Tiếp cận văn bản bài ca ngất ngưởng của nguyễn công trứ theo phương pháp thể loại tiết 13 chương trình ngữ văn 11 cơ bản

Vì "Giảng dạy tác phẩm theo loại thể chính là mộtphương diện lớn của việc giảng dạy tác phẩm văn học trong sự thống nhất giữahình thức với nội dung, một sự giảng dạy đi đúng hướng với qu

MỤC LỤC

1 PHẦN MỞ ĐẦU 1

1.1 Lí do chọn đề tài: 1

1 2 Mục đích nghiên cứu: 1

1.3 Đối tượng nghiên cứu: 2

1.4 Phương pháp nghiên cứu: 2

1.4.1 Phương pháp đọc sáng tạo: 2

1.4.2 Phương pháp gợi mở và biện pháp nêu vấn đề: 2

1.4.3 Phương pháp giảng bình: 2

1 4.4 Phương pháp nghiên cứu: 2

2 NỘI DUNG 2

2.1 Cơ sở lý luận: 2

2.1.1 Trong một bài nghiên cứu về "Cấu trúc năng lực văn", Giáo sư Phan Trọng Luận đã chỉ ra những năng lực tiếp nhận văn học bao gồm: 2

2.1.2 Hơn nữa, trong nhà trường phổ thông, việc dạy tác phẩm văn học theo thể loại đã đáp ứng nhu cầu thực tiễn dạy và học Điều này không chỉ định hướng đúng đắn trong việc lĩnh hội tác phẩm mà còn phát huy được tính chủ động tích cực của người học, góp phần phát huy vai trò đồng sáng tạo của học sinh đối với tác phẩm văn học 3

2.1.3 Bài ca ngất ngưởng của Nguyễn Công Trứ 3

2.2 Thực trạng vấn đề: 4

2.2 1 Thực trạng chung 4

2.2 2 Thực trạng đối với giáo viên 4

2.2 3 Thực trạng đối với học sinh: 4

2.3 Các giải pháp thực hiện: 5

2.3.1 Hướng dẫn học sinh nắm được đặc trưng của thể loại hát nói 5

2.3.2.Phương pháp và biện pháp thích hợp dạy - học tác phẩm “Bài ca ngất ngưởng” từ góc độ thể loại: 6

2.3.3 Kiểm định qua bài dạy cụ thể: 7

2.3.4 Liên hệ, so sánh về ý nghĩa cái tôi ngất ngưởng trong xã hội 2.3.5 Kiểm định qua bài dạy cụ thể. 2.4 Hiệu quả của SKKN với hoạt động giáo dục, với bản thân, đồng nghiệp, nhà trường: 13

2.4.1 Hiệu quả của SKKN đối với hoạt động giáo dục: 14

2.4.2 Hiệu quả của SKKN đối với bản thân, đồng nghiệp, nhà trường 14

2.4.3 Kết quả kiểm nghiệm: 15

3 KẾT LUẬN VÀ ĐỀ XUẤT 16

3.1 Kết luận: 16

3.2 Đề xuất: 16

1 PHẦN MỞ ĐẦU

1.1 Lí do chọn đề tài:

Giờ dạy - học văn trong nhà trường phổ thông hiện nay nói chung và trongnhà trường phổ thông trung học nói riêng còn đơn điệu tẻ nhạt khiến khá đônghọc sinh không có hứng thú học văn dẫn đến chất lượng môn học ngày cànggiảm sút Một trong những nguyên nhân quan trọng dẫn đến tình trạng đó phải

kể tới: khi hướng dẫn học sinh đọc - hiểu tác phẩm, nhiều giáo viên chưa xácđịnh đúng "chất của loại" trong thể Xa rời bản chất loại thể của tác phẩm nênkhi khai thác tác phẩm văn học không những không làm cho tác phẩm sống

động, giàu sức hấp dẫn mà ngược lại làm cho tác phẩm khô khan, chết cứng [1].

