Giáo dục đạo đức, nhân cách cho học sinh THPT qua giảng dạy truyện ngắn chiếc thuyền ngoài xa của nguyễn minh châu

Nhà thơ Tố Hữu từng nói: “Mỗi tác sáng tác văn học chân chính đều làmột đề nghị về cách sống” chính vì vậy việc dạy văn phải luôn gắn với việc dạyngười, dạy cách ứng xử, ứng phó trong cu

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓA

TRƯỜNG THPT HẬU LỘC 2



SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

GIÁO DỤC ĐẠO ĐỨC, NHÂN CÁCH CHO HỌC SINH THPT QUA TRUYỆN NGẮN “CHIẾC THUYỀN NGOÀI XA”

CỦA NGUYỄN MINH CHÂU

Người thực hiện: Phí Thị Thúy Chức vụ: Giáo viên

SKKN thuộc lĩnh vực: Ngữ văn

THANH HÓA, NĂM 2019

MỤC LỤC

1 Phần mở đầu 1

1.1 Lí do chọn đề tài 1

1.2 Mục đích nghiên cứu 2

1.3 Đối tượng nghiên cứu 3

1.4 Phương pháp nghiên cứu 4

2 Nội dung 2.1 Cơ sở lí luận 4

2.2.Thực trạng nghiên cứu 7

2.3 Các giải pháp 9

2.4 Hiệu quả 17

3 Kết luận và kiến nghị 19

1/ PHẦN MỞ ĐẦU 1.1 Lí do chọn đề tài

Văn học là tấm gương phản chiếu cuộc sống xã hội con người đồng thời

có sự tác động tới cuộc sống xã hội con người Văn học nghệ thuật không chỉđem đến cho con người sự nhận thức và giáo dục đạo đức mà còn tác động cảitạo thế giới quan và các quan điểm chính trị – xã hội của con người

Thông qua các hình tượng nghệ thuật, văn học giúp người đọc nhìn thấynhững sự thật của nhân sinh, nhận biết được cái đẹp, cái xấu, cái thật, cái giả,cáicao cả và cái thấp hèn… Văn học soi rọi cho người đọc ánh sáng lý tưởng, nâng

đỡ niềm tin vào cuộc đời, khơi gợi ở họ lòng tin yêu cuộc sống Đồng thời vănhọc nuôi dưỡng lòng đồng cảm với đồng loại, kích thích khát vọng vượt lên trêncái tầm thường, hữu hạn để sống cuộc đời cao đẹp và có ý nghĩa hơn Văn họcgiáo dục tư tưởng nhân đạo, lòng vị tha, tinh thần yêu công lý, chuộng lẽ phải,yêu quê hương đất nước cũng chính là giáo dục đạo đức, nhân cách, kĩ năngsống – cách ứng xử của con người trong cuộc sống

Có thể nói văn học đặc biệt quan trọng với đời sống xã hội con người,nhất là trong việc giáo dục nhân cách, giáo dục kỹ năng sống, xây dựng lý tưởngsống cho con người Lét Xing nhà mĩ học khai sáng Đức cho rằng: “Tất cả cácthể loại thơ ca đều phải uốn nắn chúng ta” Từ xưa đến nay bộ môn ngữ vănluôn được xem là bộ môn chính trong các nhà trường phổ thông bởi dạy văn làdạy cách làm người Như vậy là giờ dạy học văn trong nhà trường ở các bậc học

là vô cùng quan trọng Thông qua các tác phẩm văn học người thầy không chỉgiúp học sinh nhận thức được nội dung; cuộc sống xã hội con người mà còn giáodục học sinh cách làm người và cách sống, bồi dưỡng tâm hồn con người trongsáng cao đẹp hướng đến chân, thiện, mĩ

Nhà thơ Tố Hữu từng nói: “Mỗi tác sáng tác văn học chân chính đều làmột đề nghị về cách sống” chính vì vậy việc dạy văn phải luôn gắn với việc dạyngười, dạy cách ứng xử, ứng phó trong cuộc sống hay nói cách khác là chú trọnglàm rõ giá trị giáo dục của văn học qua giá trị nhận thức mà tác phẩm gửi gắm

Trong thực tế số lượng kiến thức trong tác phẩm văn học được chọn giảng

ở THPT là rất phong phú mà thời gian chỉ có 1 đến 2 tiết học cho việc đọc hiểumột tác phẩm là quá ít (nhất là các tác phẩm văn xuôi đặc sắc) Do vậy cả ngườidạy và người học coi trọng việc lĩnh hội tri thức để phục vụ cho việc thi cử vàđiểm số tổng kết Việc giáo dục bồi dưỡng nhân cách làm người, kỹ năng sốngchưa thực sự được chú ý, chưa được chú trọng đánh giá, chưa có thang mục cụthể kiểm chứng, hay có thể nói nó còn bị buông lơi tự do, mỗi người mỗi kiểu,tuỳ hứng

