợt, thiếu sức hấp dẫn Chẳng hạn, cốt truyện trong tác phẩm Chiếc thuyền ngoài xa của Nguyễn Minh Châu có lẽ sẽ dừng lại khi nhân vật Phùng đã hoàn thành nhiệm vụ săn tìm một bức hình mà anh ta tự nhận xét: hài hòa và đẹp, một vẻ đẹp thực đơn giản và toàn bích nếu không có thêm chi tiết: Ngay lúc

ấy, chiếc thuyền đâm thẳng vào trước chỗ tôi đứng Sau cảnh đắt trời cho,

Phùng đã kịp chứng kiến cảnh một người đàn bà hàng chài bị chồng mình đánhđập tàn nhẫn cạnh một chiếc xe tăng rà phá mìn của công binh Mĩ Trong trườnghợp này, chi tiết mở đầu đoạn tiếp theo đã mở ra một câu chuyện mới mà nhờ nóPhùng đã ngộ ra ý nghĩa hiện thực về cuộc sống Như vậy, bám sát các chi tiếttrong tác phẩm giúp cho chúng ta có thể phân đoạn được cốt truyện, nắm rõđược các dấu mốc quan trọng trong câu chuyện được kể Thêm vào đó, thôngqua việc tìm hiểu ý nghĩa chi tiết chúng ta có thể biết thêm ý nghĩa cốt truyện

mà tác giả muốn gửi gắm

b Vai trò của chi tiết nghệ thuật tạo nên cách mở đầu hấp dẫn cho câu chuyện:

Bàn về cách viết truyện ngắn, nhà văn Sê-khốp có phát biểu: Theo tôi viết truyện ngắn cốt nhất phải tô đậm cái mở đầu và cái kết luận (Theo Sê-khốp bàn

về văn học) Nhà văn phải dụng công để tạo nên một cách mở đầu thật độc đáo,

ấn tượng thu hút sự chú ý của người đọc ngay từ những dòng đầu tiên Kiệt tác

Chí Phèo của Nam Cao đã làm được điều đó khi mở đầu truyện ngắn là chi tiết

tiếng chửi của Chí

Mở đầu trang văn, Nam Cao đã để cho Chí Phèo xuất hiện bằng một hình ảnh

hết sức sống động và độc đáo Chí Phèo khật khưỡng: Hắn vừa đi vừa chửi Bao giờ cũng thế, cứ rượu xong là hắn chửi Người đọc cứ thế bị cuốn hút vào câu

chuyện Cả làng Vũ Đại không có ma nào thèm nghe Nhưng người đọc chúng

ta lại thích nghe Cái tài của Nam Cao là chỗ ấy Hơn nữa, đây không phải tiếng

chửi bâng quơ, đơn giản mà rất logic: Bắt đầu hắn chửi trời…Rồi hắn chửi đời…chửi ngay tất cả làng Vũ Đại…chửi cha đứa nào không chửi nhau với

hắn…chửi đứa chết mẹ nào đẻ ra thân hắn…Đằng sau nét bút tưởng đâu là kí

họa gây cười nếu đọc kĩ còn cảm thấy đây là sự vật vã của một linh hồn tuyệtvọng Trong cơn say Chí đã thấm thía nỗi đau về thân phận Chí khao khát đượcgiao tiếp với đồng loại Chí muốn được ai đó chửi nhau với hắn để hắn còn được

là người Thế nhưng ở đây Chí đã bị đánh bật ra khỏi xã hội loài người Đáp lạilời Chí là sự im lặng đáng sợ Vẫn là một mình Chí trong sa mạc cô đơn Hắn cứchửi rồi lại nghe Chỉ còn mình Chí với ba con chó dữ Dân làng không ai thèmchấp Chí cũng như không thèm chấp tiếng chó sủa Tiếng chửi của Chí là tiếngkêu đau thương xé lòng của một con người có ý thức về bi kịch của mình: sốnggiữa cuộc đời nhưng đã mất quyền làm người

c Vai trò của chi tiết đối với tình huống truyện:

