Rèn luyện kĩ năng viết đoạn mở bài trong bài văn nghị luận cho học sinh THPT

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓATRƯỜNG THPT NGA SƠN ---***---SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM RÈN LUYỆN KĨ NĂNG VIẾT ĐOẠN MỞ BÀI TRONG BÀI VĂN NGHỊ LUẬN CHO HỌC SINH THPT Họ và tên Chức vụ : Nguyễ

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓA

TRƯỜNG THPT NGA SƠN

-*** -SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

RÈN LUYỆN KĨ NĂNG VIẾT ĐOẠN MỞ BÀI TRONG BÀI VĂN NGHỊ LUẬN CHO HỌC SINH THPT

Họ và tên Chức vụ

: Nguyễn Thị Hồng : Giáo viên

SKKN thuộc môn: Ngữ văn

THANH HÓA NĂM 2018

MỤC LỤC

I Mở đầu 2

1 Lý do chọn đề tài 2

2 Mục đích nghiên cứu 3

3 Đối tượng nghiên cứu 4

4 Phương pháp nghiên cứu 4

1 Cơ sở lí luận 4

1 Kết luận 14

I Mở đầu

1 Lý do chọn đề tài

Môn Ngữ văn là môn học có vai trò hết sức quan trọng trong chương trình phổ thông, là môn học bồi đắp cho học sinh những tư tưởng tình cảm tốt đẹp, hướng con người đến với cái Chân- Thiện- Mĩ Môn học này còn giúp người học có khả năng bày tỏ những tư tưởng, tình cảm, suy nghĩ của mình thông qua việc tạo lập một văn bản cụ thể Môn Ngữ văn chiếm vị trí quan trọng trong các

kì thi Trong bài thi môn Ngữ văn ngoài những câu hỏi về Tiếng việt, NLXH thì câu NLVH chiếm số điểm cao nhất ( thường 5/10đ) Có thể nói phần NLVH là phần quyết định kết quả cao thấp của bài thi Thế nhưng trong thực tế hiện nay, học sinh rất ngại, rất lười rèn kĩ năng viết bài nói chung và NLVH nói riêng Chính vì thế, khi tiếp xúc với một dạng đề NLVH cụ thể, học sinh thường lúng túng không biết bắt đầu từ đâu, phải viết như thế nào, cho nên bài làm của các

em dễ mắc rất nhiều lỗi Điều này tất yếu dẫn đến kết quả các bài văn không đạt như mong muốn Để làm được một bài NLVH thành công thì cần rất nhiều yếu

tố từ kĩ năng, phương pháp, cảm hiểu tác phẩm đến cách diễn đạt trình bày Trong đó phương pháp làm bài đóng vai trò quan trọng nhất, học sinh cần biết được trong bài NLVH cần phải đạt được những yêu cầu nào về Mở bài, Thân bài, Kết bài Tuy phần Thân bài đóng vai trò quan trọng, chiếm phần lớn số điểm toàn bài, song phần mở bài cũng có vai trò không nhỏ Phần mở đầu làm nhiệm

vụ giới thiệu vấn đề nghị luận, giúp người đọc hình dung được nội dung sẽ viết trong phần Thân bài Đồng thời gợi sự tò mò, hứng thú của người đọc đến với các phần tiếp theo Vậy để có được Mở bài đúng, hay là yêu cầu đầu tiên và cũng có ý nghĩa nhất Thực tế cho thấy học sinh còn quá chật vật khi viết phần

Mở bài, chính vì thế phần này thường phải mất rất nhiều thời gian và khi cả

15-20 phút học sinh vẫn chưa vào được bài Có nhiều em vào bài một cách gượng

ép, vòng vo, xa đề, lạc đề đặc biệt đối với học sinh yếu kém thì hầu như không biết viết Mở bài- còn nghĩ gì viết nấy chưa định hướng được yêu cầu cần đạt của

Mở bài Mặc dù hiện nay đã có nhiều bài viết, sách mẫu, sách hướng dẫn về cách làm bài NLVH, tuy nhiên chưa có một tài liệu nào tập trung tháo gỡ khó khăn của học sinh khi viết bài Chính vì thế tôi luôn trăn trở, suy nghĩ là làm sao

để học sinh viết được Mở bài một cách dễ dàng, viết nhanh, viết đúng để từ đó học sinh có mạch đi làm tiền đề cho việc viết cả bài văn Với mong muốn đó tôi

đã chọn đề tài “ Rèn luyện kĩ năng viết đoạn Mở bài trong bài văn nghị luận cho học sinh THPT”.