Gần hai mươi tuổi nghề dạy văn ở THPT, tôi vẫn luôn băn khoăn trăn trởtrước sự thực đạo đức học sinh ngày càng xuống cấp, mối quan hệ ứng xử trongcuộc sống của con người có sự chi phối sâu sắc của cơ chế kinh tế thị trường, sựthờ ơ vô cảm, sự bàng quan, vô trách nhiệm trước những bất hạnh, những cái

xấu cái ác Thế giới tâm hồn học sinh, thanh niên hiện nay quá nghèo nàn, họcsinh không thích học văn, những trang văn đầy xúc động lòng người, trước đâyngười đọc từng bồi hồi thao thức, trăn trở xót thương trước sự khổ đau, phẫn uấttrước cái xấu xa tàn bạo Nhưng giờ đây hầu như phần lớn các em chỉ tiếp nhận

nó với tư cách phải học vì là bộ môn có mặt trong các kỳ thi, phải nhớ đượcnhững nội dung chính, những vấn đề có thể ra trong đề thi Người học khôngthấy được giá trị giáo dục to lớn về cách làm người của văn học ở mọi thời đại

Nói như vậy cũng không phải là tất cả người học người dạy văn đều xemnhẹ vấn đề này Những thầy cô tâm huyết với nghề, dẫu nhọc nhằn vất vả, dẫuhọc sinh không có hứng thú học văn vẫn cố gắng bằng cách này cách khác thôngqua giảng dạy giúp học sinh hiểu những tri thức trong tác phẩm, giáo dục nhâncách bồi dưỡng tâm hồn và kỹ năng sống, cách ứng xử của con người trước cuộcsống

Là một giáo viên dạy Ngữ văn ở trường THPT, tôi luôn tâm niệm dạy văntrước hết là dạy làm người, học văn trước hết là học làm người, tôi rất quan tâm

và trăn trở về vấn đề nhân cách học sinh Vì vậy, trong nhiều năm qua tôi rất chútrọng việc giáo dục nhân cách học sinh trong quá trình dạy học Ngữ văn bằngcách thức giúp các em tích cực, chủ động khám phá ra các vấn đề đời sống - xãhội trong tác phẩm văn chương, từ đó nhận thấy văn học rất gần gũi, gắn liền vớiđời sống và nhận thức được giá trị giáo dục của văn học sẽ hình thành, phát triển

và hoàn thiện nhân cách Với tâm huyết gần 20 năm đứng lớp, cá nhân tôi luôn

có ý thức phát huy giá trị giáo dục đạo đức lớn lao của văn học đối với học sinhTHPT qua từng bài dạy Vì vậy, tôi xin chia sẻ với quý đồng nghiệp một kinh

nghiệm nhỏ qua đề tài: Giáo dục đạo đức, nhân cách cho học sinh THPT qua giảng dạy truyện ngắn Chiếc thuyền ngoài xa của Nguyễn Minh Châu – SGK Ngữ văn 12 – Tập 2

1.2 Mục đích nghiên cứu.

M.Gorki đã khẳng định: “Văn học là nhân học”, môn Ngữ văn có vị tríđặc biệt, ngoài việc giúp các em học sinh bước đầu có năng lực cảm thụ các giátrị Chân – Thiện – Mĩ trong nghệ thuật văn chương, năng lực sử dụng TiếngViệt như một công cụ để tư duy và giao tiếp, thì việc bồi dưỡng tâm hồn, tìnhcảm cho học sinh còn góp phần hình thành ở học sinh tình yêu thương, quýtrọng gia đình, bạn bè, có lòng yêu quê hương, đất nước, có lòng nhân ái baodung, tinh thần tôn trọng lẽ phải, sự công bằng, lòng căm ghét cái xấu, cái ác…Tuy nhiên, hiện nay việc giáo dục, giữ gìn, phát huy những giá trị và chuẩn mựcđạo đức truyền thống của nền giáo dục Việt Nam cho học sinh đang phải đốimặt với muôn vàn khó khăn Đó là tình trạng suy thoái đạo đức trong quan hệthầy trò, bạn bè, sống thiếu lý tưởng, hoài bão, ở một bộ phận học sinh như: viphạm pháp luật, thiếu lễ độ với người lớn, với Thầy, Cô giáo, nói tục chửi thề,không trung thực, ham chơi, không có mục đích sống, đặc biệt nhất là tình trạngbạo lực học đường đang gây nên những bức xúc lớn trong dư luận xã hội, ảnhhưởng xấu tới việc giáo dục đạo đức cho học sinh Trách nhiệm này thuộc về

ai? - Gia đình, nhà trường hay xã hội? … Rõ ràng là tất cả Nhưng trách nhiệmlớn nhất thuộc về nhà trường.

