Thế nhưng, việc dạy – học các văn bản nghị luận trong trường phổthông hiện nay đang gặp phải những khó khăn trở ngại cả ở phía người dạy vàngười học: học sinh thụ động, giáo viên thiếu t
Trang 11 MỞ ĐẦU1.1 Lí do chọn đề tài
Trong bối cảnh hiện nay, khi đất nước ngày càng phát triển thì ngànhgiáo dục nói chung và môn ngữ văn nói riêng lại có một vai trò và nhiệm vụmới Điều này đã được cố Thủ tướng Phạm Văn Đồng nêu rất rõ trong bài viết
Đổi mới toàn diện: “Ngày nay, sự hiểu biết của con người luôn đổi mới Cho
nên dù được học trong nhà trường bao nhiêu chăng nữa cũng chỉ là rất có hạn Thế thì cái gì là quan trọng? Cái quan trọng là rèn luyện bộ óc, rèn luyện phương pháp, suy nghĩ, phương pháp học tập, phương pháp tìm tòi, phương pháp vận dụng tốt nhất bộ óc của mình”[1] Luật Giáo dục điều 24.2 cũng ghi rõ: “Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh; phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học, rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn; tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh”[1] Như vậy, có thể thấy rằng tiêu chí quan trọng hàng đầu của giáo dục
hiện nay là đào tạo học sinh trở thành những con người năng động, chủ động,biết vận dụng sáng tạo những gì đã học được trên ghế nhà trường vào trong đờisống, góp phần phát triển xã hội Tiêu chí này đã làm thay đổi không nhỏ hệthống giáo dục nước ta những năm gần đây Giáo dục Việt Nam đã và đang cốgắng cải cách chương trình và đặc biệt là thay đổi phương pháp dạy học
Các văn bản nghị luận được đưa vào chương trình sách giáo khoa mônngữ văn có vai trò rất quan trọng Nó giúp học sinh hình thành những quan điểmđúng đắn về chính trị, xã hội; hình thành năng lực tư duy và thành công tronggiao tiếp Cao hơn một bước, văn nghị luận giúp học sinh có năng lực phân tích,tổng hợp, khám phá vấn đề có sức thuyết phục trên cơ sở lí lẽ chặt chẽ, căn cứxác thực Thế nhưng, việc dạy – học các văn bản nghị luận trong trường phổthông hiện nay đang gặp phải những khó khăn trở ngại cả ở phía người dạy vàngười học: học sinh thụ động, giáo viên thiếu tài liệu mà văn nghị luận lại cóphần khô khan khó hiểu Mặt khác, lượng thời gian một hay hai tiết dành chocác văn bản này là quá ít Do thời lượng hạn chế nên các đơn vị bài học khôngđược khám phá một cách đầy đủ và có chiều sâu
Đối chiếu lại vai trò, chức năng của các văn bản nghị luận mà sách giáokhoa lựa chọn, cùng với mục tiêu đổi mới giáo dục như nói ở trên, chúng tôi chorằng không có cách nào khác là giáo viên phải trăn trở, tìm ra con đường tốtnhất để giúp học sinh biết tiếp cận loại văn bản khó này Vì vậy chúng tôi chọn
đề tài cho sáng kiến kinh nghiệm của mình là ĐỔI MỚI PHƯƠNG PHÁP DẠYHỌC LOẠI VĂN BẢN NGHỊ LUẬN TRONG CHƯƠNG TRÌNH NGỮ VĂN
11 ĐỂ TẠO HỨNG THÚ CHO HỌC SINH Ở TRƯỜNG THPT QUẢNGXƯƠNG IV
1.2 Mục đích nghiên cứu
Nghiên cứu vấn đề này, chúng tôi muốn đưa ra cái nhìn khái quát về việcdạy học văn bản nghị luận trong môn ngữ văn, xác định cơ sở khoa học vànhững gợi ý cụ thể khi soạn giảng một bài đọc hiểu văn bản nghị luận, để không
Trang 2chỉ cung cấp kiến thức mà còn giúp học sinh rèn luyện kĩ năng, nhằm góp thêmkinh nghiệm giúp việc dạy - học bộ môn trong trường THPT đạt kết quả caohơn!