2 Mục đích nghiên cứu

Văn nghị luận có vai trò hết sức quan trọng trong đời sống xã hội cũng như trong nhà trường Thông qua các bài làm văn nghị luận, học sinh có điều kiện phát huy tính tích cực chủ động sáng tạo, các em có dịp thể hiện năng lực

tư duy, cảm thụ và năng lực học tập luận của mình Đây cũng là yêu cầu rất cần thiết để các em làm hành trang bước vào cuộc sống

Song trong thực tế nhà trường phổ thông hiện nay phần lớn kĩ năng làm văn nghị luận của học sinh còn rất kém, các em ít hứng thú trong việc rèn kĩ năng viết văn nghị luận, trong các bài viết mắc khá nhiều lỗi Một trong những lỗi bắt gặp ngay khi mở đầu bài viết đó là các em còn lúng túng không biết làm thế nào để vào bài cho nhanh mà vẫn đảm bảo đúng, hay và hấp dẫn Mục đích chính yếu là nhằm rèn luyện nâng cao kĩ năng viết bài nghị luận cho học sinh và góp phần vào nhiệm vụ chung của quá trình đổi mới phương pháp dạy học văn

Với đề tài “ Rèn luyện kĩ năng viết đoạn mở bài trong bài văn nghị luận cho học sinh THPT”, người viết muốn hướng dẫn cho học sinh viết đúng,

viết nhanh, viết hay để nhằm dành được số điểm tối đa như cách các em chinh phục bản thân và qua bài viết chúng ta có thể đánh giá phần nào về nhận thức,

hiểu biết, tâm lí, mục đích sống, các kĩ năng ( trong đó có kĩ năng viết đoạn mở bài), thái độ với môn Ngữ văn của học sinh THPT

3 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng mà tôi nghiên cứu là học sinh lớp 11E, 11G, 10I, 10H, 10B trường THPT Nga Sơn Học sinh trong các lớp được đánh giá xếp loại các mốc: Giỏi, Khá, Trung bình, Yếu kém

Học sinh THPT nói chung và học sinh trường THPT Nga sơn nói riêng từ trước tới nay vẫn quen với việc viết một bài văn nghị luận bằng các thao tác lập luận cần thiết và các bước cơ bản để hình thành một bài văn

4 Phương pháp nghiên cứu

Ở đề tài này, tôi đã vận dụng linh hoạt nhiều phương pháp nghiên cứu nhằm phát huy hiệu quả tổng hợp từ ưu thế của các phương pháp: Nhưng hai phương pháp chủ yếu được tôi áp dụng là thống kê và so sánh

II Nội dung

1 Cơ sở lí luận

1.1 Cơ sở ngôn ngữ học

Ngôn ngữ học văn bản là một bộ môn chuyên nghiên cứu đặc điểm của văn bản, kết cấu văn bản, các dạng thông tin của văn bản Quá trình giao tiếp giữa người viết và người đọc là quá trình mã hóa ( xây dựng) văn bản, nói cụ thể

ở đây chính là việc làm bài văn nghị luận trong nhà trường Bởi vậy ngôn ngữ học văn bản được xem là một tiền đề lý thuyết quan trọng của môn Làm văn Viết đoạn mở bài là một phần của quá trình đó Chính vì vậy, chúng ta một lần nữa nhấn mạnh ngôn ngữ học là vấn đề lý luận đặc biệt quan trọng

Văn bản nghị luận cũng giống như các loại văn bản khác, đó là cấu trúc gồm 3 phần: Mở bài, Thân bài, Kết bài Nhưng mục tiêu thực dụng của văn bản nghị luận là nhằm nêu ý kiến đánh giá bàn luận sự việc nào đó trong đời sống cũng như văn học nghệ thuật Mục đích giao tiếp của văn bản nghị luận là nhằm thuyết phục người đọc, người nghe hiểu, tin và đồng tình với ý kiến của mình

mà hành động theo những gì mà mình đề xuất

Căn cứ vào nội dung nghị luận, chia văn bản nghị luận thành 2 loại: NLXH và NLVH Trong phạm vi sáng kiến này, tôi quan tâm đến cả 2 loại trên