Thực hiện mục tiêu của ngành giáo dục nói chung, ngành giáo dục ThanhHoá, trường Trung học phổ thông Hậu lộc 2 - Huyện Hậu Lộc nói riêng đã vàđang hết sức nỗ lực cố gắng thực hiện kỷ cương, nề nếp dạy-học, đặc biệt rấtchú trọng đến công tác giáo dục đạo đức học sinh, nhằm đào tạo những conngười vừa có nhân cách cao đẹp, vừa có lý tưởng niềm tin, định hướng đúngđắn Song trên thực tế, cùng với sự phát triển mạnh mẽ về mọi mặt của đất nướcthì vấn đề nhận thức tư tưởng trong lối sống và đạo đức của một bộ phận họcsinh đang đặt ra những trăn trở Tất cả những mặt yếu kém nói trên đã trực tiếpảnh hưởng đến môi trường giáo dục, đòi hỏi những người làm công tác giáo dụcphải kiên trì mục tiêu, tích cực làm tốt công tác giáo dục đạo đức cho học sinh

Vì vậy, để giáo dục đạo đức cho học sinh THPT được tốt, có hiệu quả,nhà trường đóng một vai trò hết sức quan trọng, trong đó người giáo viên lànòng cốt và giáo viên dạy bộ môn Ngữ văn càng có nhiều thuận lợi hơn Làmthế nào để một công dân tương lai có đủ phẩm chất và năng lực để bước vàođời? Đây là câu hỏi đặt ra cho nhà trường, cho những người giáo viên dạy vănphải trăn trở tìm cách giải quyết

1.3 Đối tượng nghiên cứu.

Với đối tượng là học sinh Trung học phổ thông (THPT), lứa tuổi thanhniên, được gọi là tuổi “chuẩn bị thành người lớn” đang đứng trước một tháchthức khách quan của cuộc sống: phải chuẩn bị lựa chọn cho mình một hướng đisau khi tốt nghiệp phổ thông, phải xây dựng cho mình một cuộc sống độc lậptrong xã hội… A.E.Litrco - một chuyên gia tâm thần học nổi tiếng của Liênbang Nga về lứa tuổi thanh niên nhận định rằng: “lứa tuổi từ 14 đến 18 là lứatuổi khủng hoảng đối với tâm thần học Ở lứa tuổi này các biểu hiện rối loạnnhân cách tăng lên rõ rệt và trong phần lớn các trường hợp, chúng có nguồn gốcsâu xa trong các quan hệ cha mẹ - con cái, quan hệ thầy - trò không thuận lợi ”

Giáo dục đạo đức là một mặt của hoạt động giáo dục nhằm xây dựng cho thế hệ

trẻ những tính cách nhất định và bồi dưỡng cho họ những quy tắc hành vi thểhiện trong giao tiếp với mọi người với công việc với Tổ quốc Giáo dục đạo đứccần phải được coi trọng đặc biệt, nhất là trong sự nghiệp cách mạng hiện naycủa dân tộc khi mà chủ quyền của đất nước đang bị đe dọa Giáo dục đạo đứccho thế hệ trẻ là làm cho nhân cách của họ phát triển đúng về mặt đạo đức, tạo

cơ sở để họ ứng xử đúng đắn trong các mối quan hệ của cá nhân với bản thân,với người khác (gia đình, bạn bè, thầy cô giáo…) với xã hội, với Tổ quốc, vớimôi trường tự nhiên, với cộng đồng quốc tế

Tác phẩm văn học sẽ có tác dụng đặc biệt trong việc giáo dục nhân cáchcho học sinh, bồi dưỡng cho các em khả năng tự nhận thức, tư duy sáng tạo,cách ứng xử, ứng phó trong cuộc sống, cách đương đầu vượt qua những khókhăn thử thách, tránh những mâu thuẫn, xung đột, bạo lực giữa người với người,làm cho tâm hồn các em thêm phong phú, có ước mơ lý tưởng và phấn đấu thựchiện Vì vậy, người giáo viên dạy văn không chỉ giúp học sinh nắm vững nội

dung tư tưởng và giá trị của tác phẩm văn chương, mà còn giúp các em thoátkhỏi khủng hoảng đi đúng hướng, bồi dưỡng tâm hồn, nhân cách cao đẹp.

