Dạy đọc hiểu bài chiến thắng mtao mxây theo hướng tích cực hóa vai trò của người học và tích hợp kiến thức văn hóa dân gian để tạo hứng thú cho học sinh

MỤC LỤCSỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ TRƯỜNG THPT LÊ LỢI SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM DẠY ĐỌC - HIỂU BÀI CHIẾN THẮNG MTAO MXÂY TRÍCH SỬ THI ĐĂM SĂN - NGỮ VĂN 10 THEO HƯỚNG TÍCH CỰC HÓA VAI T

MỤC LỤC

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ

TRƯỜNG THPT LÊ LỢI

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

DẠY ĐỌC - HIỂU BÀI CHIẾN THẮNG MTAO MXÂY (TRÍCH SỬ THI ĐĂM SĂN - NGỮ VĂN 10) THEO HƯỚNG TÍCH CỰC HÓA VAI TRÒ CỦA NGƯỜI HỌC

VÀ TÍCH HỢP KIẾN THỨC VĂN HÓA DÂN GIAN

ĐỂ TẠO HỨNG THÚ CHO HỌC SINH.

Người thực hiện: Hoàng Thị Hạnh Chức vụ: Giáo viên

SKKN thuộc môn: Ngữ Văn

THANH HÓA, NĂM 2019

A MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Mục đích nghiên cứu 1

3 Đối tượng nghiên cứu 1

4 Phương pháp nghiên cứu 2

B NỘI DUNG 1

1 Cơ sở lí luận 2

1.1 Quan điểm dạy học tích cực 2

1.2 Quan điểm dạy học tích hợp 2

1.3.Các góc độ văn hóa giúp cho việc hiểu một tác phẩm văn học dân gian… …3

1.3.1 Khái niệm văn hóa……… …3

1.3.2.Các góc độ văn hóa giúp cho việc hiểu một tác phẩm sử thi……… …3

2 Thực trạng của việc giảng dạy sử thi……… ….4

3 Giải pháp và tổ chức thực hiện 4

3.1 Dạy đọc - hiểu bài Chiến thắng Mtao Mxây theo hướng tích cực hóa vai trò của người học 4

3.1.1 Phương pháp gợi mở 4

3.1.2 Xây dựng tình huống có vấn đề trong giờ đọc – hiểu 5

3.1.3 Dạy đọc – hiểu kết hợp với đổi mới kiểm tra đánh giá kết quả học tập của học sinh 5

3.2 Dạy đọc - hiểu bài Chiến thắng Mtao Mxây theo hướng tích hợp kiến thức văn hóa dân gian 7

3.2.1.Tích hợp kiến thức văn hóa dân gian trong tiết 1 bài Chiến thắng Mtao Mxây……….………7

3.2.2 Tích hợp kiến thức văn hóa dân gian trong tiết 2 bài Chiễn thắng Mtao Mxây……….……….……… …….8

3.3 Giáo án minh hoạ 10

4 Kết quả đạt được……….18

C KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ… ……….… 19

1.Kết luận……… 19

2.Kiến nghị……….19

A MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Văn học dân gian là vốn qúy của văn học dân tộc Hiểu được văn học dângian (VHDG) giúp chúng ta hiểu được về truyền thống của cha ông trong quá khứ,nâng cao tinh thần tự hào dân tộc và tinh thần yêu nước trong mỗi con người Việcgiảng dạy VHDG trong chương trình môn Văn các cấp học là cần thiết Riêng đốivới chương trình môn Ngữ Văn lớp 10 THPT, việc giảng dạy các tác phẩm VHDGlại càng quan trọng vì lượng tác phẩm VHDG được giảng dạy là khá nhiều, tạothành một mảng kiến thức quan trọng trong chương trình Thể loại sử thi là thểloại mới đối với học sinh lớp10 Đây là loại hình dân gian ra đời từ rất sớm cócách tư duy, cách xây dựng nhân vật đặc trưng theo thể loại Vì vậy bản thân mỗigiáo viên không thể đánh đồng việc đọc hiểu văn bản sử thi với các thể loại tự sựdân gian khác được

Đổi mới phương pháp dạy học đang là mục tiêu lớn của ngành giáo dục và đàotạo nước ta hiện nay Một trong những mục tiêu đó là nâng cao chất lượng giáodục toàn diện, chú trọng phát huy vai trò chủ thể của người học và dạy học theohướng tích hợp liên môn Với những lí do trên đã thúc đẩy tôi quyết tâm nghiêncứu đề tài DẠY ĐỌC- HIỂU BÀI CHIẾN THẮNG MTAO M XÂY (TRÍCH SỬ THI ĐĂM SĂN- NGỮ VĂN 10) THEO HƯỚNG TÍCH CỰC HÓA VAI TRÒ CỦA NGƯỜI HỌC VÀ TÍCH HỢP KIẾN THỨC VĂN HÓA DÂN GIAN ĐỂ TẠO HỨNG THÚ CHO HỌC SINH.