Dạy học văn theo thể loại là một trong những yêu cầu cơ bản đối với nhàtrường phổ thông hiện nay Vì "Giảng dạy tác phẩm theo loại thể chính là mộtphương diện lớn của việc giảng dạy tác phẩm văn học trong sự thống nhất giữahình thức với nội dung, một sự giảng dạy đi đúng hướng với quy luật và bản

chất của văn học đồng thời đảm bảo hiệu quả giáo dục cao nhất" [2] Dạy học

văn theo thể loại là một trong những kĩ năng cần thiết trên con đường tự học vàchủ động chiếm lĩnh tri thức

Mỗi tác phẩm văn học là một sáng tạo độc đáo, riêng biệt, thể hiện rõ cá tínhsáng tạo của người nghệ sĩ Thông qua sản phẩm tinh thần ấy, nhà văn, nhà thơthể hiện một nhân sinh quan có ý nghĩa tiến bộ về con người, về cuộc đời Đểnhận ra thông điệp mà người nghệ sĩ gửi gắm qua tác phẩm thật không dễ dàngchút nào Trên cơ sở hiểu rõ được đặc trưng thể loại văn học, giáo viên sẽ định

hướng cho học sinh tìm ra những rung động thẩm mĩ trong từng giờ học [5].

Thể hát nói - một thể loại văn học vốn là ca từ của bộ môn nghệ thuật ca trù

đã đem đến bầu không khí mới cho nghệ thuật Văn học trung đại với hệ thốngthi pháp nổi bật là công thức ước lệ phi ngã thì sự bật lên phá cách của những

cá tính sáng tạo như Nguyễn Du, Hồ Xuân Hương, Phạm Thái, Nguyễn CôngTrứ làm nên diện mạo mới cho văn học trung đại Từ nhà Nho tài tử NguyễnCông Trứ thuộc nền văn học Việt Nam trung đại đến tao nhân - tài tử - tài tìnhnhư Chu Mạnh Trinh thuộc nền văn học Việt Nam cận đại đều mượn thể hát nói

để khẳng định cái tôi cá nhân đầy mới mẻ, đầy cá tính không chỉ thể hiện ở nội

dung tư tưởng trong thơ mà còn trong cả phương diện hình thức thể loại.,… [14]

Bài ca ngất ngưởng - chương trình Ngữ văn cơ bản lớp 11 là tác phẩm nghệthuật đặc sắc làm nên tên tuổi của Nguyễn Công Trứ ở thể loại hát nói

Với niềm tự hào sâu sắc về một thể loại góp phần làm nên diện mạo thơ cadân tộc, là tấc lòng chan chứa của cha ông, tôi lựa chọn đề tài nghiên cứu quathực nghiệm năm học 2018 - 2019: Tiếp cận văn bản "Bài ca ngất ngưởng" củaNguyễn Công Trứ theo phương pháp thể loại - Tiết 13 - lớp 11A13, 11A14trường THPT nơi tôi đang trực tiếp công tác

1 2 Mục đích nghiên cứu:

Đề tài: Tiếp cận văn bản "Bài ca ngất ngưởng" của Nguyễn Công Trứ theophương pháp thể loại, chúng tôi đưa đến những vấn đề lý luận hiện đại ứng dụngtrong tình hình thực tiễn giảng dạy Lựa chọn đề tài này, tôi mong muốn đem lạinhững điều mới mẻ, khơi gợi cho học sinh niềm say mê và hứng thú khi học tác

phẩm Những phương pháp và biện pháp thích hợp sẽ khơi dậy rung động thẩm

mĩ, đốt lên ngọn lửa say mê văn học trong tâm hồn thế hệ trẻ

1.3 Đối tượng nghiên cứu:

Đề tài: Tiếp cận văn bản "Bài ca ngất ngưởng" của Nguyễn Công Trứ theophương pháp thể loại - Tiết 13 - chương trình Ngữ văn 11 cơ bản được trực tiếp

áp dụng ở các lớp 11A13, 11A14 trường THPT tôi công tác

1.4 Phương pháp nghiên cứu: [4]

Đề tài này chúng tôi sẽ kết hợp nhiều phương pháp nghiên cứu, từ nhiều góc

độ và cấp độ khác nhau để phát hiện rõ vấn đề Chúng tôi tập trung vận dụngđan xen bốn phương pháp lớn trong giờ dạy học:

1.4.1 Phương pháp đọc sáng tạo:

Đọc để nhận thức được nội dung tác phẩm, phong cách tác giả thể hiện trongtác phẩm Giáo viên phải hướng dẫn học sinh đâu là giọng kể, giọng tả, giọngbiểu cảm, giọng sâu lắng, Có như vậy mới làm nổi bật được những cung bậctình cảm, sắc thái cảm xúc, tâm tư gửi gắm đằng sau mỗi câu chữ ngủ yên

1.4.2 Phương pháp gợi mở và biện pháp nêu vấn đề:

Học sinh là bạn đọc sáng tạo, giáo viên cần tôn trọng sự tiếp nhận của cánhân học sinh đồng thời khơi gợi tổ chức cho học sinh tự hoạt động để đến vớitác phẩm một cách dễ dàng

Trong giảng bài, giáo viên cần sử dụng biện pháp nêu vấn đề Cơ chế củabiện pháp này là: Giáo viên đặt câu hỏi – học sinh tri giác – giáo viên tổ chứcqui trình giải quyết Muốn tạo được tình huống có vấn đề phải xây dựng được hệthống câu hỏi có vấn đề (chứa đựng những mâu thuẫn trong nhận thức đánh giá)

1.4.3 Phương pháp giảng bình:

Giảng bình đã trở thành một bí quyết trong giảng văn, khiến giờ giảng văntrở nên hứng thú mang màu sắc cảm xúc và văn học rõ rệt

1 4.4 Phương pháp nghiên cứu:

Phương pháp nghiên cứu giúp học sinh hình thành và rèn luyện năng lựchoạt động tư duy sáng tạo Phương pháp này chỉ nên thực hiện dưới dạng bài tập

ở nhà hoặc trong buổi ngoại khóa

2 NỘI DUNG2.1 Cơ sở lý luận:

2.1.1 Trong một bài nghiên cứu về "Cấu trúc năng lực văn", Giáo sư PhanTrọng Luận đã chỉ ra những năng lực tiếp nhận văn học bao gồm: [7]

- Năng lực tri giác ngôn ngữ nghệ thuật của tác phẩm văn học

- Năng lực tái hiện hình tượng

- Năng lực liên tưởng trong tiếp nhận văn học

- Năng lực cảm thụ cụ thể kết hợp với năng lực khái quát hóa các chi tiếtnghệ thuật của tác phẩm trong chỉnh thể của nó

- Năng lực nhận biết loại thể để định hướng hoạt động tiếp nhận

- Năng lực cảm xúc thẩm mĩ

- Năng lực tự nhận thức

- Năng lực đánh giá

Như vậy, trong hoạt động tiếp nhận văn học thì năng lực nhận biết loại thể

sẽ dẫn dắt người đọc đến những định hướng đúng đắn trong việc lĩnh hội tác

phẩm Mỗi thể loại có một thi pháp riêng nên nếu không ý thức sự khác biệt củamỗi loại thể văn học người đọc sẽ dễ lạc hướng Chẳng hạn như đối với Truyệnngắn mà để ý nhiều tới cảm xúc lại bỏ qua cốt truyện, nhân vật, tình huốngtruyện thì nhất định người đọc không thể tiếp nhận được sáng tác của nhà văn;đối với thơ trữ tình lại loay hoay phân tích cốt truyện, nhân vật, biến thơ thànhtác phẩm văn xuôi Chúng ta phải hiểu rằng, khi đến với thơ trữ tình nếu coi nhẹ,

bỏ qua hình tượng cảm xúc, nhân vật trữ tình nhất định người đọc không thể tiếpnhận được sáng tác của nhà thơ Do đó, nhận biết được thể loại của tác phẩmvăn học và nắm được những đặc trưng của nó là điều vô cùng cần thiết trên hànhtrình khám phá văn chương

2.1.2 Hơn nữa, trong nhà trường phổ thông, việc dạy tác phẩm văn họctheo thể loại đã đáp ứng nhu cầu thực tiễn dạy và học Điều này không chỉ địnhhướng đúng đắn trong việc lĩnh hội tác phẩm mà còn phát huy được tính chủđộng tích cực của người học, góp phần phát huy vai trò đồng sáng tạo của học

sinh đối với tác phẩm văn học [5]