1.3 Đối tượng nghiên cứu
Với đề tài này, vấn đề chúng tôi muốn làm rõ là phương pháp dạy họcloại văn bản nghị luận trong chương trình ngữ văn 11 Để khái quát thành líthuyết, trong 2 năm, chúng tôi đã thực nghiệm phương pháp này ở 3 đơn vị lớp:Lớp 11B năm học 2016 – 2017 và lớp 11H, 11I năm học 2017 -2018 của trườngTHPT Quảng Xương 4
1.4 Phương pháp nghiên cứu
Thực hiện sáng kiến kinh nghiệm, chúng tôi vận dụng kết hợp nhiềuphương pháp: khảo sát - thống kê, phân loại, phân tích, so sánh - đối chiếu, tổnghợp, khái quát hóa…
2 NỘI DUNG
2.1 Cơ sở lí luận
Trong thực tiễn lập kế hoạch và tiến hành dạy học, người thầy thườngxuyên đối diện với câu hỏi: làm thế nào để lựa chọn phương pháp dạy học phùhợp và có hiệu quả ? Theo chúng tôi, phương pháp dạy học cần được lựa chọndựa trên các mối quan hệ: Với mục tiêu dạy học; với nội dung dạy học; với nhucầu, hứng thú, thói quen học tập của học sinh; năng lực, sở trường, kinh nghiệm
sư phạm của giáo viên; với điều kiện giảng dạy và học tập Dưới đây là mấy cơ
sở căn bản cần quan tâm khi lựa chọn phương pháp dạy học:
2.1.1 Chọn những phương pháp dạy học có khả năng cao nhất đối với việc thực hiện mục tiêu dạy học
Mỗi mô hình lí luận dạy học, phương pháp dạy học đều có những điểmmạnh, điểm hạn chế nhất định Nhưng khi xem xét việc thực hiện một mục tiêudạy học nhất định thì có một số phương pháp dạy học có khả năng cao hơn cácphương pháp dạy học khác Chẳng hạn nếu đặt mục tiêu nhanh chóng truyền thụcho xong nội dung quy định thì phương pháp dạy học thuyết trình có vị trí quantrọng Nhưng nếu đặt mục tiêu phát triển năng lực tìm tòi sáng tạo của học sinhthì vấn đề sẽ khác đi
2.1.2 Lựa chọn các phương pháp dạy học phải xuất phát từ đặc trưng thể loại
Giữa nội dung và phương pháp dạy học có mối quan hệ tác động lẫnnhau, trong nhiều trường hợp quy định lẫn nhau Ở bình diện kĩ thuật dạy học,phương pháp dạy học cần tương thích với nội dung dạy học Mỗi nội dung dạyhọc đều liên hệ mật thiết với những hoạt động nhất định
Tác phẩm văn học nào cũng thuộc về một thể loại cụ thể Phương thứctồn tại của tác phẩm quy định cách tiếp cận tương ứng Phân tích văn bản theođặc trưng thể loại là một nguyên tắc quan trọng của việc giảng dạy môn Ngữ
Trang 3văn Đổi mới phương pháp dạy học vẫn coi trọng nguyên tắc này.
2.1.3 Lựa chọn phương pháp dạy học cần chú ý đến hứng thú, thói quen của học sinh, kinh nghiệm sư phạm của giáo viên
Khi lựa chọn các phương pháp dạy học, trước hết, cần chuẩn đoán nhucầu, hứng thú của học sinh Bên cạnh đó, cũng cần chú ý thay đổi phương phápdạy học và hình thức tổ chức dạy học để tránh nhàm chán Cần thay đổi phương
pháp dạy học sau 15, 20 phút Với các phương pháp dạy học có ưu điểm tương
đương, cần ưu tiên lựa chọn phương pháp dạy học mà giáo viên và học sinh đãthành thạo, bởi thực hiện dễ dàng hơn
2.1.4 Lựa chọn phương pháp dạy học phù hợp với điều kiện dạy học
Ở đây đề cập đến phương pháp dạy học diễn ra trong mối quan hệ với cácđiều kiện vật chất, đặc biệt là thiết bị dạy học Đương nhiên là cần phải lựa chọnphương pháp dạy học phù hợp với điều kiện của nhà trường, của tình trạng đang
có Trong khuôn khổ điều kiện cho phép, cần chọn thứ tự ưu tiên khả năng tốtnhất
Các thiết bị dạy học hiện đại không luôn đồng nghĩa với các thiết bị dạyhọc đắt tiền Tính hiện đại của thiết bị dạy học thể hiện ở việc sử dụng các thiết
bị sao cho đạt yêu cầu cao nhất trong việc thực hiện các mục tiêu dạy học, thểhiện rõ tư tưởng sư phạm hiện đại
Tóm lại, trên đây là 4 cơ sở quan trọng nhất, là căn cứ xuất phát khi tiếnhành lựa chọn, lập kế hoạch các phương pháp dạy học Điều quan trọng nhất làcần xác định lựa chọn phương pháp và hình thức tổ chức dạy học có thể giúphọc sinh học tập với niềm say mê, hứng thú, khát khao tìm tòi khám phá; lĩnhhội tri thức trong các hoạt động học tập tích cực, chủ động, sáng tạo, theophương pháp khoa học; học trong tương tác, trong việc hình thành các quan hệhợp tác, thân thiện, cùng nhau giải quyết các nhiệm vụ học tập