1.4 Phương pháp nghiên cứu.

Qua phương pháp; Đàm thoại, khảo sát, thống kê, so sánh đối chiếu, phân tích, tổng hợp, khái quát Từ những chi tiết, sự kiện, nhân vật… trong tác phẩm, ngoài việc nhận thức được giá trị to lớn về nội dung tư tưởng và nghệ thuật đặc sắc của truyện, học sinh còn được giáo dục về nhân cách đạo đức, học tập được nhiều kỹ năng sống từ đó có cách sống tốt đẹp hướng đến chân thiện mĩ – góp phần nâng cao chất lượng dạy học ngữ văn và việc dạy người trong nhà trường thực hiện mục tiêu giáo dục đào tạo con người toàn diện của giáo dục nước nhà Vẫn biết rằng đây là một đề tài không mới mẻ, thậm chí đã được nhiềunhà phê bình cày xới, song tôi vẫn mạnh dạn đưa ra vấn đề này với mong muốn

mình góp thêm một góc nhìn về giá trị giáo dục của tác phẩm “Chiếc thuyền ngoài xa” của Nguyễn Minh Châu Bài viết không tránh khỏi những thiếu sót,

rất mong có sự góp ý chân thành nhiệt tình của đồng nghiệp để những giáo viêndạy ngữ văn cùng nhau suy ngẫm mà tháo gỡ vấn đề đa dạng phong phú mà nangiải: dạy- học văn - dạy - học cách làm người, giáo dục đạo đức nhân cách chohọc sinh THPT

2 NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM.

2.1 Cơ sở lí luận.

* Vấn đề đạo đức và giáo dục đạo đức cho học sinh THPT.

Theo nghĩa hẹp, đạo đức là luân lý, là những quy định, những chuẩn mực,

ứng xử trong quan hệ con người với con người,với bản thân, với công việc, vớithiên nhiên và môi trường sống Theo nghĩa rộng, đạo đức liên quan đến phạmtrù chính trị, pháp luật và lối sống Đạo đức là thành phần cơ bản của nhân cách,phản ánh bộ mặt nhân cách của cá nhân đã được xã hội hóa, được thể hiện quahành vi đạo đức

Giáo dục đạo đức là một mặt của hoạt động giáo dục nhằm xây dựng cho

thế hệ trẻ những tính cách nhất định và bồi dưỡng cho họ những quy tắc hành vithể hiện trong giao tiếp với mọi người với công việc, với Tổ quốc Giáo dục đạođức cần phải được coi trọng đặc biệt, nhất là trong sự nghiệp cách mạng hiệnnay Giáo dục đạo đức cho thế hệ trẻ là làm cho nhân cách của họ phát triểnđúng về mặt đạo đức, tạo cơ sở để họ ứng xử đúng đắn trong các mối quan hệcủa cá nhân với bản thân, với người khác (gia đình, bạn bè, thầy cô giáo…) với

xã hội, với Tổ quốc, với môi trường tự nhiên, với cộng đồng quốc tế

Với mục đích chuyển hóa những nguyên tắc, chuẩn mực đạo đức xã hộithành những phẩm chất đạo đức nhân cách cho học sinh, hình thành ở học sinhthái độ đúng đắn trong giao tiếp, ý thức tự giác thực hiện các chuẩn mực của xãhội, thói quen chấp hành các quy định của pháp luật, hình thành ở các em lòngyêu nước, yêu chủ nghĩa xã hội, yêu hoà bình, có tinh thần cộng đồng và quốc

tế, có tinh thần lao động sáng tạo, có thái độ xây dựng và bảo vệ môi trường Trong khi đó, gia đình được xác định là trường học đầu tiên về đạo đức, tính

cách đối với mỗi con người trong đó cha mẹ chính là người thầy đầu tiên củacon cái; Giáo dục nhà trường có vai trò rất quan trọng trong giáo dục đạo đứchọc sinh; Cộng đồng có ảnh hưởng quan trọng và vai trò hỗ trợ tích cực đối vớichương tình giáo dục đạo đức học sinh.Trong nhà trường, văn học là bộ môn cóvai trò quyết định đến việc giáo dục đạo đức cho học sinh.

* Vai trò của bộ môn văn học trong giáo dục đạo đức học sinh.

Vũ Quỳnh đã từng nói: “Văn chương có khả năng khuyên điều thiện, răn

điều ác, bỏ giả, theo thật” Còn Macxim Gorki trong bài viết Tôi đã học tập như

thế nào lại tâm sự: “Mỗi cuốn sách đều là một bậc thang nhỏ mà khi bước lên,

tôi tách khỏi con thú để lên tới gần Con Người, tới gần quan niệm về cuộc sốngtốt đẹp nhất và về sự thèm khát cuộc sống ấy” Và văn học là một trong nhữngloại sách, như quan niệm của M.Gorki, giúp người đọc “tới gần Con Người, tớigần quan niệm về cuộc sống tốt đẹp nhất” Văn học không phải là đạo đức họcnhưng văn học, bằng những hình tượng thẩm mỹ được xây dựng nên bởi mộtthứ chất liệu đặc biệt- ngôn ngữ nghệ thuật, lại có khả năng làm cho con người

ta tốt hơn hoặc là hoàn thiện hơn về nhân cách, nếu đó là thứ văn học chânchính Tuy nhiên, nói đến chức năng giáo dục của văn học không có nghĩa chỉ

bó hẹp trong vấn đề giáo dục đạo đức xã hội, giáo dục lập trường tư tưởng,không phải là sự lên lớp về các nguyên tắc, quy phạm đạo đức mà phần việc này