Song do điều kiện khách quan nên phần nhiều dẫn chứng vẫn chủ yếu là văn bản NLVH dành cho học sinh THPT

1.2 Lí thuyết giao tiếp bằng ngôn ngữ

Một trong những quan điểm dạy học hiện nay là dạy tiếng theo quan điểm giao tiếp Giao tiếp được thực hiện bằng văn bản Như vậy có thể nói rằng văn bản là đơn vị giao tiếp cơ bản nhất của ngôn ngữ Mặt khác làm văn là sáng tạo, sản sinh các loại văn bản để giao tiếp Việc dạy làm văn chính là dạy cách tổ chức giao tiếp bằng văn bản

Giao tiếp bằng ngôn ngữ không đơn thuần chỉ nhằm mục đích thông tin

mà chủ yếu là quá trình tác động tới người nhận về nhận thức quan điểm, thẩm

mĩ và hành động Không có một văn bản nào chỉ nhằm mục đích thông tin thuần túy mà qua thông tin để nhằm mục đích nhất định Khi dạy làm văn cũng vậy, giáo viên cần dạy cho học sinh thấy rằng viết bài bên cạnh việc đưa thông tin cần phải chú ý lựa chọn thông tin đó để làm gì, nhằm đạt mục đích gì… và nhằm đưa người đọc vào vấn đề cần bàn là việc người viết phải chú ý lựa chọn nội dung khi làm phần Mở bài

Trong sáng kiến này, người viết chú trọng nguyên tắc hướng vào hoạt động giao tiếp Do vậy, đề xuất đề tài “Rèn luyện kĩ năng viết đoạn Mở bài trong bài văn nghị luận cho học sinh THPT” tức là người viết muốn hướng tới việc rèn luyện kĩ năng đặt vấn đề trong giao tiếp bằng văn bản cho học sinh THPT

1.3 Về văn nghị luận

Văn nghị luận là loại văn trong đó người viết (người nói) trình bày những

ý kiến của mình bằng cách dùng lí luận bao gồm cả lí lẽ và dẫn chứng để làm rõ một vấn đề thuộc về chân lí nhằm làm cho người đọc (người nghe) hiểu, tin đồng tình với những ý kiến của mình và hành động theo những điều mà mình đề xuất

1.3.1 Đặc trưng của văn nghị luận

Văn nghị luận phân biệt với văn sáng tác trên nhiều phương diện Văn nghị luận xây dựng trên cơ sở của tư duy lô gic chứ không phải trên cơ sở của tư duy hình tượng mang tính cụ thể- cảm tính như trong loại văn sáng tác, những cảm xúc của tác giả và sự mô tả những bức tranh của đời sống chiếm vai trò quan trọng nhất, thì chúng ta bắt gặp trong văn nghị luận những vấn đề, những luận cứ, những lí lẽ, những khái niệm… là điều quan trọng trước nhất

Kết cấu của bài văn nghị luận là tuân theo trình tự của sự nhận thức và khai triển một vấn đề trong tư duy lô gic, chứ không phải dựa theo mạch cảm xúc (như trong loại trữ tình) hay cốt truyện là nhân vật (như trong loại tự sự) hoặc theo diễn biến của xung đột (như trong loại kịch)

1.3.2 Loại, kiểu bài văn nghị luận

Căn cứ vào nội dung nghị luận thì văn nghị luận được chia thành 2 loại: -NLXH: Là nghị luận về một vấn đề xã hội Khái niệm xã hội được hiểu theo nghĩa rộng, bao gồm những vấn đề thuộc mọi quan hệ, mọi hoạt động của con người trong mọi lĩnh vực đời sống xã hội như chính trị, kinh tế, giáo dục, đạo đức, môi trường, dân số,…

VD: Suy nghĩ của anh (chị) về tác hại của rượu, ma túy, thuốc lá đối với con người