2 Mục đích nghiên cứu

- Thực hiện đề tài này tôi muốn đưa ra một vài kinh nghiệm dạy một tríchđoạn sử thi, cách tạo ra hứng thú học tập cho HS theo tinh thần dạy học tích hợp,tích cực

- Việc vận dụng sáng tạo chuẩn kiến thức, kĩ năng vào đọc - hiểu đoạn trích

“ Chiến thắng Mtao, Mxây” sẽ có nhiều ưu điểm:

+ Giúp HS nắm bắt được kiến thức một cách có hệ thống, cơ bản nhất vànhanh nhất Kiến thức cơ bản sẽ được khắc sâu và đậm nét

+ Tạo điều kiện cho các em dễ dàng, thoải mái trong cảm nhận, khám pháđoạn trích, phát huy tính độc lập trong suy nghĩ, sáng tạo tránh sự bó buộc, áp đặt,

xơ cứng trong quá trình tiếp nhận kiến thức

+ Đặc biệt giúp các em hiểu thêm về văn hóa Tây Nguyên - một trongnhững nền văn hóa đặc sắc của Việt Nam, từ đó góp phần hình thành tình yêu vănhóa truyền thống của dân tộc

3 Đối tượng nghiên cứu

Trong khuôn khổ một sáng kiến kinh nghiệm, do thời gian và năng lực cóhạn nên tôi chỉ giới hạn phạm vi nghiên cứu phương pháp dạy học đoạn trích “Chiến thắng Mtao, Mxây” trích Sử thi Đăm Săn - Sử thi Tây Nguyên qua phươngpháp dạy học tích hợp- tích cực

4 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp liên ngành: vận dụng kiến thức của nhiều lĩnh vực văn hóa

để hiểu tác phẩm văn học dân gian

- Phương pháp phân tích, phương pháp tổng hợp

- Khi giảng dạy, tôi sử dụng các phương pháp dạy học nêu vấn đề, phươngpháp thuyết trình, phương pháp đàm thoại

B NỘI DUNG

1 Cơ sở lí luận

1.1 Quan điểm dạy học tích cực

Phương pháp dạy học tích cực ( PPDH tích cực) là một thuật ngữ rút gọn,được dùng ở nhiều nước để chỉ những phương pháp giáo dục, dạy học theo hướngphát huy tính tích cực, chủ động , sáng tạo của người học PPDH tích cực hướngtới việc hoạt động hóa, tích cực hóa hoạt động nhận thức của người học, tức là tậpkết và phát huy tính tích cực của người học chứ không phải là tập kết vào phát huytính tích cực của người dạy, tuy nhiên để dạy học theo phương pháp tích cực thìthầy giáo phải nỗ lực nhiều so với dạy theo phương pháp thụ động Đặc điểm củacác biện pháp dạy học tích cực là dạy và học thông qua tổ chức các hoạt động họctập của học sinh, dạy và học coi trọng rèn luyện phương pháp tự học, tăng cườnghọc tập cá thể, phối hợp với học tập hợp tác, kết hợp đánh giá của thầy với tự đánhgiá của trò

1.2 Quan điểm dạy học tích hợp

Tích hợp (integration) có nghĩa là sự hợp nhất, sự hoà nhập, sự kết hợp Nộihàm khoa học khái niệm tích hợp có thể hiểu một cách khái quát là sự hợp nhấthay là sự nhất thể hoá đưa tới một đối tượng mới như là một thể thống nhất trênnhững nét bản chất nhất của các thành phần đối tượng, chứ không phải là mộtphép cộng giản đơn những thuộc tính của các thành phần ấy [1] Trong lí luận dạyhọc, tích hợp được hiểu là sự kết hợp một cách hữu cơ, có hệ thống, ở những mức

độ khác nhau, các kiến thức, kĩ năng thuộc các môn học khác nhau hoặc các hợpphần của bộ môn thành một nội dung thống nhất, dựa trên cơ sở các mối liên hệ về

lí luận và thực tiễn được đề cập đến trong các môn học hoặc các hợp phần của bộmôn đó Những kiểu tích hợp trong dạy học Văn:

Tích hợp theo chiều ngang: là tích hợp trong những thời điểm của bài học,

từ kiến thức bài học của phân môn này liên hệ đến các phân môn khác (Văn vớiTiếng Việt, với Làm văn hoặc ngược lại) theo nguyên tắc đồng quy

Tích hợp theo chiều dọc: là tích hợp ở một đơn vị kiến thức và kĩ năng mớivới những kiến thức và kĩ năng đã học ở trước đó theo nguyên tắc đồng trục (còngọi là vòng tròn đồng tâm hay vòng tròn xoáy trôn ốc), cụ thể là kiến thức và kĩnăng hình thành ở bài học, lớp học, bậc học trước, nhưng cao hơn, sâu hơn trước

Tích hợp liên môn: Đây là quan điểm tích hợp mở rộng kiến thức trong bàihọc Ngữ văn với các kiến thức của các bộ môn khoa học tự nhiên, khoa học xãhội, các ngành khoa học, nghệ thuật khác với các kiến thức văn hóa, đời sống màhọc sinh tích lũy được từ cuộc sống cộng đồng

1.3 Các góc độ văn hóa giúp cho việc tìm hiểu một tác phẩm văn học dân gian

1.3.1 Khái niệm văn hóa

Có nhiều định nghĩa khác nhau về văn hóa, mỗi định nghĩa phản ánh mộtcách nhìn nhận và đánh giá khác nhau Trong tiếng Việt, văn hóa được dùng theonghĩa thông dụng để chỉ học thức, lối sống Theo nghĩa chuyên biệt văn hóa để chỉtrình độ phát triển của một giai đoạn Theo nghĩa rộng, văn hóa bao gồm tất cả, từnhững sản phẩm tinh vi, hiện đại, cho đến tín ngưỡng, phong tục, lối sống…TheoĐại từ điển tiếng Việt của Trung tâm Ngôn ngữ và Văn hóa Việt Nam – Bộ Giáodục và đào tạo, do Nguyễn Như Ý chủ biên, NXB Văn hóa – Thông tin, xuất bảnnăm 1998, thì: “Văn hóa là những giá trị vật chất, tinh thần do con người sáng tạo

ra trong lịch sử”.[3]

Văn hóa là bao gồm tất cả những sản phẩm của con người, và như vậy, vănhóa bao gồm cả hai khía cạnh: khía cạnh phi vật chất của xã hội như ngôn ngữ, tưtưởng, giá trị và các khía cạnh vật chất như nhà cửa, quần áo, các phương tiện,v.v… Cả hai khía cạnh cần thiết để làm ra sản phẩm và đó là một phần của vănhóa Văn hóa bao gồm: phong tục, cách ứng xử, tín ngưỡng, tôn giáo, lễ hội [5]

1.3.2.Các góc độ văn hóa giúp cho việc tìm hiểu một tác phẩm sử thi

- Phong tục: Phong tục là toàn bộ những hoạt động sống của con người được hình

thành trong quá trình lịch sử và ổn định thành nề nếp, được cộng đồng thừa nhận,truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác Phong tục không mang tính cố định, bắtbuộc như nghi thức, nghi lễ, nhưng cũng không tùy tiện như hoạt động sốngthường ngày Nó trở thành một tập quán xã hội tương đối bền vững và tương đốithống nhất Phong tục có thể ở một dân tộc, địa phương, tầng lớp xã hội hay thậmchí một dòng họ, gia tộc Phong tục là một bộ phận của văn hóa và có thể chiathành nhiều loại: hệ thống phong tục liên quan đến vòng đời của con người, nhưphong tục về sinh đẻ, trưởng thành, cưới xin, mừng thọ và lên lão; hệ thống phongtục liên quan đến hoạt động của con người theo chu kỳ thời tiết trong năm; hệthống phong tục liên quan đến chu kỳ lao động của con người [5] Trong sử thiĐăm săn đó là tục nối dây trong hôn nhân mẫu hệ của người Ê-đê

- Tín ngưỡng, tôn giáo: Tín ngưỡng là hệ thống các niềm tin mà con người tin

vào để giải thích thế giới và để mang lại sự bình an cho cá nhân và cộng đồng Tínngưỡng đôi khi được hiểu là tôn giáo Điểm khác biệt giữa tín ngưỡng và tôn giáo