đã có bộ môn Đạo đức, các trường tuyên huấn đảm nhận Giáo dục ở văn họcchính là tạo nên những giá trị tinh thần, bồi dưỡng tâm hồn và tình cảm, xâydựng nhân cách và bản lĩnh cho mọi thế hệ công dân, góp phần tạo nên môitrường đạo đức xã hội trong sáng, lành mạnh, có văn hóa Quan niệm cho rằngvăn học là vũ khí, là công cụ của công tác tư tưởng, quan niệm chức năng giáodục là lên lớp thuyết lý đạo đức đều đã rất cũ kĩ, duy ý chí, không đúng với thực

tế đặc thù của đời sống văn học.Văn học thực hiện chức năng giáo dục bằng conđường riêng của nó: tác động vào tình cảm con người bằng sự cảm hóa bởinhững hình tượng thẩm mỹ.Với việc xây dựng nên những hình tượng thẩm mỹ,văn học hoặc làm cho con người yêu mến kính trọng, hoặc khinh bỉ căm ghét,hoặc đau đớn xót thương, hoặc căm giận trào sôi “Văn học giúp cho con ngườihiểu được bản thân mình, nâng cao niềm tin vào bản thân và làm nảy sinh trongcon người một khát vọng hướng tới chân lí, đấu tranh với cái xấu xa trong conngười, biết tìm tòi cái tốt trong con người và thức tỉnh trong tâm hồn họ sự xấu

hổ, chí căm thù, lòng dũng cảm, biết làm tất cả để con người trở nên lành mạnhhơn và tắm đẫm con người trong ánh sáng thiêng liêng của vẻ đẹp” (Gorki) Vănhọc góp phần nuôi dưỡng tâm hồn, trí tuệ, tình cảm đạo đức cho con người bằngcách tập cho người đọc một thói quen cảm thụ tinh tế, mài sắc cho họ cảm quannhận thức, khả năng nhận ra cái chân, cái thiện, cái mỹ trong đời sống bộn bề

Từ chỗ say mê, xúc động mãnh liệt, văn học làm cho con người nhận ra lẽ trái, cái đúng- sai, nhận ra sự lầm lạc Bởi thế, cần khẳng định rằng, mục đíchcủa văn học không phải là đạo đức, mục đích của nó là chuẩn bị cho con ngườitiếp thu đạo đức Văn học có khả năng thanh lọc và cảm hóa con người rất lớn.Vậy quá trình giáo dục của văn học đối với người đọc diễn ra như thế nào?

Quá trình giáo dục trong văn học là một quá trình tác động lâu dài, tinh tế,bền bỉ Ảnh hưởng của văn học nghệ thuật đối với con người diễn ra không phảimột lúc mà thường là thấm vào dần dần, mỗi ngày một ít Bản chất của văn họcnghệ thuật là tình cảm Đánh vào tình cảm là tác động vào khâu then chốt để laychuyển con người Nghệ thuật, cho dù là cao siêu và sâu sắc đến đâu trước hếtcũng đòi hỏi xúc động Bị xúc động, bị lôi cuốn, say mê bởi những điều trongtác phẩm, từ đó người đọc mới tự nhận thức lại chính mình và có những thayđổi, giác ngộ cần thiết cho chính mình Trong quá trình tác động để biến cải conngười, tác phẩm văn học nghệ thuật hiện ra không phải như người thầy, như nhàthuyết giáo mà như là người đồng hành, người đối thoại với bạn đọc Sự đốithoại đó cũng chính là sự đối thoại bên trong ở mỗi người tiếp nhận nghệ thuật,đối thoại giữa mình với mình, giữa phần thiện và phần ác, phần lương tri và tộilỗi, giữa lí trí cao cả và dục vọng thấp hèn trong mỗi con người Tác phẩm nghệthuật bao giờ cũng nhằm khơi dậy cuộc đấu tranh, sự vật lộn bên trong ấy Nó làtấm gương để con người tự soi mình, tự đối chiếu và phán xét về người kháccũng như về chính bản thân mình Bằng cách đó, văn học chuyển quá trình giáodục thành quá trình tự giáo dục Ở đây, sự thuyết phục từ bên ngoài chuyển dầnthành tự thuyết phục Giáo dục của văn học nghệ thuật do vậy không có tínhchất cưỡng bức mà là một hoạt động tự giác Không ai bắt mình phải làm theonhững điều nhà văn mong muốn, những lời nhân vật kêu gọi, nhưng khi tiếpnhận tác phẩm, tất cả những điều hay dở, tùy thuộc vào quá trình nhận thức vàkhả năng tự đấu tranh ở mỗi người, thấm dần một cách tự nhiên và dễ dàng vàongười đọc Rồi một lúc nào đó, họ làm theo những điều hay dở ấy lúc nào khôngbiết Không phải ngẫu nhiên, khi nói đến chức năng giáo dục của văn học, người