Nếu như cấu tứ, mạch cảm xúc là điểm tựa để người đọc khám phá tìm hiểumột bài thơ thì tình huống truyện chính là yếu tố tạo ra những bất ngờ và làmnên nét độc đáo cho câu chuyện Mỗi truyện ngắn thường có kết cấu xoay quanhmột tình huống Tình huống là hoàn cảnh bất thường mà con người buộc phảibộc lộ bản lĩnh, tính cách của mình Trong tác phẩm tự sự, tình huống có vai tròquan trọng đặc biệt đối với việc thể hiện số phận và tính cách nhân vật, là mộttrong những vấn đề cốt lõi, là chìa khóa khi khám phá tác phẩm Nói về vai trò

của tình huống trong truyện ngắn, giáo sư Nguyễn Đăng Mạnh cho rằng: tình huống giống như một thứ nước rửa ảnh mà qua đó các nhân vật nổi hình, nổi khối Tình huống truyện được hình thành bởi hệ thống các chi tiết nghệ thuật có

quan hệ biện chứng với nhau

Truyện ngắn Vợ nhặt của Kim Lân đã xây dựng được tình huống truyện hết

sức độc đáo nhờ vào hệ thống các chi tiết xoay quanh anh cu Tràng: về ngoạihình (xấu xí), tính cách (dở hơi, vừa đi vừa nói nhảm, đôi khi ngửa cổ lên trờicười hềnh hệch), gia cảnh nghèo nàn (căn lều tồi tàn, rúm ró), lại là dân xómngụ cư- một thứ cỏ bồng chốn hương thôn, thân phận con ong cái kiến trong xãhội lúc bấy giờ Tràng sống cùng người mẹ già trong hoàn cảnh nạn đói diễn ra

vô cùng khủng khiếp (khắp nơi sặc mùi tử khí, không khí vẫn lên mùi ẩm thốicủa rác rưởi và mùi gây của xác người)…Vậy mà vào một buổi chiều tối sầm lại

vì đói khát Tràng trở về cùng người đàn bà lạ Đó là vợ của Tràng Chỉ bằng vài

ba câu tán tỉnh tầm phơ tầm phào và bốn bát bánh đúc Tràng đã dễ dàng nhặt

được vợ giống như một anh chàng tốt số đào hoa Tràng nhặt được vợ chính làtình huống độc đáo, đặc sắc và vô cùng éo le cho câu chuyện Qua đó nhằm làmnổi bật số phận, tính cách nhân vật và chủ đề tư tưởng của tác phẩm

d Vai trò của chi tiết trong việc xây dựng hình tượng nhân vật:

Nhà văn Tô Hoài cho rằng: Nhân vật là nơi duy nhất tập trung hết thảy, giải quyết hết thảy trong một sáng tác Quả đúng như vậy, nhân vật không chỉ là nơi

nhà văn gửi gắm tư tưởng, tình cảm, quan niệm của mình về cuộc đời mà còn lànơi tập trung các giá trị nghệ thuật của tác phẩm Thành bại của một đời văn,một giá trị tác phẩm phụ thuộc rất nhiều vào nhân vật Hình tượng nhân vật trởnên sinh động, gợi cảm là nhờ các chi tiết Chi tiết cho thấy tính cách nhân vật

và diễn biến quan hệ của chúng Do đó chi tiết rất quan trọng đối với nhân vật,

vừa tạo ra sức hấp dẫn, thú vị, vừa bộc lộ ý nghĩa của chúng Mỗi nhân vật làmột sinh thể toàn vẹn được tạo nên bởi các chi tiết có quan hệ máu thịt với nhau Chẳng hạn, để tạo nên một hình tượng nhân vật Chí Phèo trong truyện ngắncùng tên của Nam Cao đó là sự liên kết bởi: các chi tiết về ngoại hình (khuônmặt, đầu, răng, mắt, quần áo…); các chi tiết về hành động (chửi, say, rạch mặt