ở chỗ, tín ngưỡng mang tính dân tộc nhiều hơn tôn giáo, tín ngưỡng có tổ chứckhông chặt chẽ như tôn giáo Khi nói đến tín ngưỡng người ta thường nói đến tín

ngưỡng của một dân tộc hay một số dân tộc có một số đặc điểm chung còn tôngiáo thì không mang tính dân tộc [5] Trong sử thi Đăm Săn là tín ngưỡng thờ vật

tổ cây Smuk

- Lễ hội: Lễ hội là tên gọi mới của một số nhà nghiên cứu nhìn nhận hội làng theo

tư duy duy lý của phương Tây, trong đó theo họ, phần lễ thì nghiêm trang, cònphần hội thì vui vẻ giải trí Trong ngày Hội chúng ta “mời” các vị thần linh, anhlinh núi sông trời đất, các vị thành hoàng làng là vị thần che chở cho làng xóm,mời anh linh các vị anh hùng dân tộc, mời tổ tiên các dòng họ về dự với chúng ta.Như vậy hội làng hội tụ sức mạnh thiêng liêng của cả trời đất, non sông, tổ tiên vàcon cháu [5] Trong sử thi Đăn Săn đó là lễ hội ăn mừng chiến thắng

2 Thực trạng của việc giảng dạy sử thi

Sử thi là một thể loại văn học có quy mô đồ sộ, nội dung một tác phẩm khádài Trong cơ chế dạy học văn cũ, HS không được tự do trình bày suy nghĩ, ý kiến

về những tác phẩm đang học, mà chủ yếu tiếp nhận và lắng nghe, vì vậy đa phầnhọc sinh thụ động chưa có ý thức tự tích lũy kiến thức, chưa có tư duy sáng tạo đổimới mà trông chờ vào ý kiến của giáo viên Với phương pháp dạy học cũ, GV làngười nắm vững tác phẩm và truyền đạt lại nội dung cho HS Với vai trò “ngườicảm thụ thay” cho HS, GV dường như khó có thể tạo được sự đồng hưởng cảmxúc HS vẫn còn tỏ ra lúng túng, chưa tiếp thu hết được nội dung ý nghĩa của vănbản Nguyên nhân có thể do thể loại văn học có độ lùi về thời gian, tư duy của cáctác giả dân gian khác với tư duy hiện đại ngày nay, hoặc cũng có thể nguyên nhânchính từ cách truyền thụ kiến thức của GV còn quá khuôn mẫu chưa linh hoạt, đổimới

Thực tiễn đổi mới giáo dục ở nước ta trong những năm gần đây khẳng địnhviệc đổi mới phương pháp dạy – học theo định hướng phát triển năng lực HS là xuhướng tất yếu, đáp ứng yêu cầu giáo dục và đào tạo con người Chính vì vậychúng tôi đề xuất một số phương pháp thực hiện đổi mới dạy học, kiểm tra đánhgiá kết quả theo định hướng phát triển năng lực HS và khai thác bài dạy theohướng tích hợp liên môn để nâng cao hứng thú cho HS

Để tạo được giờ dạy như vậy thì hệ thống câu hỏi trong bài học cần phải phongphú, đa dạng, linh hoạt, bám sát đối tượng Bản thân GV cần nắm chắc nội dungvăn bản, hiểu rõ từng chi tiết tác phẩm để đưa ra câu hỏi cho phù hợp GV có thểđưa ra các dạng câu hỏi khi dạy đoạn trích “ Chiến thắng Mtao Mxây”

– Trận đánh nhau với Mtao Mxây được miêu tả qua những chặng nào?

Để trả lời câu hỏi này, giáo viên có thể gợi ý học sinh bằng những câu hỏi nhỏ :– Diễn biến của hiệp đấu thứ nhất như thế nào? Thái độ và tài năng của Đăm Săn

và Mtao Mxây được thể hiện thế nào?

– Cảnh hai người múa khiên được miêu tả đối lập như thế nào? Tại sao Đăm Sănkhông múa khiên trước mà để Mtao Mxây múa trước?

– Theo em tài nghệ của Mtao Mxây có đúng như hắn khoe khoang hay không?Hoặc giáo viên hướng dẫn học sinh tìm hiểu diễn biến của hiệp đấu thứ 2 bằngcác câu hỏi:

– Ở hiệp đấu thứ 2, ai là người múa khiên trước?

– Chi tiết miếng trầu của Hơ Nhị quăng cho Mtao Mxây nhưng Đăm Săn lạigiành được nói lên điều gì?

– Ý nghĩa của chi tiết ông trời mách kế cho Đăm Săn là gì?

Hệ thống câu hỏi gợi mở được giáo viên đưa ra để giúp học sinh theo sát nội dungtác phẩm, nắm chắc được ý nghĩa của văn bản sử thi

3.1.2 Xây dựng tình huống có vấn đề trong giờ đọc – hiểu

- Khi học về văn bản Chiến thắng Mtao Mxây giáo viên có thể đặt vấn đề:

Cuộc chiến của Đăm Săn có phải chỉ là cuộc chiến đòi lại vợ hay không? Hay còn vì lí do khác, lí do đó là gì?