ta hay nói đến giáo dục đạo đức Đây là một trong những mục tiêu tác độngchính của tác phẩm văn học đối với đời sống con người Nghệ thuật thời nàocũng vậy, luôn luôn có xu hướng khuếch đại cái tốt để nó trở nên đẹp đẽ, lộnglẫy hơn, từ đó lôi cuốn, hấp dẫn mọi người, làm cho mọi người tin rằng trên đờibao giờ cũng còn có công lý, lương tri, bao giờ cũng có người tốt, khơi dậy ởmỗi người khát vọng vươn tới cái lí tưởng, muốn noi gương, bắt chước làm theođiều thiện, điều hay Vì vậy, trong văn học nghệ thuật không bao giờ thiếu cáiđẹp, thiếu chất lý tưởng, thiếu chất anh hùng, lãng mạn, thiếu nhân vật tích cực.Đồng thời nhà văn cũng phóng đại cái xấu, làm cho nó trở nên ghê tởm và đángghét, phủ định nó, trước là trong tác phẩm và sau là trong chính cuộc đời

2.2 Thực trạng của vấn đề nghiên cứu.

Bộ môn Ngữ văn có vai trò vô cùng quan trọng trong việc giáo dục đạođức và nhân cách của học sinh, đặc biệt là học sinh THPT, nhưng thực trang

hiện nay cho thấy rất nhiều học sinh không thích học văn do nhiều lý do Thứ

nhất, đó là sự tác động của xã hội, học văn thi được ít ngành nghề hơn nhữngmôn khoa học tự nhiên trong thời đại công nghiệp hoá hiện đại hoá; thứ hai vìhọc văn rất khó và từ không thích học, không hứng thú đam mê bộ môn có vaitrò quan trọng trong việc dạy người nên việc giáo dục đạo đức học sinh cònnhiều hạn chế, trong thời đại kinh tế thị trường, thời hội nhập, tình trạng đạo đức

học sinh xuống cấp, cách ứng xử thiếu văn minh, thiếu tình người là mối lo ngạilớn cho xã hội và ngành giáo dục.

Việc chú trọng dạy tri thức để phục vụ cho thi cử chưa chú tâm việc bồidưỡng tâm hồn ,nhân cách phẩm chất lý tưởng sống cao đẹp hợp thời đại trongcác giờ đọc văn ở các nhà trường là một thực tế đáng suy nghĩ Theo thống kêcủa các nhà nghiên cứu thực trạng giáo dục hiện nay của nước ta là: chú trọngdạy chữ 80%, 20% dạy nghề và dạy người Từ đó cho thấy sự chênh lệch tỉ lệtrong mục tiêu đào tạo của giáo dục

Qua khảo sát thực tế các trường Trung học phổ thông trong huyện chothấy số học sinh học văn và thi vào các trường ngành khoa học xã hội và nhânvăn rất ít, số học sinh tâm huyết với môn văn càng ít Trong khi đó các mônkhoa học tự nhiên lại có sức hút lớn đối với phần lớn học sinh đó cũng là khókhăn trong chiến lược giáo dục đào tạo con người toàn diện

Trước thực trạng trên, bộ giáo dục đã có sự đổi mới trong thi cử và tiếptục chỉnh lý chương trình SGK ,đổi mới dạy học tích hợp với bộ môn Ngữ văntrong các nhà trường PTTH đồng thời quyết định môn ngữ văn và môn toán là 2môn bắt buộc trong kì thi THPTQG Đó là dấu hiệu đáng mừng vì vị thế của bộmôn văn sẽ được thay đổi trong quan niệm của học sinh và phụ huynh

Khảo sát chung các đồng nghiệp và học sinh trong trường và các trường

bạn trong việc dạy truyện ngắn Chiếc thuyền ngoài xa của Nguyễn Minh Châu

thì có tới 85% chú trọng vào việc khai thác giá trị nội dung nghệ thuật của tácphẩm chỉ 15% quan tâm đến tích hợp dạy người, rút ra bài học về giáo dục đạođức, nhân cách sống cho học sinh sau khi học tác phẩm Có thể nói dạy môn ngữvăn thông qua hệ thống chương trình, bên cạnh việc trang bị cho học sinh kiếnthức cơ bản về giá trị tác phẩm cần thấy được giá trị to lớn trong việc tác độngtrở lại cuộc sống của văn học Qua hệ thống chương trình, nhiệm vụ dạy người,dạy cách sống, cách ứng xử trong cuộc sống xã hội con người cần được chútrọng: tình yêu quê hương đất nước, yêu gia đình, tình yêu thiên nhiên, tình yêunam nữ trong sáng lành mạnh thuỷ chung, sống có tình nghĩa, sống chân thực

có trách nhiệm với bản thân và gia đình, xã hội, biết cảm thông thấu hiểu sẻ chiagần gũi hòa đồng với mọi người, sống có lý tưởng, có lòng tự trọng, luôn hướngthiện… Tất cả các giá trị văn học đều hướng tới giáo dục con người nhưng vẫnchưa được người dạy, người học chú ý xem như một nội dung quan trọng khôngthể xem nhẹ hoặc bỏ qua