Đây là loại đề nghị luận về một hiện tượng đời sống Trọng tâm của đề bài

là khẳng định tác hại của rượu, ma túy, thuốc lá đối với con người và đề xuất biện pháp bài trừ các chất gây nghiện

- NLVH: Là nghị luận về một vấn đề văn học như về một tác phẩm, một tác giả, một trào lưu, một giai đoạn, một quan điểm văn học

VD: Vẻ đẹp tâm hồn của nhân vật Liên trong truyện ngắn Hai đứa trẻ của

nhà văn Thạch Lam

2 Thực trạng vấn đề

2.1 Tình hình dạy học môn Làm văn ở các trường THPT

Môn Văn trong nhà trường tự chung là nhằm vào hai nhiệm vụ cụ thể sau đây:

-Thứ nhất: Trang bị cho học sinh những tri thức để hiểu được, hiểu đúng các vấn đề văn học Có nghĩa là góp phần tạo cho học sinh khả năng khám phá

vẻ đẹp của tác phẩm văn học trong việc tiếp nhận cũng như năng lực biết đánh giá một cách đúng đắn, khoa học các hiện tượng văn học đồng thời bước đầu nhận thức được quy luật vận động trong văn học, trong lịch sử

-Thứ hai: Song song với nhiệm vụ trên là quá trình giúp học sinh hình thành và phát triển khả năng sản sinh ra văn bản

Làm văn là môn học hướng tới nhiệm vụ thứ hai này Nó giúp học sinh hình thành những kĩ năng cần thiết để làm được bài văn

Chương trình làm văn được xây dựng khá quy mô, hệ thống như một môn học hoàn chỉnh, có mục tiêu, phương pháp dạy học riêng biệt Trên cơ sở đó đã biên soạn được bộ sách giáo khoa và hệ thống tài liệu tham khảo tương ứng cho phù hợp bước đầu đáp ứng được việc dạy học của phân môn

2.2 Thực trạng viết đoạn mở bài trong bài văn nghị luận của học sinh THPT

Trên thực tế, qua khảo sát chất lượng dạy học môn Làm văn nói chung, tôi thấy kết quả thu được chưa cao, giáo viên thường có tâm lí “ ngại ngùng nhất là dạy làm văn”.Thậm chí có người còn gọi đây là môn học ba K “ khó, khô, khổ”

Nguyên nhân khách quan:

-Thứ nhất: Những tài liệu nghiên cứu về phần mở bài còn hiếm hoi, chưa có sự lưu tâm thỏa đáng Điều đó khiến cho quá trình soạn giảng của giáo viên còn chưa sâu, sát

-Thứ hai: Thời gian phân bố giảng dạy của bộ môn Văn nói chung, làm văn nói riêng còn nhiều hạn chế Với các kiểu bài chỉ có một hoặc 2 tiết giới thiệu khái quát và sơ lược nghĩa là bao gồm cả phương pháp, kĩ năng được trình bày lồng vào lí thuyết kiểu loại

Nguyên nhân chủ quan: Từ phía người dạy là thực tế còn một số giáo viên còn coi nhẹ các giờ lập dàn ý, trả bài khiến cho học sinh không có thói quen sửa chữa những lỗi còn hay mắc phải trong khi viết Viết văn là quá trình luôn cần uốn nắn, chỉ dẫn để nâng cao kĩ năng bởi “ văn ôn, võ luyện” Mặt khác do thiếu thời gian giảng dạy mà phần đông giáo viên tự bằng lòng với tư tưởng rằng các

em đã học ở lớp dưới các phương pháp này

Các em không chú ý đến chức năng, nhiệm vụ của phần mở bài trong bài văn, các em viết phần này lơ mơ Từ sự thiếu hụt về kiến thức cũng như thời gian giảng dạy phía giáo viên khiến các em học sinh cũng rơi vào tình trạng không nắm vững được cách viết một mở bài thế nào là đạt yêu cầu chưa nói đến hay và hấp dẫn

3 Cách viết đoạn mở bài trong bài văn nghị luận của học sinh trường THPT Nga Sơn

3.1 Cấu trúc dạng đề

Cách mở bài trong bài văn nghị luận cho học sinh ở trường THPT Nga Sơn, đối tượng phân loại là một số cách mở bài của học sinh dưới nhiều nhóm khác nhau