Với "Bài ca ngất ngưởng" của Nguyễn Công Trứ, cần chú ý tiếp nhận tácphẩm không đơn thuần như một bài thơ trữ tình mà tác phẩm còn mang nhữngnét đặc trưng riêng biệt của thể hát nói Nếu những bài thơ thất ngôn bát cúĐường luật như Tự tình (Hồ Xuân Hương); Câu cá mùa thu (Nguyễn Khuyến);Thương vợ (Tú Xương); học sinh dễ dàng tìm hướng khai thác trên cơ sở cấutrúc của thể thơ thì "Bài ca ngất ngưởng" cũng cần được khám phá dựa trên đặctrưng của thể hát nói Bởi lẽ nếu không nhận diện ra được đặc điểm thể loại thìviệc phân tích tác phẩm sẽ rơi vào hai trường hợp sau: Hoặc tiếp cận tác phẩmnhư một tác phẩm tự sự Nghĩa là hướng tới liệt kê những sự kiện, sự việc tiêubiểu trong bài ca của Nguyễn Công Trứ mà không chú trọng tới điều căn bản làtâm trạng, tình cảm của nhà thơ Hoặc chỉ căn cứ vào đặc trưng thơ trữ tình đểphân tích tác phẩm cũng sẽ rất lúng túng trong việc tiếp cận tác phẩm

Vì vậy, để dạy học "Bài ca ngất ngưởng" một cách hiệu quả cần phải đặt tácphẩm vào đặc trưng của thể loại hát nói

2.1.3 Bài ca ngất ngưởng của Nguyễn Công Trứ: [9]

Người ta có thể gọi Nguyễn Công Trứ là một nhà nho, một nhà thơ tài tử,một ông quan thanh liêm chính trực có nhiều công trạng Nhưng đúng hơn, phảigọi ông là một nhà tư tưởng, một nhà nhân đạo chủ nghĩa Sự nghiệp của ông, tưtưởng và cách sống của ông còn ảnh hưởng tích cực đến cuộc sống hôm nay,đến việc xây dựng tinh thần và tính cách Việt

Với Nguyễn Công Trứ, văn chương không phải là hư văn, mà thúc đẩy dấnthân, có trách nhiệm với cuộc sống của mình và xã hội, hun đúc tinh thần, cốtcách cao đẹp là sự ngay thẳng, chịu đựng, vượt qua mọi sương gió cuộc đời.Chữ "danh" của Nguyễn Công Trứ không phải là học vị, chức quan mà là tàidanh, là việc làm rạng danh đất nước Nguyễn Công Trứ là nhà nho có khuynhhướng đặc biệt về văn Nôm: 52 bài thơ, 63 bài hát nói, 1 bài phú, 2 bài tuồng hát

và nhiều câu đối Những văn phẩm ấy Nguyễn Công Trứ làm ra tùy hứng dọc

cuộc đời ông (Cuốn biên thảo của Lê Thước về Nguyễn Công Trứ) [11]

Đến với "Bài ca ngất ngưởng" của Nguyễn Công Trứ được làm theo thể hátnói - một thể thơ đặc sắc của thi ca dân tộc, song những đặc trưng cơ bản của thể

hát nói vẫn khá xa lạ với giáo viên và học sinh SGK không đề cập tới, SGV vàcuốn Hướng dẫn thực hiện chuẩn kiến thức kĩ năng - Văn 11 có định hướng chogiáo viên hướng khai thác tác phẩm theo đặc trưng thể loại hát nói nhưng mớichỉ hướng dẫn chung chung Vì thế nếu chỉ căn cứ vào những tài liệu trên, hầuhết các thầy cô giáo vẫn còn hiểu khá mơ hồ về thể hát nói Mặc dù hát nói nằmtrong thể loại thơ trữ tình nhưng nó vẫn có những điểm riêng biệt của loại thểnên không thể khai thác nó như bài thơ trữ tình thông thường Thực tế cho thấyhầu hết giáo viên khi dạy bài này mới chỉ chú ý đến nội dung tư tưởng chứ chưathực sự quan tâm tới phương diện thể loại Thiết nghĩ, dạy học "Bài ca ngấtngưởng" cần được chú trọng đúng đắn hơn nữa về phương diện thể loại.