Dạy và học truyện ngắn Chiếc thuyền ngoài xa của Nguyễn Minh Châu,

người dạy và học không chỉ dừng lại ở tình huống truyện, phân tích nhân vật,giá trị hiện thực và nhân đạo sâu sắc của tác phẩm mà còn chú trọng đến thôngđiệp mà nhà văn gửi đến người đọc, giáo dục cho học sinh ý thức đấu tranh, bài

trừ cái xấu, cái ác, vượt lên cám dỗ của cuộc đời Con người cần có tình yêu thương, sự cảm thông bao dung độ lượng và hi sinh vì con người là chưa đủ

mà bên cạnh đó mỗi người cần trăn trở kiếm tìm sự giải thoát cho chính bản thân mình và những con người khốn khổ.

Qua khảo sát phần mục tiêu bài học bài Chiếc thuyền ngoài xa của

Nguyễn Minh Châu, tôi đều thấy chưa có phần giáo dục đạo đức nhân cách, tâmhồn cho học sinh qua bài học Vì vậy tôi thiết nghĩ, qua việc dạy nội dung nghệthuật của tác phẩm ta nên lồng ghép giáo dục đạo đức nhân cách cho học sinh đểgiờ dạy sôi nổi và thực tiễn gây hứng thú đam mê cho học sinh Đây là cách màmỗi giáo viên dạy văn đã phát huy tối đa giá trị giáo dục và thẩm mĩ của tácphẩm văn chương

2.3 Các giải pháp sử dụng để giải quyết vấn đề.

Dạy truyện ngắn Chiếc thuyền ngoài xa của Nguyễn Minh Câu cần gắn

kết với việc dạy người, bồi dưỡng tâm hồn nhân cách con người thông qua đọchiểu giá trị nội dung nghệ thuật tác phẩm, qua các chi tiết chính để hiểu nhữngtầng ý nghĩa sâu sắc mà tác giả gửi gắm giáo dục con người Để giáo dục đạođức, nhân cách cho học sinh qua bài dạy này, tôi đã tiến hành các bước như sau:

Bước 1 : Tìm hiểu chung về tác giả và tác phẩm :

- Khắc sâu những kiến thức về nhà văn Nguyễn Minh Châu, đặc biệt là về

phong cách văn chương của tác giả ở hai giai đoạn: trước và sau năm 1975

- Hoàn cảnh ra đời của tác phẩm: Tác phẩm ra đời trong hoàn cảnh lịch

sử, xã hội khá phức tạp Cuộc kháng chiến chống Mĩ cứu nước đã kết thúc Cuộcsống với muôn mặt đời thường đã trở lại sau chiến tranh Con người phải đốimặt với cuộc vật lộn mưu sinh đầy nghiệt ngã Nhiều vấn đề nhân sinh trướcđây chưa được chú ý, bây giờ được đặt ra Nhiều quan niệm đạo đức phải nhìnnhận lại Tôi cho rằng trong hoàn cảnh bấy giờ, vấn đề con người cá nhân thực

sự cần phải được quan tâm hàng đầu Nhất là con người trong muôn nỗi ám ảnh

về mưu sinh, về nhân cách, về thân phận

Bước 2 : Tái hiện nội dung câu chuyện:

Gọi học sinh tóm tắt và hệ thống hóa nhân vật theo cách đã chuẩn bị ở nhà;yêu cầu học sinh nhận xét, bổ sung, nêu một vài chi tiết ấn tượng trong tác phẩm

Bước 3 : Đọc hiểu văn bản.

*) Tình huống truyện: Hai phát hiện của nghệ sĩ Phùng.

Giáo viên nêu vấn đề: Có người cho rằng câu chuyện Chiếc thuyền

ngoài xa là câu chuyện của những điều thường gặp nhưng lại đầy những bất

ngờ Theo em, “những điều bất ngờ” đó là gì?

Học sinh trao đổi: Đúng là câu chuyện đầy bất ngờ.