- Nhóm 1 (học sinh giỏi)

- Nhóm 2 (học sinh khá)

- Nhóm 3 (học sinh trung bình)

- Nhóm 4 (học sinh yếu kém)

Phần mở bài trong văn nghị luận là phần đặt vấn đề, thông thường có hai cách:

– Trực tiếp: Là cách đi thẳng vào vấn đề cần nghị luận Nghĩa là sau khi đã

tìm hiểu đề và tìm được vấn đề trọng tâm của bài nghị luận, ta nêu thẳng vấn đề

đó ra bằng một luận điểm rõ ràng Tuy nhiên khi mở bài trực tiếp, ta cũng phải trình bày cho đủ ý, không nói thiếu nhưng cũng không nên nói hết nội dung, phải đáp ứng đủ các yêu cầu của một phần mở bài đúng mực trong nhà trường Đặt vấn đề theo cách trực tiếp dễ làm, nhanh gọn, tự nhiên, dễ tiếp nhận, tuy nhiên thường khô khan, cứng nhắc, thiếu hấp dẫn cho bài viết

Nếu đề bài yêu cầu nghị luận về tác phẩm thì mở bài phải giới thiệu được tên tác giả, tên tác phẩm, trích dẫn khổ thơ, hoặc giới thiệu vấn đề nghị luận

– Gián tiếp: Với cách này người viết phải dẫn dắt vào đề bằng cách nêu lên

những ý có liên quan đến luận đề (vấn đề cần nghị luận) để gây sự chú ý cho người đọc sau đó mới bắt sang luận đề.Mở bài theo cách này tạo được sự uyển chuyển, linh hoạt cho bài viết, hấp dẫn người đọc, tuy nhiên kiểu mở bài này dễ dẫn đến sự lan man, lạc đề cho bài viết

3.2 Các ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài : Bàn về quan niệm sống ( loại văn NLXH)

– Mở bài trực tiếp:

Trong cuộc sống mỗi người đều có quan niệm sống riêng Có người chỉ sống

vì tiền tài danh vọng mà quên đi giá trị đích thực của cuộc sống.Quan niệm sống tốt là sự hài hòa giữa danh vọng ,tiền bạc với các mối quan hệ và giá trị của con người với thiên nhiên,không bị chi phối bởi vật chất, sống hết mình, làm việc hết mình

(Bài viết của học sinh: Nguyễn Thị Hà-lớp 11E Trường THPT Nga Sơn)

- Mở bài gián tiếp:

Nhà văn Pháp Đ.Đi-đơ-rô từng quan niệm “ Nếu không có mục đích ,anh không làm được gì cả.Anh cũng không làm được gì vĩ đại nếu như mục đích bình thường.Đây là quan niệm đúng và rất phù hợp với chúng ta.Trong cuộc sống mỗi người đều có một lí tưởng sống riêng để tự vươn tới,tự hoàn thiện và phát triển bản thân Bất kì ai cũng cần tự tạo cho mình một lí tưởng và có lòng quyết tâm theo lí tưởng ấy ”

(Bài viết của học sinh: Nguyễn Thị Hạnh- lớp 11E Trường THPT Nga Sơn)

Ví dụ 2:

Đề bài: Ngạn ngữ Hi Lạp có câu: “ Học vấn có những chùm rễ đắng cay nhưng hoa quả rất ngọt ngào” Anh/ chị hiểu như thế nào về ý kiến trên?

- Mở bài trực tiếp:

Xã hội loài người phát triển được như ngày hôm nay là nhờ quá trình không ngừng tìm hiểu, tích lũy và nâng cao tri thức của tất cả các dân tộc trên thế giới Tri thức rất cần thiết đối với con người và để có được tri thức chỉ có một con đường học tập Tuy nhiên quá trình học tập, học hỏi không đơn giản mà có rất nhiều chông gai Vì vậy ngạn ngữ Hi Lạp có câu: “Học vấn có những chùm rễ đắng cay nhưng hoa quả rất ngọt ngào’’

(Bài viết của học sinh: Lã Thị Hà- lớp 10H Trường THPT Nga Sơn)

- Mở bài gián tiếp:

Trong lịch sử phát triển của thế giới suốt mấy ngàn năm qua, ở bất cứ quốc gia nào, dân tộc nào cũng có những tài năng xuất chúng, những học giả uyên bác đã cống hiến cho đời nhiều điều đem lại lợi ích lớn lao, làm thay đổi cơ bản cuộc sống vật chất và tinh thần của xã hội loài người Cả nhân loại ngưỡng mộ trí tuệ, tài năng của Niu-tơn, Men-đê-lê-ép, Anh-xtanh, Đác-uyn, Lô-mô-nô-xốp, Sô-panh, Mô-da, Tôn-xtôi, Vích-to Huy-gô, Ban-zắc Nhưng liệu mấy ai hiểu rằng để có được những thành tựu khoa học, nghệ thuật lớn lao như vậy, họ

đã phải học tập và làm việc miệt mài, vất vả đến mức nào Thực tế cho thấy muốn thành công thì phải học tập để tích lũy và nâng cao tri thức Con đường học tập là con đường gian nan, khổ ải nhưng cuối con đường ánh sáng, là tương lai Bàn về vấn đề này, ngạn ngữ Hy Lạp có câu: Học vấn có những chùm rễ đắng cay nhưng hoa quả lại ngọt ngào

(Bài viết của học sinh: Phạm Thị Thúy Hằng- lớp 10H Trường THPT Nga Sơn)

Ví dụ 3

Đề bài: Phân tích tình huống truyện độc đáo trong “ Vợ nhặt” của Kim Lân ( loại văn NLVH)

– Mở bài trực tiếp

“Vợ nhặt” được coi là kiệt tác trong sự nghiệp sáng tác của Kim Lân, cũng là một truyện ngắn xuất sắc của văn xuôi Việt Nam hiện đại Một trong những yếu

tố quan trọng giúp tạo ra những giá trị tư tưởng và nghệ thuật đặc sắc cho truyện ngắn chính là việc Kim Lân đã xây dựng thành công tình huống truyện độc đáo

( Bài viết của học sinh: Lê Thị Nhung Quyên- lớp 11G Trường THPT Nga Sơn)

- Mở bài gián tiếp

Đối với nghệ thuật truyện ngắn, tạo ra được một tình huống độc đáo mới lạ để làm bật nổi vấn đề, bật nổi tâm trạng, tư tưởng, tính cách của các nhân vật và chủ đề của tác phẩm là một điều có ý nghĩa then chốt Một truyện ngắn đặc sắc

là nhờ được tổ chức chung quanh một tình huống như thế, và Vợ nhặt của Kim Lân là một trường hợp tiêu biểu

(Bài viết của học sinh: Mai Thị Linh- lớp 11G Trường THPT Nga Sơn)

Ví dụ 4

Đề bài : Phân tích nhân vật “Chí Phèo” trong tác phẩm cùng tên của nhà văn Nam Cao ( loại văn NLVH)

- Mở bài trực tiếp

Trong dòng văn học hiện thực phê phán 1930 - 1945 Chí Phèo có lẽ là tác phẩm thành công hơn cả trong việc đem lại cho người đọc những ấn tượng mạnh

mẽ, không thể quên về bức tranh đen tối ngột ngạt, bế tắc của nông thôn Việt Nam trước Cách mạng tháng Tám, đồng thời thức tỉnh cái phần lương tri tốt đẹp nhất của con người, khơi dậy lòng căm ghét cái xã hội vạn ác đã chà đạp lên nhân phẩm con người, thương xót, cảm thông với những thân phận cùng đinh bị giày vò, tha hóa trong chế độ cũ

(Bài viết của học sinh: Lê Phương Chi- lớp 12A Trường THPT Nga Sơn)

- Mở bài gián tiếp

Khi “Tắt đèn” của Ngô Tất Tố và “Bước đường cùng” của Nguyễn Công Hoan ra đời, tôi chắc ít ai nghĩ rằng, thân phận người nông dân dưới ách đế quốc phong kiến lại có thể có một nỗi khổ nào hơn những nỗi khổ của chị Dậu, anh Pha Nhưng khi Chí Phèo bước ra từ những trang sách của Nam Cao, thì người

ta mới nhận ra rằng đây là hiện thân đầy đủ những gì gọi là khốn khổ, tủi nhục