2.2 Thực trạng vấn đề:

2.2 1 Thực trạng chung.

Ngày nay, xu thế chung của xã hội là phát triển các ngành khoa học kĩ thuật.Dưới mái trường phổ thông, các em học sinh thường chú trọng đến bộ môn khoahọc tự nhiên hơn là bộ môn khoa học xã hội Dù hôm nay môn Ngữ văn rất quantrọng với kỳ thi vượt cấp và kỳ thi tốt nghiệp quốc gia nhưng đại đa số học sinhvẫn chưa quen với sự ngang hàng giữa bộ môn khoa học xã hội với bộ môn khoahọc tự nhiên Dẫu có nhiều học sinh vốn có năng khiếu về văn học, yêu thíchvăn chương nhưng vẫn vô cùng khó khăn trong việc tiếp cận với bộ môn khoahọc giàu tính nhân văn này Bởi vậy, mỗi giờ học văn diễn ra trong tâm thế cònthờ ơ đón nhận của học sinh và trong nỗi niềm trăn trở của người thầy

2.2 2 Thực trạng đối với giáo viên.

Trong đổi mới phương pháp dạy học văn, người giáo viên nhất thiết phải chútrọng dạy theo thể loại Dạy thơ trữ tình phải dạy cho ra được tâm trạng, cảmxúc, ngôn ngữ, nhịp điệu, hình ảnh chứa đựng trong tác phẩm Dạy tác phẩm tự

sự phải quan tâm tới nhân vật, cốt truyện, chi tiết đặc sắc Dạy tác phẩm kịchphải chú ý tới xung đột kịch thể hiện qua mâu thuẫn trong ngôn ngữ, hành độngcủa từng nhân vật

Đến với "Bài ca ngất ngưởng" của Nguyễn Công Trứ được làm theo thể hátnói ở dạng biến cách, dôi khổ, chứa đựng tư tưởng tình cảm tự do phóngkhoáng Tác phẩm gồm phần lời ca và phần làn điệu nhưng phần lớn giáo viênmới chỉ khai thác văn bản ở phần lời ca như một bài thơ bình thường mà bỏ quaphần làn điệu Đại bộ phận giáo viên vẫn sử dụng phương pháp tiếp cận tácphẩm theo lối cũ Sự đơn điệu của cách dạy này trước hết ở nội dung giảng dạy,

ở cách khai thác, phân tích tác phẩm văn chương Vì thế người tiếp nhận khônglĩnh hội được những vấn đề ở bề sâu, bề xa của tác phẩm

2.2 3 Thực trạng đối với học sinh:

Khi học "Bài ca ngất ngưởng" của Nguyễn Công Trứ - sản phẩm của nền vănhọc uyên bác có một khoảng cách khá xa với học sinh hôm nay Cũng giống nhưnhững tác phẩm văn học trung đại trong chương trình Ngữ văn 11: Bài ca ngắn

đi trên bãi cát, Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc, Chiếu cầu hiền, , Bài ca ngất ngưởng

mà các em được học có môi trường sinh thành khá xa lạ với hoàn cảnh hiện tại

mà các em đang sống, thế nên giáo viên dù cố gắng tái hiện bầu không khí thờiđại cho tác phẩm thì tìm kiếm sự rung động sâu xa trong lòng các em vẫn là điềukhó khăn Bởi lẽ, cuộc sống hiện đại với sự phát triển của công nghệ thông tin

có quá nhiều điều lôi cuốn các em Hơn nữa đây là tác phẩm rất ít được lựa chọntrong thi cử nên tâm lí học sinh có phần không quan trọng nhiều đến văn bảnnày