- Bất ngờ trước hết là sự đối lập tàn khốc trong 2 cảnh tượng mà ngườinghệ sĩ nhìn thấy trên bãi biển Cảnh con thuyền lưới vó ở ngoài xa – “cảnh đắttrời cho” mà người nghệ sĩ khao khát kiếm tìm Và cảnh người đàn ông hàngchài đánh người vợ một cách tàn nhẫn, đau khổ

- Điều bất ngờ thứ hai là câu chuyện xảy ra ở tòa án huyện Người đàn bàhàng chài thà chấp nhận bị chồng đánh “ba ngày một trận nhẹ, năm ngày mộttrận nặng” chứ không chịu li dị chồng

Giáo viên: Nguyên nhân khách quan nào dẫn đến tình huống bất ngờ

trong câu chuyện? Em có suy nghĩ gì về điều này ?

Học sinh: - Được trưởng phòng giao nhiệm vụ chụp ảnh bổ sung vào bộ

lịch một cảnh biển buổi sáng có sương, nghệ sĩ nhiếp ảnh Phùng đã đến mộtvùng biển miền Trung vốn là chiến trường xưa, nơi phong cảnh thật là thơmộng, còn sương mù vào tháng bảy Tại đây, sau nhiều ngày phục kích, anhngẫu nhiên gặp được một “cảnh đắt trời cho”: trước mặt anh là một “bức tranhmực tàu của một danh họa thời cổ”, và cũng chính ở nơi đây, anh đã có nhiềuphát hiện mới mẻ với những chiêm nghiệm lớn lao về cuộc sống và con người

- Nhiệm vụ của trưởng phòng giao là biểu tượng cho những thử thách rấtkhó khăn luôn xuất hiện trong quá trình làm việc cũng như cuộc sống đờithường, đòi hỏi người thực hiện ngoài năng lực về chuyên môn vững vàng còncần có sự đam mê, nhiệt tình, đức tính kiên trì sáng tạo, bên cạnh đó cách nhìn

đa chiều, khám phá chiều sâu bản chất của sự vật, sự việc, đối tượng là một yêucầu không thể thiếu Hoàn cảnh mà Phùng phải vượt qua đã mang đến chongười học một bài học về nghị lực vượt khó trong công việc, trong cuộc sống.Con người không đầu hàng trước những khó khăn thử thách, nếu vượt qua nó ta

sẽ gặt hái được những thành công hơn mong đợi

Giáo viên dẫn dắt vấn đề: Em hãy đặt mình vào nhân vật Phùng và thử

tưởng tượng hoàn cảnh và cảm xúc của người nghệ sĩ trong tình huống thứ nhất ?

Học sinh tái hiện: Người nghệ sĩ đang kiếm tìm cảnh đẹp, bỗng phát hiện

ra cảnh ngoài sức mong đợi: một chiếc thuyền lưới vó đang hướng vào bờ :

“Mũi thuyền in một nét lòe nhòe vào bầu sương mù trắng như sữa có pha đôichút màu hồng do ánh mặt trời chiếu vào Vài bóng người lớn lẫn trẻ con ngồi

im phăng phắc toàn bộ khung cảnh từ đường nét đến ánh sáng đều hài hòa vàđẹp, một vẻ đẹp thực đơn giản và toàn bích khiến đứng trước nó tôi trở nên bốirối ” Người nghệ sĩ suốt đời kiếm tìm vẻ đẹp nay bỗng phát hiện vẻ đẹp toànbích trước mắt mình, quả thực rất xúc động “Trái tim như có cái gì bóp thắtvào”, cũng bởi vậy trong giây phút ấy tâm hồn người nghệ sỹ như được thanhlọc, như được thăng hoa, thế giới xung quanh anh chỉ còn sự hiện hữu của cáiĐẹp, của sự thánh thiện Cho nên anh không chỉ cảm thấy dó là “cảnh đăt trờicho” trong cuộc đời cầm máy của mình mà còn như “ngộ” ra chân lí “cái đẹpchính là đạo đức”,…

Bài học: Cảm nhận vẻ đẹp của nghệ thuật, của đời sống không chỉ bằng tài năng mà bằng cả tâm hồn để hiểu trọn vẹn giá trị của nó.

Học sinh: Nhưng khi đang chìm đắm trong thế giới nghệ thuật thì âm

thanh và hình ảnh cuộc sống đời thường đập ngay vào mắt anh Tiếng quát thô

lỗ của người đàn ông xé tan không gian yên bình trên bãi biển, hình dáng mệtmỏi của người đàn bà như một dấu ấn day dứt giữa cuộc đời sóng gió, hình ảnhngười đàn ông hùng hổ lao vào đánh tới tấp người đàn bà như một nhát dao vôhình cắt đứt giây phút lãng mạn của người nghệ sỹ và kéo anh về với một hiệnthực khổ đau Phùng không chỉ ngạc nhiên sự độc dữ của người đàn ông màcàng kinh ngạc hơn vì sự chấp nhận của người đàn bà: “không hề kêu, không hềchống trả, không hề chạy trốn ” Cứ như thể bà ta biết trước điều gì sẽ xảy ra

và bình thản đón nhận nó