2.1.5 Văn bản nghị luận
2.1.5.1 Khái niệm
Văn nghị luận là loại văn bản mà người viết phải dùng ngôn ngữ trực tiếpcủa mình để trình bày, phân tích, luận giải, phê phán, đánh giá và đi đến giảiquyết một vấn đề nào đó về chính trị xã hội, văn hoá, tư tưởng,… do cuộc sốngđặt ra, khiến cho người đọc, người nghe không những hiểu mà còn đồng tìnhvới cách giải quyết của tác giả
2.1.5.2 Đặc điểm của văn bản nghị luận
- Về chức năng: Văn nghị luận trực tiếp trình bày các luận điểm, thể hiện
tư tưởng về chính trị, triết học, đạo đức, xã hội, văn học hay bày giải quan điểm
về đạo lí ở đời… Văn nghị luận không chỉ có tư tưởng đúng đắn mà còn cónhững tình cảm lớn làm thành mạch nguồn của nó Vì thế văn nghị luận bồidưỡng cho con người những tình cảm sâu sắc đúng đắn về thời đại, dân tộc,nhân loại
- Về kết cấu: Do có nhiều thể loại khác nhau nên kết cấu của chúng cũngrất đa dạng Song, trên bình diện chung có thể thấy, bài văn nghị luận thường
Trang 4gồm ba phần chính dưới dạng tổng – phân – hợp: Vấn đề nghị luận/ nội dungnghị luận/ Khái quát, bày tỏ quan điểm tư tưởng Các thao tác phân tích, sosánh, giải thích, bác bỏ, chứng minh, … thường xuất hiện trong văn nghị luận.
- Về tổ chức lời văn: Văn nghị luận đòi hỏi sự chặt chẽ của lập luận, sựxác đáng của các luận cứ, sự thuyết phục của luận chứng… Văn nghị luận thờitrung đại có thể là văn vần, văn xuôi, nhưng phổ biến nhất là văn biền ngẫu.Văn nghị luận hiện đại phổ biến nhất là câu văn xuôi có cấu trúc ngữ pháp rõràng, chính xác đúng quy chuẩn Tuỳ theo sở thích của tác giả, văn nghị luậncũng thường xuất hiện các hình ảnh ẩn dụ, so sánh, liên tưởng làm cho các tưtưởng mềm mại, gợi cảm hoặc hóm hỉnh Có khi tác giả trực tiếp bộc bạch tưtưởng, tình cảm, nỗi lòng của mình trong lời văn nghị luận
2.1.5.3 Các văn bản nghị luận trong chương trình ngữ văn 11 cơ bản
Sách giáo khoa Ngữ văn 11 (cơ bản) do Phan Trọng Luận tổng chủ biêntuyển chọn đưa vào chương trình các văn bản nghị luận sau:
- Tiết 21 – 22: Chiếu cầu hiền (Ngô Thì Nhậm)
- Tiết 24: Đọc thêm: Xin lập khoa luật (Nguyễn Trường Tộ)
- Tiết 101 – 102: Về luân lí xã hội ở nước ta (Phan Châu Trinh)
Đọc thêm: Tiếng mẹ đẻ - nguồn giải phóng các dân
tộc bị áp bức (Nguyễn An Ninh)
- Tiết 105: Đọc thêm: Ba cống hiến vĩ đại của Các Mác (Ăng - ghen)
- Tiết 106 – 107: Một thời đại trong thi ca (Hoài Thanh)
Từ sự thống kê trên, có thể thấy rằng: Văn nghị luận được đưa vàochương trình lớp 11 gồm nhiều thể loại: chiếu, điều trần, diễn thuyết, điếu văn,tiểu luận; thuộc cả giai đoạn văn học trung đại và giai đoạn cận – hiện đại; baogồm cả văn học Việt Nam và văn học nước ngoài Về thời lượng: Tổng số tiếtđọc hiểu văn bản nghị luận trong chương trình ngữ văn 11 cơ bản là 8 tiết trêntổng số 123 tiết của cả năm học So với số tiết dành cho đọc hiểu văn bản nghịluận trong chương trình lớp 10 cơ bản (4 tiết) và chương trình lớp 12 cơ bản (8tiết), có thể thấy dù thời lượng 8 tiết là không nhiều, song trong năm học này,người soạn sách đã có sự ưu tiên cho việc rèn luyện tư duy logic và kĩ năng lậpluận ở học sinh Sự ưu tiên này là cần thiết và hợp lí hướng tới mục tiêu đào tạocon người phát triển toàn diện, trong đó có sự phát triển tư duy khoa học vànăng lực giao tiếp
Trang 5Một lý do chủ quan khác là tình trạng học sinh còn ngại đọc sách, đọc tài liệu vàkhông say mê với việc tìm hiểu những vấn đề thuộc lĩnh vực trừu tượng, khóhiểu và khô khan này Nếu không có sự hướng dẫn tận tình, sự thúc ép của giáoviên thì học sinh cũng rất khó tự giác học và làm bài.