Với những tình huống này, HS suy nghĩ trả lời để làm nổi bật được đặc trưngcủa thể loại văn học sử thi HS được khuyến khích tự tìm tòi, phát biểu, phát huytính sáng tạo của mình để giải quyết vấn đề

3.1.3 Dạy đọc – hiểu kết hợp với đổi mới kiểm tra đánh giá kết quả học tập của học sinh

* Củng cố kiến thức bài dạy bằng hình thức câu hỏi trắc nghiệm khách quan

Sau mỗi một bài học GV có thể tiến hành kiểm tra nhanh mức độ tiếp thu bài họccủa HS bằng những câu hỏi trắc nghiệm lựa chọn các phương án có sẵn, hoặc hìnhthức câu hỏi đúng sai Ở dạng kiểm tra này GV có thể vừa tóm tắt, tái hiện lại nộidung bài học, HS cũng có thể ôn tập, tự kiểm tra lại kiến thức sau một tiết học.Đối với thể loại sử thi với nội dung tác phẩm dài, hình thức văn bản đồ sộ, phươngpháp kiểm tra này rất cần thiết để đánh giá được năng lực tư duy thực tiễn của HS

Ví dụ có hệ thống câu hỏi trắc nghiệm như sau:

Câu 1: Văn học dân gian Việt Nam có mấy loại sử thi?

a 1 b 2 c 3 d 4

Câu 2: Điền khuyết:

“………có hầu hết các đề tài chính như sự hình thành vũ trụ, sự ra đời củamuôn loài, nguồn gốc dân tộc, sự sáng tạo văn hóa.”

a Sử thi thần thoại b Sử thi anh hùng

c Sử thi dân gian d Sử thi Tây Nguyên

Câu 3: Điền khuyết:

“………miêu tả sự nghiệp và chiến công của người anh hùng trong khungcảnh những sự kiện có ý nghĩa quan trọng đối với toàn thể cộng đồng.”

a Sử thi Tây Nguyên b Sử thi thần thoại

c Sử thi dân gian d Sử thi anh hùng

Câu 4: Sử thi Đăm San là của dân tộc?

a Thái b Mường c Êđê d M’nông

Câu 5: Từ “Diêng” trong tiếng Êđê có nghĩa là gì?

a Người bạn kết nghĩa b Người bạn thâm giao

c Người bạn chung làng d Người bạn tri âm

Câu 6: Mtao Mxây rung khiên múa Tiếng khiên hắn kêu lạch xạch như:

a gió thổi b quả mướp khô c đẽo cây d chiêng bằng

Câu 7: Sau khi ăn miếng trầu của Hơ-Nhị quăng cho thì Đăm Săn như thế nào?

a Chàng múa khiên đẹp hơn b Chàng trở nên nhanh nhẹn hơn

c Sức chàng tăng lên gấp bội d Chàng càng mạnh mẽ hơn

Câu 8: Hành động nào trong những câu sau không nói về Đăm Săn?

a Bước cao bước thấp chạy hết bãi tây sang bãi đông

b Chạy vun vút qua phía đông, vun vút qua phía tây

c Một lần xốc tới vượt một đồi tranh

d Múa trên cao như gió bão, múa dưới thấp như gió lốc

Câu 9: Trong trận đánh với MtaoMxây, Đăm Săn đã làm gì mới hạ được hắn?

a Dùng cây giáo thần, cây giáo dính đầy oan hồn của chàng đâm hắn

b Dùng một cái chày mòn ném vào vành tai hắn

c Dùng một cái chày mòn ném vào cánh tay hắn

d Dùng cái cối xay ném vào vành tay hắn

Câu 10: Điền khuyết:

“Đoàn người đông như bầy….đặc như bầy ……., ùn ùn như ………như…… ”

a chim sẻ, chim ngói, kiến, mối c chim ngói, thiêu thân, kiến, mối

b cà tong, chim ngói, kiến, mối d cà tong, thiêu thân, kiến, mối

Câu 11: Điền khuyết:

“Tôi tớ mang của cải về nhiều như……đi chuyển nước, như ………đi chuyển hoa,như bầy………đi giếng làng cõng nước”

a Ong, vò vẽ, cà tong c Ong, vò vẽ, trai gái

b Ong, bướm, trai gái d Ong, bướm, cà tong

Câu 12: Lễ hội ăn mừng chiến thắng của Đăm Săn kéo dài trong bao lâu?