Vì vậy, tôi thiết nghĩ cần phải tìm cách xích lại gần hơn nữa đối tượng khámphá với đối tượng tiếp nhận Điểm tương đồng, gặp gỡ giữa chủ thể trữ tìnhtrong bài thơ với người học chính chính là sự khẳng định con người cá nhân đầykhát vọng, đầy cá tính mà khi nghiên cứu tác phẩm từ phương diện thể thơ hátnói chúng ta sẽ thấy cá tính nhà thơ hiện lên rất cụ thể, rõ rệt Vì vậy trong tiếtdạy của mình, tôi đã làm nổi rõ mối liên hệ về con người cá tính giữa nhà thơvới học trò để tạo nên sức hấp dẫn cũng như hiệu quả của bài học

âm nhạc và thơ ca

Hát nói với tư cách là ca từ của bộ môn nghệ thuật ca trù Trong các thể thơcủa ca trù như: Lục bát; Song thất lục bát; , hát nói là một trong những thể thơtiêu biểu để lại số lượng tác phẩm lớn và được yêu thích nhất Hát nói đã gắn vớitên tuổi trong lịch sử văn học Việt Nam như: Nguyễn Công Trứ, Cao Bá Quát,Nguyễn Khuyến, Tản Đà, Phan Bội Châu,

Thơ hát nói được sáng tác để hát trong ca quán, trong dinh thự, trong cửachùa, với mục đích giải trí nên nghiên cứu văn bản hát nói không thể khôngđặt nó trong mối liên hệ với âm nhạc hát nói ca trù

* Về cấu tạo thể hát nói:

Khác với thơ Đường luật, thơ hát nói là một thể thơ mở, khá tự do về vầnnhịp và không hạn định về số câu trong bài và số chữ trong câu Ngôn từ trongthơ hát nói có sự pha trộn lời Hán với lời Việt Hầu hết các bài đều có một câuchữ Hán như là một dẫn ngữ, nói một tư tưởng, một chí hướng nào đó đặt ở đầuhay ở giữa bài thơ Về sau, hát nói phát triển thêm hình thức kể, thuật, tự tìnhcủa thơ trung đại Việt Nam Nhưng cái chính thơ hát nói là ở thể thơ điệu nói,không phải thơ hình ảnh Cái hay của hát nói cũng hay ở giọng điệu Giáo sư HàMinh Đức cho rằng đó là thơ "nửa hát nửa nói, có tính chất kể chuyện" Tuynhiên tính chất hát khó nhận thấy qua văn bản, còn lại chủ yếu là điệu nói

* Về nội dung tư tưởng:

Thơ hát nói có cấu tạo đặc biệt như vậy là do sự chi phối của chủ thể trữtình trong bài thơ Đó là tiếng nói của một con người tài tử thoát vòng cươngtỏa, thoát sáo, thoát tục lụy, danh lợi, nắm lấy phút vui hiện tại Bởi lẽ nhà Nhotài tử thường đối lập tài với tình, coi trọng thích thú cá nhân, đòi tự do phóngkhoáng vì hưởng lạc thú trần tục Chính cảm thức ấy, nhân sinh quan ấy mới tạothành thể thơ hát nói được.

* Về đặc điểm:

- Thơ hát nói là tâm tư, khát vọng của người tài tử Khác với nhà Nho chínhthống, người tài tử không muốn sống một cuộc sống âm thầm, phẳng lặng Họmuốn được thể hiện hết bản thân mình và muốn được nếm trải toàn diện các lạcthú của đời sống Thế nên nội dung "hành lạc" chiếm vị trí đáng kể trong thơ hátnói

- Trong thơ hát nói, chủ thể trữ tình hiện ra qua lời văn nhất quán và xuất hiệngiọng điệu khảng khái, ngang tàng, ngạo nghễ, thách thức,

- Là một thể thơ tự do về vần nhịp, không hạn chế về số lượng câu, chữ nêncần khai thác điệu nói trong bài thơ Biểu hiện ở những cấu trúc trùng điệp cụm

từ, dùng nhiều câu hỏi, câu cảm thán và ở cách sử dụng tiếng thô, tiếng tục,tiếng lóng trong sinh hoạt hằng ngày tạo ra giọng nói sống động, pha tạp vừachữ Hán vừa Nôm, vừa thanh vừa tục,