Về phía người thầy, để phục vụ cho những bài giảng này vẫn còn thiếu đồdùng, giáo cụ để góp phần nâng cao hiệu quả tiết học Thầy cô nào yêu nghề,say mê với môn học thì mới tự mò mẫm và thiết kế riêng những đồ dùng để tự
phục vụ cho chính bản thân mình Còn không, “có sao dùng vậy”, vì thế ảnh
hưởng rất lớn đến chất lượng dạy học
Thời gian gần đây, giáo viên cũng đã có nhiều thuận lợi như có đủ sáchgiáo viên, sách tham khảo, sách thiết kế bài giảng… là những tài liệu quý hỗ trợcho giáo viên mở rộng kiến thức, chọn lọc những gì tinh túy nhất để đưa vào bàigiảng của mình Hiện nay giáo án giảng dạy không chỉ là tài sản riêng của mỗi
cá nhân như trước đây mà nay đã trở thành sản phẩm chung của nhóm, tổchuyên môn luôn có sự góp ý bổ sung của tập thể nên chất lượng “tinh” hơn
2.3 Một số phương pháp dạy học văn bản nghị luận trong chương trình ngữ văn 11 cơ bản theo hướng đổi mới
2.3.1 Phương pháp đọc diễn cảm
2.3.1.1 Nội dung của phương pháp
Đọc diễn cảm là phương pháp tiếp nhận thông tin bằng mắt và truyềnthông tin bằng âm thanh Bản chất của việc đọc văn quy định việc đọc diễn cảm.Trong quá trình đọc, người đọc phải tạo được không khí giao cảm giữa ngườinghe và tác phẩm, nhằm tìm hiểu tác phẩm Vì vậy, ngữ điệu khi đọc phải thayđổi linh hoạt Khi đọc, phải làm rõ được giọng điệu, cảm xúc của nhà văn thểhiện trong văn bản
Việc đọc diễn cảm đối với văn bản nghị luận là rất cần thiết và quan trọng
để tái hiện âm hưởng đặc biệt của mỗi văn bản, qua đó cảm nhận, đánh giá vềthái độ, tình cảm của tác giả Một áng văn nghị luận bất hủ bao giờ cũng là sảnphẩm kết hợp nhuần nhuyễn giữa tư tưởng sâu sắc, mới mẻ và tình cảm mãnhliệt, dạt dào
2.3.1.2 Cách vận dụng
Phương pháp đọc diễn cảm có thể được vận dụng như sau:
- Giáo viên đọc mẫu (hoặc hướng dẫn cách đọc), tổ chức cho học sinh đọc rồi rút
ra nhận xét
- Hoạt động đọc có thể diễn ra trong suốt quá trình dạy học (đầu, giữa hoặc cuốitiết học)
- Giáo viên có thể hỗ trợ học sinh bằng câu hỏi, gợi ý; kết hợp hỏi với giải thích
từ ngữ khó; tiến hành đọc kết hợp với các hình thức khác như xem video, nghebăng ghi âm…
Trang 6bài điếu văn Ăng – ghen đọc trước mộ Mác trong lễ an táng người bạn cũng làmột bậc vĩ nhân của nhân loại, khi đọc, người đọc cần thể hiện được giọngchậm rãi, hơi buồn (đoạn đầu), nhưng ở những câu, đoạn tiếp theo giọng phảitrang nghiêm, dứt khoát, mạnh mẽ, trầm hùng và tự hào Không phải giọng bithương, mà đó mới là giọng chủ yếu của bài văn điếu này, xuất phát từ quanđiểm của Ăng – ghen khi đánh giá về giá trị sự sống của con người: giá trị củacon người được tính bằng những cống hiến của người ấy cho sự phát triểnchung của nhân loại.