a Suốt cả mùa nắng b Gần một mùa khô.

c Suốt cả mùa khô d Gần hết mùa nắng

Câu 13: Điền khuyết:

“Còn Đăm Săn, bà con xem, chàng nằm trên võng, tóc thả trên sàn, hứng tócchàng dưới đất là một cái……… ”

a nong hoa b chiếu hoa c đệm hoa d chăn hoa

Câu 14: Những đề tài chính của sử thi anh hùng Tây Nguyên là:

a Hôn nhân, chiến tranh và lao động xây dựng.

b Hôn nhân và chiến tranh.

c Người anh hùng với hôn nhân, chiến tranh

d Chiến tranh và lao động xây dựng.

Câu 15: Trong sử thi Đăm Săn, Đăm Săn chiến đấu với Mtao Mxây vì mục đích:

a Trả thù cho người thân.

b Giành lại vợ vì hạnh phúc cá nhân.

c Giành lại vợ, và bảo vệ cuộc sống yên lành của buôn làng

d Vì sự cường thịnh của buôn làng.

Câu 16: Biện pháp nghệ thuật tiêu biểu được dùng trong sử thi Đăm săn là:

a So sánh, phóng đại c Ẩn dụ, miêu tả

b Miêu tả, so sánh d So sánh, ẩn dụ

Đáp án 1b, 2a, 3d, 4c, 5a, 6b, 7c, 8a, 9b, 10d, 11c, 12c, 13a, 14a, 15c, 16a.

Ngoài ra GV sẽ có thể ứng dụng công nghệ thông tin trong giờ dạy, kết hợpvới phương pháp thảo luận nhóm để bàn bạc, trao đổi về những chi tiết những sựkiện quan trọng trong văn bản

3.2 Dạy đọc - hiểu bài Chiến thắng Mtao Mxây theo tích hợp kiến thức văn hóa dân gian

Bài dạy Chiến thắng Mtao Mxây được bố trí trong hai tiết:

Tiết 1: Giới thiệu chung: về sử thi Tây Nguyên và sử thi anh hùng, tóm tắt tácphẩm và dạy phần một trong đọc hiểu văn bản là phẩn Đăm Săn giao chiến vớiMtao Mxây

Tiết 2: Tiếp tục đọc hiểu với hai phần: Cảnh dân làng Mtao Mxây theo Đăm Săntrở về và cảnh Đăm Săn cùng dân làng ăn mừng chiến thắng, cuối cùng là tổng kếtgiá trị của đoạn trích và hướng dẫn HS luyện tập

3.2.1.Tích hợp kiến thức văn hóa dân gian trong tiết 1 bài Chiến thắng Mtao Mxây

- Trong quá trình dạy ở tiết 1, ngay ở phần tóm tắt tác phẩm GV nên cung cấp cho

học sinh một số kiến thức về văn hóa Tây nguyên để giúp cho học sinh hiểu tácphẩm Sau khi lấy hai chị em Hơ Nhị và Hơ Bhị, Đăm Săn trở thành một tùtrưởng Đây là chi tiết mà giáo viên phải dùng văn hóa Tây Nguyên để lí giải Sở

dĩ sau hôn nhân, Đăm Săn phải về nhà vợ ở vì sử thi ra đời trong lòng chế độ mẫu

hệ Trong gia đình mẫu hệ, vai trò trụ cột là người phụ nữ nên người đàn ông saukhi lấy vợ phải trở về ở gia đình nhà vợ [4] Hai chị em Hơ Nhị và Hơ Bhị thuộcdòng dõi tù trưởng nên Đăm Săn sau khi lấy vợ kế thừa quyền lực của gia đình vợ,trở thành một tù trưởng.

- Trong quá trình tóm tắt đoạn trích, có một số chi tiết mà giáo viên cũng phải sửdụng vốn văn hóa Ê- đê để giải thích như:

+ Chi tiết Đăm Săn chặt cây thần, Đăm Săn đi bắt nữ thần Mặt Trời… Tín ngưỡngthờ vật tổ là tín ngưỡng cổ xưa tồn tại trong nhiều cộng đồng trong đó mỗi bộ lạclại thờ một vật tổ riêng và đó là những vật thiêng, những cấm kị mà cộng đồngkhông ai được vi phạm Cộng đồng Đăm Săn thờ cây Smuk và nó trở thành câythần- vật tổ mà cả cộng đồng tôn thờ Sở dĩ Đăm Săn chặt cây thần vì Đăm Sănmuốn chống lại tập tục cổ lạc hậu