ăn vạ, đến với thị Nở, đòi lương thiện, giết Bá Kiến, tự sát…); các chi tiết vềnội tâm (tâm trạng Chí khi gặp thị Nở, …); chi tiết về ngôn ngữ (tiếng chửi,tiếng nói đòi lương thiện…)

e Chi tiết nghệ thuật góp phần tạo nên kết cấu đặc sắc cho tác phẩm:

Trong Từ điển thuật ngữ văn học, kết cấu được quan niệm là “toàn bộ tổ

chức phức tạp và sinh động của tác phẩm”, thuật ngữ này được phân biệt vớikhái niệm bố cục, nó không chỉ là bố cục tác phẩm, mà còn bao gồm cả sự liênkết bên trong, nghệ thuật kiến trúc nội dung cụ thể của tác phẩm Soạn giả người

Pháp Etienne Souriau trong cuốn Vocabulaire d’esthétique (Từ điển mĩ học) cho rằng: thuật ngữ kết cấu chỉ trật tự, tỉ lệ và mối liên hệ giữa các bộ phận trong một tác phẩm nghệ thuật, đặc biệt là trật tự và mối liên hệ được tạo nên bởi một dụng ý quan trọng của nghệ sĩ Như vậy, cốt lõi của khái niệm này bao gồm hai phương diện: thứ nhất, đó là sự bố trí, sắp xếp các yếu tố, bộ phận của tác phẩm

theo trình tự và nguyên tắc nào đó; thứ hai, đó là sự liên kết giữa các yếu tố, bộphận đó với nhau và với tư tưởng chủ đề trong tác phẩm, là sự phù hợp giữa chấtliệu, hình thức với nội dung để tạo nên tính chỉnh thể, toàn vẹn của tác phẩm.Trong tác phẩm văn học chi tiết phải tuân thủ kết cấu Kết cấu giúp tổ chức chitiết Trong nhiều truyện ngắn nhà văn tạo nên kết cấu độc đáo nhờ chi tiết nghệthuật

Khi mới ra đời Chí Phèo có tên gọi là Cái lò gạch cũ- đólà nơi Chí Phèo ra đời: Một người đi thả ống lươn nhặt được Chí trần truồng, xám ngắt trong một

cái váy đụp để bên cái lò gạch bỏ không Nhưng đây cũng có thể là nơi hứa hẹn

sự ra đời của Chí Phèo con Chi tiết cái lò gạch cũ được nhắc lại hai lần trong

tác phẩm đặt ở vị trí đầu và cuối thiên truyện như một thủ pháp trùng lặp, gópphần khái quát một hiện tượng phổ biến đến mức thành quy luật khủng khiếptrong cuộc đời những người nông dân ở xã hội cũ, họ bị xã hội thực dân nửaphong kiến đẩy vào con đường lưu manh, ra vào kiếp tối tăm của thú vật, bị

cướp đi cả nhân hình lẫn nhân tính Việc lặp lại hai lần chi tiết cái lò gạch cũ và

lấy chi tiết đó đặt tên cho tác phẩm Nam Cao đã nói lên một điều rằng: Chừngnào xã hội còn bất công, tàn bạo, chừng ấy còn hiện tượng như Chí Phèo Quachi tiết này cho thấy nhà văn Nam Cao đã nhận thức được cái tận cùng của xungđột giai cấp ở nông thôn

g Chi tiết nghệ thuật góp phần thể hiện chủ đề của tác phẩm, tư tưởng nghệ thuật của tác giả:

Chủ đề tư tưởng nghệ thuật là linh hồn, là hạt nhân của tác phẩm, là kết tinhnhững cảm nhận, suy nghĩ của tác giả về cuộc đời Do yêu cầu của tư duy kháiquát người ta thường đúc kết tư tưởng tác phẩm bằng một số mệnh đề ngắn gọn.Thực ra, tư tưởng náu mình trong những hình tượng sinh động, thông qua nhữngchi tiết nghệ thuật đặc sắc