2.3.1.4 Kết quả
Sử dụng phương pháp đọc diễn cảm trong giờ đọc hiểu văn bản nghị luận,chúng tôi đã gặt hái được nhiều kết quả: Tạo cảm xúc trong giờ văn, tạo sự nhậpthân vào văn bản; giúp học sinh có những cảm nhận ban đầu về tác văn bản,phát triển tư duy trực quan sinh động; lôi cuốn học sinh vào hoạt động tìm hiểu,phân tích tác phẩm… Như vậy, đọc diễn cảm là chặng đầu tiên trên con đườngđọc hiểu văn bản, bao gồm người đọc, người nghe (người nghe có thể chính làngười đọc), tạo ra thế giới hình tượng sống động, được cụ thể hóa, cá tính hóatrong khi đọc
2.3.2 Phương pháp gợi mở (phương pháp đàm thoại)
2.3.2.1 Nội dung của phương pháp
Gợi mở hay đàm thoại là phương pháp dạy học mà nội dung bài học đượctruyền thụ và tiếp nhận thông qua hệ thống câu hỏi Tên gọi gợi mở đã thể hiện
rõ mục đích, tính chất của phương pháp: phương pháp khi được sử dụng có tácdụng định hướng, dẫn dắt vấn đề, theo đó, quá trình tìm hiểu, lí giải văn bản tácphẩm đi từ ngoài vào trong, từ thấp đến cao, từ phân tích hình ảnh, câu chữ, bộphận nhỏ lẻ đến khái quát giá trị của văn bản Để đạt được hiệu quả cao, người
sử dụng phương pháp gợi mở phải soạn thảo được hệ thống câu hỏi đảm bảo cácyêu cầu sau đây:
Thứ nhất: Câu hỏi phải phù hợp với đặc trưng tài liệu học tập Với vănnghị luận, hệ thống câu hỏi phải tập trung khơi gợi để học sinh thấy rõ ba vấn
đề, là: mức độ sâu sắc, mới mẻ của tư tưởng tác giả; nghệ thuật lập luận độc đáo
và sự hòa quyện giữa tư tưởng với cách lập luận, giữa lí trí với cảm xúc trongvăn bản
Thứ hai, câu hỏi phải phù hợp với khả năng tiếp nhận của học sinh Muốnvậy, câu hỏi cần bám sát nội dung bài học và những vấn đề đời sống và phảiđược “lạ hóa”
Thứ ba: câu hỏi gợi mở phải đa dạng và có tính hệ thống Điều này cónghĩa: câu hỏi phải được thiết kế hướng tới mục đích giúp học sinh tìm hiểu nộidung, nắm bắt kỹ năng và phải được sắp xếp theo trật tự nhất định Có nhữngcâu hỏi về ấn tượng chung, có câu hỏi yêu cầu tái hiện, suy luận, nêu vấn đềhoặc so sánh, tổng hợp, khái quát, phân tích v.v…
Gợi mở dù là phương pháp đã ra đời từ rất lâu, song nó vẫn được sử dụngrộng rãi trong quan điểm dạy học mới Trong giờ đọc văn nói chung, đọc hiểu
Trang 7văn bản nghị luận nói riêng, nếu được sử dụng khéo léo, phương pháp này sẽtạo được không khí sôi nổi, giúp giờ học đạt được hiệu quả như mong muốn.
2.3.2.2 Cách vận dụng
- Để vận dụng phương pháp gợi mở, người dạy cần vật chất hóa nội dungbài học thành một hệ thống những câu hỏi Việc hỏi – đáp được tiến hành trongsuốt giờ học Quy trình đặt câu hỏi từ dễ đến khó, từ đơn giản đến phức tạp,giáo viên hỏi và kiên trì nhắc lại câu hỏi khi học sinh chưa tìm được câu trả lờiđúng Khi nhắc lại câu hỏi, giáo viên có thể thay đổi câu chữ nhưng vẫn giữnguyên nội dung hỏi Từ ngữ trong câu hỏi phải chính xác, rõ ràng
- Giáo viên phải nhận xét, góp ý khi học sinh trả lời xong
- Phương pháp này không sử dụng riêng rẽ, tách rời mà phải kết hợp vớicác phương pháp khác
2.3.2.3 Ví dụ
Xin được lấy văn bản Một thời đại trong thi ca (trích – Hoài Thanh) làm
ví dụ Đây là một văn bản nghị luận nhưng lại có nét khác biệt so với các vănbản nghị luận học sinh được học trước đó, vì thuộc thể loại tiểu luận - phê bìnhvăn học Dạy văn bản này, giáo viên một mặt phải giúp học sinh thấy được quanniệm của Hoài Thanh về tinh thần thơ mới – một vấn đề vừa có ý nghĩa vănchương, vừa có ý nghĩa xã hội Mặt khác, giáo viên cũng cần định hướng họcsinh tìm hiểu về nét đặc sắc trong nghệ thuật nghị luận của tác giả: kết hợp giữatính khoa học chặt chẽ và tính nghệ thuật điêu luyện, từ đó thấy được phongcách phê bình văn học tài hoa của Hoài Thanh, bước đầu hình thành năng lựcphê bình văn học ở học sinh Từ mục tiêu trên, chúng tôi xin trích ngang mộtphần trong thiết kế giáo án cho bài học với các câu hỏi gợi mở như sau:
HOẠT ĐỘNG CỦA GV VÀ HS YÊU CẦU CẦN ĐẠT
1 Hoạt động 1: Tìm hiểu chung
…
2.Hoạt động 2: Đọc và tìm hiểu
mạch lập luận của văn bản
…
3 Hoạt động 3: Tìm hiểu quan
điểm của Hoài Thanh về tinh thần
thơ mới
- Giáo viên hỏi: Hoài Thanh đã vạch
ra những con đường, cách thức nào
để đi tìm “tinh thần thơ mới”? Việc
…
2 Quan điểm của Hoài Thanh về
“tinh thần thơ mới”
a) Về con đường đi tìm tinh thần thơ mới
- Phải sánh bài hay với bài hay
- Phải nhìn vào đại thể để xác định đặcsắc của mỗi thời
- Xác định tinh thần thơ mới cần đượctìm hiểu, đối sánh trong mối quan hệvới thơ cũ
=> Nhận xét: Phương pháp nghiên cứukhoa học, dự báo kết quả tìm hiểu
Trang 8- GV hỏi: Vậy, “tinh thần thơ mới”
theo quan điểm của Hoài Thanh là
gì? Hành trình xuất hiện và đến với
bạn đọc của nó ra sao?
- HS dựa vào văn bản, trả lời
- GV hỏi: Từ hiểu biết về phong trào
thơ mới, em có nhận xét gì về quan
niệm của Hoài Thanh?
- HS lấy dẫn chứng, phân tích làm rõ
cho quan điểm của Hoài Thanh, từ
đó đi đến nhận xét
- GV hỏi: Từ bài viết của Hoài
Thanh, có thể thấy bi kịch của cái
“tôi” thơ mới là gì? Hiểu thấu bi kịch
này và hướng giải thoát của nó giúp
em đánh giá như thế nào đối với các
nhà thơ mới?
- HS tái hiện, bày tỏ quan điểm
được sẽ có độ chính xác cao
b) Về tinh thần thơ mới
- Tinh thần thơ mới gồm lại trong chữ
“tôi” với ý nghĩa khẳng định “quanniệm con người cá nhân” trong “cáinghĩa tuyệt đối của nó” Thực chất đóchính là sự giải phóng, trỗi dậy, bừng
c) Về bi kịch của thời đại cái tôi
- Bi kịch của cái tôi thơ mới+ Cái tôi tự cảm thấy bé nhỏ, tộinghiệp “mất hết cốt cách hiên ngangngày trước”
+ Cái “tôi” trốn chạy vào ý thức cánhân, thoát li cuộc đời nhưng bế tắc:
“mất bề rộng ta đi tìm bề sâu, nhưngcàng đi sâu càng lạnh…”
+ Cái “tôi” thiếu một lòng tin đầy đủ…
- Giải pháp: Các nhà thơ mới dồn tất cảvào tình yêu tiếng Việt, trau chuốt, gọtdũa, làm giàu có cho ngôn ngữ tiếngViệt trong từng tác phẩm
=> Nhận xét:
+ Bi kịch của các nhà thơ mới là bikịch chung của cả một thế hệ, một thờiđại (khách quan)
+ Dù buồn, các nhà thơ mới vẫn thểhiện tình cảm yêu nước kín đáo
+ Mặt khác của bi kịch: giải phóng cáitôi sáng tạo của nghệ sỹ Từ đây,phong trào thơ mới có đóng góp lớncho văn học về phong cách tác giả vàngôn ngữ thơ ca
-> Nỗi buồn của các nhà thơ mới cần
Trang 9- GV hỏi: Em thích nhất đoạn nào
trong đoạn trích? Vì sao?
- 2 – 3 học sinh trình bày ấn tượng,
phân tích làm rõ vì sao có ấn tượng
như vậy?
- GV yêu cầu: Nêu những đặc điểm
nổi bật trong văn phong phê bình của
Hoài Thanh (Theo em, những
nguyên nhân nào làm nên sức hấp
dẫn của bài viết xét về nghệ thuật lập
3 Về nghệ thuật phê bình văn học của Hoài Thanh
- Lập luận chặt chẽ, thuyết phục, ýkiến đánh giá sắc sảo
- Ngôn ngữ tinh tế, giàu hình ảnh, cảmxúc
- Giọng điệu: nhập cuộc, đầy cảmthông, thấu hiểu
=> Lối phê bình văn học độc đáo, tinh
kĩ năng giao tiếp xã hội cho học sinh, giàm bớt không khí thụ động trong giờhọc Mặt khác, gợi mở còn giúp đảm bảo tính đặc thù trong tiếp nhận tri thứcnói chung, tiếp nhận tri thức văn chương nói riêng Đó là quá trình đi từ thấpđến cao, từ cụ thể đến khái quát, từ sự tìm hiểu các thành phần bộ phận cấu tạovăn bản đến việc nắm bắt văn bản trong chỉnh thể trọn vẹn của nó, gắn nhữngcảm nhận trực giác hồn nhiên với những thao tác phân tích văn bản chặt chẽ,khoa học Vì vậy, đa số học sinh nắm vững bài học khi giáo viên sử dụng thànhthạo phương pháp dạy học này
2.3.3 Sử dụng phiếu học tập kết hợp với thảo luận nhóm
2.3.3.1 Nội dung phương pháp
Thảo luận nhóm là một trong những phương pháp dạy học tích cực được
sử dụng thường xuyên trong quá trình đổi mới phương pháp dạy học hiện nay
Theo Phan Trọng Ngọ,“Thảo luận nhóm là phương pháp trong đó nhóm lớn (lớp học) được chia thành những nhóm nhỏ để tất cả các thành viên trong lớp đều được làm việc và thảo luận về một chủ đề cụ thể và đưa ra ý kiến chung của nhóm mình về vấn đề đó” [4]
Khi sử dụng phương pháp thảo luận nhóm, có thể kết hợp sử dụng phiếuhọc tập để “giao việc” cho học sinh trong giờ học
Trang 10Phiếu học tập là một trong những công cụ nhằm tiết kiệm thời gian trongviệc tổ chức hoạt động học tập, đồng thời cùng một lúc có thể kiểm tra đượcnhiều kiến thức, kĩ năng, nhiều đối tượng và chữa những lỗi cơ bản, phổ biến.Phiếu học tập là những tờ giấy rời in sẵn những công việc, phát cho học sinhyêu cầu hoàn thành trong thời gian ngắn của tiết học.
- Chia nhóm và chọn nhóm trưởng: Giáo viên có thể áp dụng linh hoạt các hìnhthức chia nhóm: Chia nhóm ngẫu nhiên, chia nhóm cùng trình độ, chia nhómgồm đủ các trình độ, chia nhóm theo sở trường Ngoài ra, có thể chia nhóm theokiểu nhóm nhỏ thông thường, nhóm rì rầm, nhóm kim tự tháp, nhóm đồng tâm
- Giao nhiệm vụ cho nhóm: Giáo viên nêu nhiệm vụ rõ ràng, ngắn gọn, xác địnhthời gian, hướng dẫn cách thức thảo luận (Những yêu cầu này đã được ghi rõtrong phiếu học tập)
- Làm việc theo nhóm: Sau khi chia nhóm, mỗi nhóm sẽ bốc thăm để chọnnhóm trưởng, thư ký hoặc tự bầu ra nhóm trưởng Giáo viên có thể chỉ địnhnhóm trưởng, thư ký luân phiên để khắc phục tình trạng có học sinh chuyêntrách nhiệm vụ này Trong khi học sinh thảo luận giáo viên đi tới các nhóm,quan sát, gợi ý, giúp đỡ học sinh thảo luận nếu thấy cần thiết và nhắc nhởkhông nói chuyện, chơi, làm việc riêng Sau khi thảo luận, đại diện các nhómlên trình bày Học sinh quan sát, bổ sung
- Tổng kết: Giáo viên với vai trò trọng tài chốt lại những nội dung cơ bản, khenthưởng những nhóm thảo luận tốt, động viên, khuyến khích để tạo hứng thú chohọc sinh
2.3.3.3 Ví dụ
Với bài đọc thêm Xin lập khoa luật (Nguyễn Trường Tộ), có thể
thiết kế phiếu học tập cho thảo luận nhóm như sau:
Tiết 24: Đọc thêm XIN LẬP KHOA LUẬT (Nguyễn Trường Tộ)
PHIẾU HỌC TẬP SỐ 1Lớp:11…… Nhóm:………
Nhiệm vụ: Tìm hiểu mạch lập luận của văn bản
1 Đọc văn bản, xác định bố cục, luận đề, tìm ý được triển khai trong mỗi phần củavăn bản
Trang 112 Nhận xét về mạch lập luận dựa theo mối quan hệ giữa các ý trong văn bản.
Trả lời:
Tiết 24: Đọc thêm XIN LẬP KHOA LUẬT (Nguyễn Trường Tộ)
PHIẾU HỌC TẬP SỐ 2Lớp:11……… Nhóm:………
Nhiệm vụ: Tìm hiểu về tư tưởng đề cao pháp luật trong quản lí nhà nước của
Nguyễn Trường Tộ:
1 Ở thời điểm viết văn bản (thời phong kiến trung đại), Nguyễn trường Tộ đã cócách nhìn nhận như thế nào về vai trò của pháp luật, về mối quan hệ giữa phápluật và đạo đức Nho giáo?
2 Ngày nay, pháp luật có vai trò như thế nào trong quản lí xã hội? Từ đó, nhận xét
về tầm tư tưởng của tác giả bản điều trần?
Trả lời:
Tiết 24: Đọc thêm XIN LẬP KHOA LUẬT (Nguyễn Trường Tộ)
PHIẾU HỌC TẬP SỐ 3Lớp:11……… Nhóm:………
Nhiệm vụ: Tìm hiểu Nghệ thuật nghị luận
1 Xác định đối tượng thuyết phục, mục đích viết điều trần của tác giả?
2 Cách thức triển khai vấn đề của tác giả khéo léo, phù hợp ra sao?
3 Qua văn bản, em có nhận xét gì về thái độ, tình cảm của tác giả Nguyễn Trường
Tộ với nhân dân, đất nước?
Trả lời:
Với 3 phiếu học tập trên, giáo viên chia lớp thành 3 nhóm, mỗi nhóm thảoluận về một vấn đề, hoàn thành phiếu trong khoảng 7 phút Sau đó giáo viên tổchức cho học sinh trao đổi kết quả để đi đến thống nhất về giá trị của văn bản
2.3.3.4 Kết quả
Sử dụng phương pháp thảo luận nhóm kết hợp dùng phiếu học tập trongcác giờ đọc hiểu văn bản nghị luận, chúng tôi đã khắc phục được khô khan dotính chất bài học, phát huy tính chủ động, sáng tạo của học sinh Sau bài học,học sinh không chỉ nắm được kiến thức mà còn nâng cao năng lực diến đạt, hợptác làm việc Đây là phẩm chất quan trọng của người công dân trong xu thế hộinhập, toàn cầu hóa ngày nay
2.3.4 Dùng lược đồ tư duy
2.3.4.1 Nội dung phương pháp
Lược đồ tư (duy còn gọi là bản đồ khái niệm) là một sơ đồ nhằm trình bàymột cách rõ ràng những ý tưởng mang tính kế hoạch hay kết quả làm việc của cánhân hoặc nhóm về một chủ đề Lược đồ tư duy có thể được viết trên giấy, trênbảng trong, trên bảng hay thực hiện trên máy tính Lược đồ tư duy có thể ứngdụng trong nhiều tình huống khác nhau, như: tóm tắt nội dung, ôn tập một chủ
Trang 12đề; trình bày tổng quan một chủ đề; chuẩn bị ý tưởng cho một báo cáo hay buổinói chuyện, bài giảng; thu thập, sắp xếp các ý tưởng; ghi chép khi nghe giảng…
Đối với các bài đọc hiểu văn bản nghị luận, lược đồ tư duy có thể được sửdụng ở phần tìm hiểu về mạch lập luận của văn bản hay ở phần cuối bài học, đểthâu tóm, hệ thống hóa nội dung bài học
2.3.4.2 Cách vận dụng
Việc vận dụng phương pháp này cần được tiến hành theo những thao tác
cụ thể:
- Viết tên chủ đề ở trung tâm, hay vẽ một hình ảnh phản ánh chủ đề
- Từ chủ đề trung tâm, vẽ các nhánh chính Trên mỗi nhánh chính viết một kháiniệm phản ánh một nội dung lớn của chủ đề bằng CHỮ IN HOA Nhánh và chữviết trên đó được viết và vẽ cùng một màu Nhánh chính đó được nối với chủ đềtrung tâm Chỉ sử dụng các thuật ngữ quan trọng để viết trên các nhánh
- Từ mỗi nhánh chính vẽ tiếp các nhánh phụ để viết tiếp những nội dung thuộcnhánh chính đó Các chữ trên nhánh phụ được viết bằng chữ in thường
- Tiếp tục như vậy ở các tầng phụ tiếp theo
2.3.4.3 Ví dụ
Với văn bản Về luân lí xã hội ở nước ta (Phan Châu Trinh), ở phần tìm
hiểu mạch lập luận, giáo viên có thể hướng dẫn học sinh lược đồ hóa nội dungbài diễn thuyết như sau:
LUÂN LÍ XÃ HỘI Ở NƯỚC TA