+ Hay Đăm Săn muốn đi bắt nữ thần Mặt Trời về làm vợ không chỉ vì Đăm Sănmuốn cộng đồng mình được hùng mạnh hơn nữa mà còn vì một lí do khác mà phảiđặt trong thời đại sử thi chúng ta mới có thể lí giải được Sử thi Đăm Săn cũng nhưnhiều sử thi của người Ê- đê ra đời cuối thời kì mẫu hệ (thời kỳ người đàn bà giữvai trò làm chủ, làm trụ cột của gia đình), khi cộng đồng người Ê- đê đang chuẩn

bị bước vào thời kì phụ hệ (thời kỳ người đàn ông giữ vai trò làm chủ, làm trụ cộtcủa gia đình) Vì vậy hành động của Đăm Săn muốn đi bắt nữ thần Mặt Trờixuống trần gian làm vợ mình (chứ không phải Đăm Săn lên trời ở rể) chính làhành động chống lại tập tục, thể hiện khát vọng làm chủ của người đàn ông trongthời đại mới Cũng chính vì yếu tố thời đại này mà trong tác phẩm ta thấy chàngĐăm Săn đã có hai vợ mà vẫn muốn lấy vợ nữa

- Ở phần đọc hiểu tác phẩm, khi đọc hiểu đoạn Đăm Săn giao chiến với MTaoMxây, GV có thể dừng lại ở chi tiết ngôi nhà sàn của MTao Mxây được miêu tả ởđầu tác phẩm Nếu dạy máy chiếu, GV có thể cho HS xem hình ảnh ngôi nhà sànTây Nguyên Vì nhà làm bằng gỗ dễ bắt lửa nên khi Đăm Săn dọa sẽ phóng hỏađốt nhà MTao Mxây thì hắn phải vội vàng đi xuống Trong khi xuống, MTaoMxây sợ Đăm Săn đâm lén vì bậc thang nhà sàn của Tây Nguyên trống, có khoảngcách, không giống với bậc thang nhà gác của người Kinh

- Sau khi phân tích xong cuộc giao tranh giữa Đăm Săn và MTao Mxây, GVhướng dẫn cho HS thấy Đăm Săn được xây dựng là người anh hùng với sức mạnh,

và lòng dũng cảm đã lập nên chiến công hiển hách GV cho HS biết về thời đại sửthi: thời đại của chiến tranh thị tộc bộ lạc liên miên nên mẫu người lí tưởng củathời đại phải là mẫu người anh hùng và phẩm chất lí tưởng của con người thời đạiphải là sức mạnh, lòng dũng cảm, danh dự và khát vọng lập chiến công

3.2.2 Tích hợp kiến thức văn hóa dân gian trong tiết 2 bài Chiễn thắng Mtao

Mxây

- Cảnh dân làng đi theo Đăm Săn: GV cho HS biết người anh hùng chiến thắng kẻ

thù ở đây trước hết để đòi lại vợ, tức là để bảo vệ danh dự của người đàn ông, và

đó cũng là một điểm tiến bộ Hôn nhân của loài người giai đoạn trước là hình thứcquần hôn, đến giai đoạn này đã tiến lên một bước mới, đã có sự xác định rõ hìnhthức gia đình cá thể [4] Vì vậy, người anh hùng trong sử thi chiến đấu để bảo vệquan niệm hôn nhân mới tốt đẹp Nhưng không chỉ thế, người anh hùng trong sửthi trước hết chiến đấu vì lợi ích cộng đồng, chiến công của người anh hùng sẽ làmcho cộng đồng của chàng thêm giàu có và hùng mạnh Đó chính là điều khiến chongười anh hùng thời đại sử thi được cộng đồng yêu mến và tin tưởng Và đó cũng

là lí do khiến sau khi thắng trận, dân làng nguyện đi theo Đăm Săn, không hề cămgiận hay phản kháng như cách xử sự của những kẻ bại trận GV nên lấy quan niệmcủa thời đại sử thi để lí giải cho HS Vì thời đại sử thi là thời đại chiến tranh liênmiên nên mỗi cộng đồng người muốn tồn tại và phát triển thì phải có một ngườiđứng đầu thật sự tài giỏi Người đứng đầu đó phải là những anh hùng Tài năng,mưu trí và sức mạnh của họ sẽ là sự đảm bảo để cộng đồng của họ sẽ vững vàngtrước sự tấn công của những cộng đồng dân cư khác Vì vậy, mọi người, ngay cả ởmột cộng đồng thù địch cũng hết lòng ủng hộ Đăm Săn, đi theo và mang của cải

về cho cộng đồng chàng càng trở nên hùng mạnh.[4]