2.3.2 Vận dụng đan xen bốn phương pháp lớn trong giờ dạy – học “Bài ca

Việc hướng dẫn học sinh đọc bài và phần chú giải những từ khó là rất cầnthiết Bởi lẽ muốn đánh giá về đối tượng nào cũng phải hiểu về nó Trong bàithơ có nhiều từ cổ, từ Hán và từ Nôm, nếu các em không đọc kĩ bài ở nhà thìthời lượng 45 phút trên lớp không dễ gì hiểu bài và càng khó thấy được cái haycủa bài thơ Ở phần này, giáo viên nên đọc chậm lần 1 và giải nghĩa những từkhó Những từ khó ở đây ngoài những từ cổ còn có những điển tích, điển cố nêncần cho học sinh hiểu văn bản thơ ở lớp nghĩa từ vựng

- Sử dụng phương pháp gợi mở và biện pháp nêu vấn đề thông qua việc xâydựng hệ thống câu hỏi trong bài giảng để tạo bầu không khí văn chương:

Coi học sinh là bạn đọc sáng tạo, người giáo viên cần tôn trọng sự tiếp nhậncủa cá nhân học sinh, đồng thời khơi gợi tổ chức cho học sinh tự hoạt động đểđến với tác phẩm của mình một cách dễ dàng Trong khi giảng, giáo viên cần sửdụng biện pháp nêu vấn đề Cơ chế của biện pháp này là: Giáo viên đặt câu hỏi,học sinh tri giác, giáo viên tổ chức quy trình giải quyết

- Phương pháp giảng bình:

Giảng bình đã trở thành bí quyết trong giảng văn, khiến giờ giảng văn trởnên hứng thú mang màu sắc cảm xúc và văn học rõ rệt.

- Phương pháp nghiên cứu:

Phương pháp nghiên cứu cần được vận dụng nhằm giúp học sinh hình thành

và rèn luyện năng lực hoạt động tư duy sáng tạo Tuy nhiên, do thời gian có hạn,phương pháp này chỉ nên thực hiện dưới dạng những bài tập ở nhà hoặc trongbuổi ngoại khóa

2.3.3 Tổ chức hoạt động thảo luận về hình tượng cái tôi "ngất ngưởng" qua

đặc trưng thể loại hát nói [10].

Đây là phần trọng tâm của giờ học nên từ những câu hỏi tái hiện kiến thức,giáo viên có thể dẫn dắt đến những câu hỏi tình huống có vấn đề Điều đó sẽ đápứng phương pháp dạy học mới lấy học sinh làm trung tâm vừa tránh được giờdạy mang tính chất thuyết trình, giáo điều

Giáo viên khái quát lại và khẳng định: Từ nét cá tính đó, Nguyễn Công Trứtìm đến sự thể hiện mình ở thể thơ hát nói, một thể loại dung nạp nhu cầu phôdiễn tâm tư, tình cảm, với mục đích giải trí, hành lạc Giáo viên giới thiệu ngắngọn đặc điểm thể hát nói

- Ở 6 câu thơ đầu, Nguyễn Công Trứ đã nói gì về mình và nói bằng cách nóinhư thế nào?

- Hãy chỉ ra tính chất của điệu nói trong 6 câu thơ trên? (cách sử dụng thủpháp liệt kê, lặp từ ) Từ điệu nói ấy, em hình dung về điều gì trong ý thức củanhà thơ?

- Hãy đọc những câu thơ có cách ngắt nhịp 3/3, 4/4? Từ đó, em sẽ thấy điều

gì trong tâm trạng nhà thơ?

- Từ những lí giải trên, em hiểu ngất ngưởng ở Nguyễn Công Trứ khi làmquan là gì?

- Khi về hưu, nhà thơ phô diễn tâm tình của mình qua những thú vui nào?

Em có nhận xét gì về những thú hành lạc ấy? Theo em, cái ngất ngưởng của nhàthơ ở đây như thế nào?

- Quan niệm sống, cách sống của nhà thơ có gì đặc biệt?

- Có ý kiến cho rằng, điều làm nên sự độc đáo của giọng điệu nói ở đây là sựpha trộn giữa từ ngữ thông tục với từ ngữ Hán Việt sang trọng Hãy chứng minh

điều đó?

- Từ cách sống, quan niệm sống, thái độ sống ấy của nhà thơ, em hãy lí giải

ý nghĩa về cái tôi ngất ngưởng của Nguyễn Công Trứ?

Việc đặt ra những câu hỏi thảo luận nêu vấn đề, học sinh sẽ tham gia vào quátrình khám phá tâm tư, tình cảm nhân vật trữ tình thông qua cấu trúc thể loại thơhát nói một cách cụ thể và sâu sắc Mặt khác, học sinh cũng đóng vai trò tíchcực trong việc đồng sáng tạo tác phẩm văn học

2.3.4 Liên hệ, so sánh về ý nghĩa cái tôi ngất ngưởng trong xã hội hiện đại:Bên cạnh việc khám phá văn bản thơ, giáo viên có thể thông qua bài học đểgiáo dục nhân cách cho học sinh bằng việc nêu lên một số vấn đề đưa ra thảoluận:

- Suy nghĩ của em về phong cách sống ngất ngưởng của Nguyễn Công Trứvới phong cách sonngs ngất ngưởng của một bộ phận giới trẻ hiện nay? Hãy lấy

ví dụ để làm rõ sự khác biệt ấy?

- Muốn thể hiện phong cách sống tích cực như Nguyễn Công Trứ, tuổi trẻcần có những phẩm chất gì? năng lực gì và phải làm gì để có những năng lựcphẩm chất ấy?

2.3.5 Kiểm định qua bài dạy cụ thể:

- Phong cách sống, thái độ sống của tác giả

- Đặc điểm của thể hát nói

2 Kĩ năng:

Phân tích thơ hát nói theo đặc trưng thể loại

3 Thái độ:

Giáo dục phong cách sống, ý thức sống cao đẹp

II CHUẨN BỊ CỦA GIÁO VIÊN VÀ HỌC SINH

2 Kiểm tra bài cũ: Ngôn ngữ chung và lời nói cá nhân có mối quan hệ như thếnào?

3 Giới thiệu bài mới: Là người có phong cách sống nhất quán, Nguyễn CôngTrứ kể cả khi làm quan, ra vào nơi triều đình, và khi đã nghỉ hưu Tác giả có ýthức rất rõ về tài năng và bản lĩnh của mình Ta cùng tìm hiểu bài mới “Bài cangất ngưởng”

Hoạt động của GV và HS Nội dung kiến thức cần đạt

Hoạt động 1 : Gv hướng dẫn hs

đọc hiểu khái quát

GV gọi hs đọc phần tiểu dẫn sgk,

gv đưa ra câu hỏi hs trả lời

1 Phần tiểu dẫn sgk cho ta biết

những thông tin gì về tác giả

Nguyễn Công Trứ?

- Theo em, con người và sự nghiệp

của Nguyễn Công Trứ có gì đặc

biệt?

2 Hãy xác định hoàn cảnh ra đời

của bài thơ?

Theo em, bài thơ viết theo thể loại

gì? Em hiểu biết như thế nào về thể

Xuất thân trong một gia đình nhà nho nghèo

Quê hương: làng Uy Viễn, huyện Nghi Xuân, Hà Tĩnh

Cuộc đời: Thưở nhỏ sống trong điều kiệnnghèo khó nhưng lại có điều kiện tiếp xúc với ca trù

Có tài, có cá tính, đỗ đạt làm quan nhưngcon đường làm quan gặp nhiều thăng trầm

Sự nghiệp sáng tác: thể loại ưa thích và thành công là hát nói Ông là người có công đầu với thể loại ca trù

=> Cuộc đời làm quan thăng giáng thất thường cũng như trong sự nghiệp văn học thành công ở thể hát nói cho thấy điểm gặp gỡ cuộc đời và sự nghiệp của Nguyễn Công Trứ là con người đầy cá tính, giàu bản lĩnh

2 Bài thơ :

- Hoàn cảnh sáng tác:

Bài thơ sáng tác vào năm 1848, trong thời gian ông cáo quan về ở ẩn tại quê nhà Nhà thơ có thể bộc lộ hết tâm tư phóng khoáng của bản thân đồng thời là cái nhìn mang tính tổng kết về cuộc đời phong phú của Nguyễn Công Trứ