- Cảnh Đăm Săn cùng cộng đồng ăn mừng chiến thắng, GV nên cho HS biết thêm

về một số nét văn hóa Tây Nguyên như lễ hội, tín ngưỡng, văn hóa cồng chiêng.Người Tây Nguyên tin vào ông trời, lễ hội của người Tây Nguyên cũng như lễ hộicủa một số dân tộc khác gồm có hai phần: phần lễ cử hành những nghi lễ thiêngliêng dành cho thần linh, trời đất, phần hội là phần vui chơi dành cho những ngườiphàm trần Mở đầu buổi lễ là cảnh Đăm Săn kêu gọi mọi người chuẩn bị trâu, bò,

dê để tế lễ thần linh, cảm tạ trời đất đã phù trợ cho chàng chiến thắng Mtao Mxây.Không phải ngẫu nhiên mà chi tiết về cồng chiêng, chũm chọe được lặp đi lặp lạitrong đoạn trích Đây là những chi tiết có liên quan đến văn hóa của người TâyNguyên Trong văn hóa Tây Nguyên, di sản văn hóa cồng chiêng là một di sản vănhóa đặc sắc Không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên được UNESCO côngnhận là kiệt tác truyền khẩu và phi vật thể nhân loại vào ngày 15 tháng 11 năm

2005 Sau Nhã nhạc cung đình Huế, đây là di sản thứ hai của Việt Nam được nhậndanh hiệu này Không gian văn hóa cồng chiêngTây Nguyên trải dài trên 5 tỉnhTây Nguyên: Kon Tum, Gia Lai, Đắk Lắk, Đắk Nông và Lâm Đồng Chủ thể củakhông gian văn hóa này gồm nhiều dân tộc khác nhau: Ê-đê, Ba Na, Mạ, Lặc…[4]

GV trình chiếu cho HS một số hình ảnh minh họa về lễ hội Tây Nguyên, và vănhóa cồng chiêng Tây Nguyên Có thể cho HS lắng nghe một chút âm hưởng củagiàn cồng chiêng Tây Nguyên để các em cảm nhận được âm hưởng trầm hùng bitráng của những trang sử thi Tây Nguyên hào hùng Trong quá trình thực hiện cácbước như trên, HS rất hứng thú và làm hiệu quả của tiết học tăng lên rõ rệt

Lưu ý:

-Các kiến thức văn hóa dân gian GV có thể cho HS về nhà tìm hiểu để đến lớpcùng nhau trao đổi đàm thoại Nếu HS trình bày được các kiến thức văn hóa dângian thì cho HS đứng dậy thuyết trình, chỗ nào HS còn lúng túng thì GV sẽ giớithiệu kết hợp sử dụng máy chiếu hình ảnh minh họa

Các kiến thức giáo viên muốn HS tìm hiểu được hệ thống hóa qua các câu hỏi giao về nhà như:

+ Vì sao Đăm săn lấy cả hai chị em Hơ Nhị, Hơ Bhị và ở nhà vợ?

+ Cây thần Smuk là gì? Ý nghĩa của nó đối với người dân Tây Nguyên cổ xưa?+ Vì sao khi tù trưởng Mtao M xây chết dân làng lại đi theo Đăm Săn? Điều đóthể hiện điều gì?

+ Em nêu hiểu hiết về văn hóa cồng chiêng và lễ ăn mừng của người tây Nguyên?

3.3 Giáo án minh hoạ

Tiết 8, 9: Đọc văn

CHIẾN THẮNG MTAO MXÂY

( TríchĐăm Săn – Sử thi Tây Nguyên)

A.Mục tiêu bài học:

1.Kiến thức:

Hiểu được cuộc chiến đấu vì danh dự, hạnh phúc và sự thịnh vượng củacộng đồng là lẽ sống và niềm vui của người anh hùng thời xưa Thấy được nghệthuật miêu tả, xây dựng nhân vật, sử dụng ngôn từ và các biện pháp nghệ thuậtthường dùng trong sử thi anh hùng qua đoạn trích.[1]

B Chuẩn bị của giáo viên và học sinh

1 Chuẩn bị của GV:

- Giáo án, sách giáo khoa, sách giáo viên, chuẩn KTKN văn 10, tài liệutham khảo

- Sưu tầm một số tranh ảnh minh họa cho bài giảng

- Chuẩn bị các Slide Power Point hoặc bảng phụ để hỗ trợ cho bài giảngthêm sinh động, tạo hứng thú cho HS

2 Chuẩn bị của HS: