Tiếp cận truyện cổ tích tấm cám từ góc độ giáo dục và văn hóa

Là một giáo viên GV dạy Văn, “Văn học là nhân học”, cùng dồngnghiệp gánh trọng trách “ trồng người”, tôi càng ý thức hơn hết vai trò quan trọngcủa việc giáo dục các em hiểu biết về những

MỤC LỤC Trang

 PHẦN I: MỞ ĐẦU 2

I LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI 2

II MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU 2

III ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU 3

IV PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 3

PHẦN II: NỘI DUNG 3

I CƠ SỞ LÍ LUẬN

II THỰC TRẠNG CỦA VẤN ĐỀ 4

1 Thực trạng của học sinh 4

2 Thực trạng của giáo viên 4

III GIẢI PHÁP THỰC HIỆN: 5

1 Chuẩn bị: 5

2 Thực hiện: 5

a Truyện cổ tích Tấm Cám trong sự tương quan so sánh với các 5

bản kể cùng mô tip b Hoàn cảnh Tấm sống trong sự đối xử bất bình đẳng trong 6

gia đình

c Cô Tấm-trong mối quan hệ tốt đẹp mang hồn dân tộc 14

d Chặng đường đấu tranh giành lại hạnh phúc của Tấm 20

IV HIỆU QUẢ CỦA SKKN 22

PHẦN III: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 23

1 Kết luận 23

2.Kiến nghị 24

PHẦN I: MỞ ĐẦU

I LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI:

“Chim có tổ, người có tông”, thiết tha với cội nguồn, với những giá trịtruyền thống tốt đẹp là một trong những nét đẹp văn hóa của con người ViệtNam Mỗi năm tới ngày Quốc giỗ, mỗi người dân Việt lại nghe văng vẳng lời ca

dao trong tâm thức: “dù ai đi ngược về xuôi, nhớ ngày giỗ Tổ mùng mười tháng ba”…Ngay những Việt kiều sinh ra hoặc từ bé thơ được lớn lên tại ngoại quốc,

trong kí ức chưa kịp lưu dấu vết về đất Việt, khi biết đến gốc gác, từ trong dòngmáu chảy sâu xa là câu hỏi khắc khoải về cội nguồn, dân tộc Một “John đi tìmHùng” xuyên suốt dải đất hình chữ S với chiếc ví rỗng và một con tim tha thiếtđược hiểu về con người, dân tộc cùng dòng máu chảy trong huyết quản, một phóthủ tướng Đức, muốn con cái biết về quê hương, sẵn sàng trở về…Gắn bó với cộinguồn, hiểu biết văn hóa dân tộc, thấm nhuần đạo lí truyền thống là gốc rễ, nềntảng tinh thần của con người Việt Nam

Trong thời đại hiện nay, trước cơn lốc thị trường, nhiều giá trị nhân văn cónguy cơ xói mòn, mai một, sợi dây liên hệ với những giá trị đạo lí, văn hóatruyền thống ngày càng lơi lỏng, đạo đức xuống cấp gây ra biết bao hệ lụy, tácđộng tiêu cực tới môi trường giáo dục học sinh (HS), thế hệ chủ nhân tương laicủa đất nước Tổng Bí Thư Nguyễn Phú Trọng “xót ruột khi đạo đức xuống cấp”

cũng đã khẳng định: “Đạo đức là nền tảng tinh thần Càng kinh tế thị trường, càng cần phải quan tâm giữ gìn văn hóa, đó là bản chất của XHCN” ( Theo

VnExpress) Là một giáo viên (GV) dạy Văn, “Văn học là nhân học”, cùng dồngnghiệp gánh trọng trách “ trồng người”, tôi càng ý thức hơn hết vai trò quan trọngcủa việc giáo dục các em hiểu biết về những giá trị văn hóa, đạo lí truyền thống.Giáo dục những hiểu biết hữu ích ấy, GV sẽ góp phần khơi dậy ở mỗi em ý thứcgiữ gìn, bảo tồn và phát huy những giá trị đẹp, trở thành nền tảng tinh thần giúpcác em hoàn thiện nhân cách, bản lĩnh vững vàng, trở thành người có ích, tíchcực sống cống hiến, dựng xây đất nước quê hương văn minh, giàu đẹp…Tronghoạt động dạy học cùng với HS, tôi nhận thấy việc hướng các em tiếp cận, khámphá văn bản từ góc độ giáo dục đạo đức, đạo lí truyền thống và văn hóa thật sự

hữu ích.Vì vậy tôi xin mạnh dạn viết SKKN mang tên “Tiếp cận truyện cổ tích Tấm Cám từ góc độ giáo dục và văn hóa”.

Qua nội dung của đề tài này tôi mong muốn góp phần đổi mới như góp phầntạo hứng thú môn học, khắc sâu kiến thức, phát huy tính tự giác, độc lập và sángtạo của học sinh bằng cách gắn học tập với văn hóa truyền thống, gắn với cuộcsống hàng ngày, luôn ý thức rút ra bài học nhận thức và hành động một cách thiếtthực góp phần hoàn thiện nhân cách, gắn kết thế giới học đường với thế giới xungquanh làm cho quá trình học có ý nghĩa hơn

II.MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU:

Truyện cổ tích Tấm Cám là một trong những truyện dân gian tiêu biểu nhấttrong kho tàng văn học Việt Nam, được tuyển chọn vào chương trình SGK Ngữ

Văn 10 Đại đa số giờ đọc hiểu tác phẩm, hoạt động của thầy trò khám phá nộidung thường xoay quanh cuộc xung đột trong gia đình phụ quyền thời cổ, xungđột Thiện-Ác, triết lí nhân sinh: ở hiền gặp lành, ác giả ác báo Trong khi đó, xéttrong kho tàng cổ tích Việt Nam, Tấm Cám lưu giữ hồn Việt hơn cả: cô Tấmchăm chỉ, hiếu thuận, hiền lành, thơm thảo trong đời thường, bản lĩnh, dũng cảm,ngoan cường trong tranh đấu…Một không gian mộc mạc, thanh bình, công việcđồng áng quanh năm, xay thóc giã gạo, mùa xuân có hội hè đình đám, có hàngcau, ao bèo, có vườn cây chim hót, vòm cây xanh mát mắc võng trưa hè, có câythị cho quả thơm nức để ngửi chứ không nỡ ăn, có miếng trầu cánh phượng indấu ấn tay khéo người têm, có quán bà lão hàng nước lỡ độ đường lữ khách ghéchân, có tình vợ chồng nên duyên, thủy chung son sắt…Tấm Cám có tinh thần coitrọng nghĩa tình, có ý chí đấu tranh cho hạnh phúc, cho quyền sống, có những bàihọc đấu tranh, về giá trị sống rất nhân văn, nhân bản, rất đỗi qúy giá, cao đẹp

Vì vậy, khai thác truyện cổ tích từ góc độ giáo dục và văn hóa sẽ giúp các

em mở rộng phạm vi liên hệ, rút ra nhiều bài học hữu ích Việc khai thác đạo lítruyền thống, đạo làm người, môi trường văn hóa đậm chất Việt giúp các emphần nào nhận thức giá trị đạo lí, bản sắc, tinh thần Việt tỏa sáng, tâm hồn Việthồn hậu nhưng cũng rất thông minh, tài hoa, sắc sảo, biết mình biết ta, nhânnhượng nhưng biết trả thù, biết đấu tranh giành lại quyền sống,đấu tranh vì chínhnghĩa, công bằng, các em sẽ nhận thấy giá trị văn học là vô giá, thấy văn học dângian lâu đời nhưng luôn gắn liền với cuộc sống hôm nay

III ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU:

-HS khối 10

-Đọc –hiểu tác phẩm văn học dân gian Tấm Cám

-Các vấn đề, tài liệu văn hóa, văn học liên quan và các bài học trong lịch sử,thực tế

-Tiết tự chọn về Tấm Cám – Sách Ngữ Văn 10, tập 1, Nhà XBGD

IV PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU:

Phương pháp: - Nghiên cứu lý luận chung.

- Khảo sát điều tra từ thực tế dạy và học

- Nghiên cứu thực tiễn

Cách thực hiện: - Trao đổi với đồng nghiệp, tham khảo ý kiến giáo viên cùng bộ

môn và các giáo viên các bộ môn xã hội khác, thao giảng rút kinh nghiệm, kiểmtra HS, lấy phiếu thăm dò ý kiến…

PHẦN II: NỘI DUNG

I CƠ SỞ LÍ LUẬN:

Luật giáo dục điều 24.2 đã ghi: “PP GDPT phải phát huy tính tích cực, tự giác , chủ động, sáng tạo của học sinh, phù hợp với đặc điểm của từng lớp học,

môn học, bồi dưỡng phương pháp tự học, rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú cho học sinh”

Thể loại truyện cổ tích đã từng gắn với HS từ tuổi thơ, các em cảm thấy rấtquen thuộc Những kết thúc có hậu, ở hiền gặp lành đặt trong xã hội ngày nay vẫncòn tồn tại nhiều nghịch lí khiến các em có thể xem cổ tích chỉ mãi là giấc mơ.Làm thế nào để giờ dạy tác phẩm cổ tích khiến các em thấy không quen thuộc đếnnhàm chán, không cảm thấy triết lí nhân sinh đẹp đẽ xa vời? Làm thế nào thực sựgiúp các em thấy được mình đang được học văn hóa, học giá trị làm người, để

đáp ứng mục tiêu của luật giáo dục “vận dụng kiến thức vào thực tiễn, tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui , hứng thú cho học sinh”? Vì vậy, tôi thiết nghĩ,

tiếp cận một tác phẩm từ góc độ văn hóa sẽ đáp ứng phần nào mục tiêu giáo dục,giúp HS vừa tiếp thu kiến thức cơ bản, vừa khám phá những giá trị văn hóa tinhthần hữu ích, giúp các em bồi dưỡng tâm hồn, rút ra những bài học thực tiễn,

đúng như một nhà nghiên cứu đã nói: “học Văn làm cho tâm hồn mỗi con người phong phú, thanh cao và yêu đời hơn, người học Văn sẽ ý thức được và không bao giờ là người thô lỗ cục cằn”.

II THỰC TRẠNG CỦA VẤN ĐỀ:

1.Thực trạng của học sinh:

Chán Văn là tâm lí chung của đa phần HS Đây không chỉ là vấn đề đau đầu ởgiáo dục Việt Nam, mà đã và đang là nỗi lo của thế giới Thời đại công nghệ, chỉcần một cái điện thoại thông minh, các em đã tưởng mình có cả thế giới trong tay.Mải mê với thế giới ảo, thu mình vào chiếc điện thoại, cuốn mình vào cơn lốc thịtrường, hối hả với cuộc mưu sinh, chạy đua với mục tiêu kinh tế, chính trị… conngười chẳng còn mấy sự quan tâm chia sẻ, họ cô đơn ngay trong thế giới đông

đúc xung quanh mình Để từ đó, một câu hỏi đặt ra nhức nhối: Ai giết con chim nhạn?( Ai đã và đang giết đi sự tử tế, đạo đức của con người?) vẫn chưa thể có

câu trả lời thỏa đáng Điều đó, giúp nhiều quốc gia, nhiều nghành giáo dục nhậnthấy tấm quan trọng của “văn học là nhân học” đối với việc hồi sinh tâm hồnnhân loại

Trong nhà trường,việc cố gắng tìm ra giải pháp giúp HS nhận thấy học Vănthực sự là nhân học, giúp các em nhận thức sâu sắc mối quan hệ gắn bó giữa vănbản và cuộc sống gần gũi, cội nguồn của văn học chính là cuộc sống, quay lạiphục vụ cuộc sống, các em thấy giờ học bổ ích, thấy hạnh phúc khi học Văn đang

là nhiệm vụ của mỗi GV

2 Thực trạng của giáo viên:

Trước thực trạng HS thờ ơ với môn Văn, nhiều GV cũng phần nào suy giảmnhiệt huyết trước mỗi giờ dạy Tuy nhiên, là GV, suy giảm cũng chỉ là nhữngphút mêt mỏi, yếu lòng Còn lại, cả đời làm nhà giáo, hầu như ai cũng đau đáu

với sự nghiệp trồng người “Người thầy không chỉ dạy học trò bằng những công thức, những câu, những từ có sẵn mà phải dạy bằng tất cả tâm hồn”( Lê

Duẩn).Vì vậy việc cố gắng học hỏi, tiếp thu, tìm tòi, sáng tạo những sáng kiến

trong giảng dạy là điều GV luôn nỗ lực thực hiện Và “Tiếp cận truyện cổ tích Tấm Cám từ góc độ giáo dục và văn hóa” được xem là một sự cố gắng nhỏ

trong việc tìm giải pháp thiết thực cho thực tế dạy Văn và học Văn của bản thântôi

III GIẢI PHÁP THỰC HIỆN:

1 Chuẩn bị:

-Chuẩn bị của GV:

+ Đọc tài liệu tham khảo, sưu tầm những bài thơ đề tài cổ tích Tấm Cám , xem

một số thể loại kịch, phim chuyển thể từ tác phẩm, chuẩn bị đề cương đọc hiểu,chuẩn bị câu hỏi tình huống, chuẩn bị phiếu trắc nghiệm, hoặc tự luận( thời gian5-10 phút) sau giờ học

-Chuẩn bị của HS:

+ HS soạn bài, trả lời các câu hỏi SGK

+HS tìm các tài liệu liên quan đến tác phẩm, nhất là các kiến thức văn hóa đờisống, khích lệ các em tìm đọc ,xem các vở kịch, phim chuyển thể từ Tấm Cám,sáng tác thơ về đề tài Tấm Cám, hát lời kịch hoặc ngâm thơ

+ Dặn dò HS rút ra những bài học nhận thức và hành động, làm bài tập ứngdụng, biến kiến thức thành văn hóa sống thực tế cho chính mình

GV: Hãy kể một hai bản kể ở nước ngoài mà anh/chị thấy có nhiều điểmtương đồng

HS có thể kể câu chuyện Nàng Diệp Hạn (Trung Quốc), Cô bé Lọ Lem

(Pháp)

Truyện Nàng Diệp Hạn: có một cô gái tên là Diệp Hạn, bố mẹ chết phải ở với

dì ghẻ Một hôm bắt được con cá quý, nàng nuôi ở chậu, rồi thả xuống ao, cá mỗi

ngày một lớn Cá chỉ nổi lên khi nào thấy bóng Diệp Hạn trên bờ Mụ dì ghẻ bắtDiệp Hạn đi gánh nước xa, lấy áo của nàng lừa cá, rồi bắt cá ăn thịt Mất cá, DiệpHạn khóc lóc đem xương cá đi chôn cất Nhờ đó cô có quần áo đẹp và giày vàng.Diệp Hạn đi xem hội, đánh rơi giày, có người bắt được bán cho vua Đà Hãn Vuacho dân ướm giày và lấy Diệp Hạn Mẹ con mụ dì ghẻ bị trời đánh Dân thươnghại chon cất và có miếu thờ.

Truyện Cô bé Lọ Lem: (còn gọi là truyện Cô Tro Bếp hay Chiếc hài cườm pha lê)

Lọ Lem mồ côi mẹ, phải ở với dì ghẻ Người dì ghẻ bát con riêng làm việc nặngnhọc, suốt ngày rách rưới, đen đủi Tuy vậy, nàng Lọ Lem rất đẹp Hoàng tử mở

dạ hội Lọ Lem được một nàng tiên gõ gậy vào một quả bí hóa thành một cỗ xe,biến sáu con chuột nhắt thành sáu con ngựa và một con chuột cống thành một bác

xà ích Còn Lọ Lem lộng lẫy như một nàng công chúa Đến dạ hội, hoàng tử rấtvừa lòng Vào nửa đêm, nàng vội về đánh rơi một chiếc giày cườm pha lê Hoàng

tử truyền mọi người ướm giày Hai cô chị ướm không được, còn Lọ Lem thì vừanhư in Hoàng tử lấy nàng làm vợ, còn hai cô chị gả cho hai viên quan to

1 Sự xung đột gia đình tập trung xung quanh chi tiết con bống và đôi giày.

2 Sự biến hóa của Tấm xung quanh chi tiết con vàng anh và quả thị.

3 Sự báo thù của Tấm và cái chết đáng kiếp của mẹ con dì ghẻ.

Ở một số bản kể khác, các chi tiết không được phong phú như thế.Có truyện chỉ

có một hoặc hai chặng cuối.Một số truyện cho con người biến thành bò, thành hổ rõ ràng là không lí thú bằng.

Có một số truyện ở phần kết thúc lại thuyết minh cho giáo lí đạo Phật hoặc đề cao vương quyền không phù hợp với nội dung cơ bản của sáng tác dân gian.”(Theo Giảng văn, tập I, NXB Đại học và Trung học chuyên nghiệp, Hà

Nội, 1982)

b Hoàn cảnh Tấm sống trong sự đối xử bất bình đẳng trong gia đình:

GV: Qua tìm hiểu, hoàn cảnh sống Tấm trước khi trở thành hoàng hậu hiện lênnhư thế nào? Tấm bị mẹ ghẻ đối xử ra sao?

HS: Thảo luận, trình bày

Mở đầu là một không gian gia đình, hoàn cảnh éo le, Tấm mất mẹ từ bé, chachết Tấm phải ở với dì ghẻ và Cám, em cùng cha khác mẹ Dì ghẻ là người caynghiệt,Tấm đã phải làm quần quật suốt ngày.Cám được nuông chiều, ăn trắng

mặc trơn, suốt ngày rong chơi “Nhân vật mồ côi thường xuất hiện trong cổ tích:

Thạch Sanh, Sọ Dừa đều có tuổi thơ côi cút Nhưng, cô Tấm lại là phận gái Cái khổ, cái cực lại nhân lên gấp bội” (Học tốt Ngữ văn 10 Nâng cao) Phụ nữ nghèo

trong xã hội “trọng nam khinh nữ” chịu trăm điều đắng cay, bị đối xử bất công,

ăn đói mặc rét, bị khinh rẻ, coi thường.Tấm không chỉ nghèo, cô lại côi cút Tuổingây thơ không cha không mẹ không người bảo bọc, chở che,Tấm như cái gai

trong mắt mụ dì ghẻ Trong mắt mẹ Cám, Tấm chỉ là “mảnh chĩnh vứt ngoài bờ tre, mụ luôn tìm cách bóc lột sức lao động và đày ải Tấm cả về vật chất lẫn tình

thần

GV: Vậy ngay ở chặng đầu, tác giả dân gian đã phản ánh hiện tượng nhức nhốinào trong xã hội xưa? Thái độ của nhân dân trước hiện thực đó?

HS: Ngay ở chặng đầu ,trong phạm vi gia đình, những hành động đối xử bất

công, ngon ngọt lừa Tấm đi chăn trâu đồng xa, giết bống, trộn thóc gạo buộc Tấm

nhặt không cho Tấm được đi chơi hội, bĩu môi khinh Tấm “mảnh chĩnh” nhân dân đã xây dựng một mối quan hệ mẹ ghẻ con chồng, lên án kiểu mẹ ghẻ cay nghiệt đối xử bất công, cay độc đối với con chồng, dù không chủ đích là trọng

tâm của nội dung nhưng cũng khiến nhân tình đau đáu về hiện tượng như đãthành quy luật nghiệt ngã:

“ Mấy đời bánh đúc có xương,

Mấy đời dì ghẻ có thương con chồng”,

và cảnh mồ côi mồ cút luôn đáng thương, xót xa:

“Còn cha gót đỏ như son

Một mai cha chết gót con như bùn”.

“Còn mẹ ăn cơm với cá,

Chết mẹ liếm lá ngoài đường.”

GV: Nhân dân nhận xét mụ dì ghẻ là người như thế nào? Mụ tiêu biểu chotuyến nhân vật nào trong truyện, vì sao?

HS: Xã hội phong kiến cho phép “làm trai năm thê bảy thiếp” nên không tránhkhỏi mối quan hệ mẹ ghẻ con chồng phức tạp, oan trái Ngay trong phần mở đầu

nhận định: “ dì ghẻ là người cay nghiệt” nhân dân đã giới thiệu đến với độc giả một con người đại diện cho tuyến nhân vật phản diện, tiêu biểu cho cái Ác.

Mụ dì ghẻ ấy hội tụ đủ bản chất của kẻ tàn độc, xảo quyệt, gian ác, mưu mô,

vô nhân tính Đối xử bất công với Tấm, bề ngoài mụ dùng lời ngon ngọt, bên

trong khinh bỉ, suốt ngày tìm cách bóc lột sức lao động, tước đoạt mọi niềm vuinhỏ nhoi của Tấm, dùng Tấm như công cụ lao động, đối xử với Tấm như súc vật,sẵn sàng xuống tay tước đoạt mạng sống của Tấm, cướp đoạt hạnh phúc của Tấm,liên tiếp lún sâu gây những chuỗi tội ác liên tiếp không chút chùn tay Cũngchính mụ, đưa đường dẫn lối cho Cám trở nên ác độc Ích kỉ hại nhân, hại ngay cảcon đẻ của mình, tội ác của mụ không thể dung tha

GV: Ngày nay, luật pháp quy định hôn nhân “một vợ một chồng” nhưng do tan

vỡ, li hôn, tái hôn, do bi kịch góa chồng góa vợ nên không ít gia đình có mối quan

hệ mẹ kế con chồng, cha dượng con riêng và cũng từ đó nhiều bi kịch xảy ra từnhững mối quan hệ phức tạp này Liên hệ với truyện Tấm Cám, trình bày suynghĩ của em về những mối quan hệ đó trong thời đại hôm nay?

HS: Thời đại hôm nay không ít gia đình có mối quan hệ mẹ ghẻ con chồng,cha dượng con riêng Trên những trang mạng, chỉ cần tra từ khóa: “Mẹ kế bạohành, giết con chồng”, “Bố dượng con riêng” sẽ hiện ra biết bao kết quả, biết bao

bi kịch thảm khốc, biết bao đứa trẻ vô tội là nạn nhân khốn khổ giữa đời thực Cóbiết bao vụ án từ gia đình, “gieo gió gặt bão, ác giả ác báo”,những kẻ ác đã phảicúi đầu nhận tội, trả giá Kết thúc bi thảm của mẹ con Cám đã cho thấy nhân dân

không bao giờ chấp nhận dung túng cho kẻ tội đồ

GV: Qua đó, em rút ra cho mình bài học gì?

HS: Trong mối quan hệ gia đình phức tạp, xung đột là chuyện khó tránh khỏi

Nhưng trong ứng xử nào cũng cần: “Sống trong đời sống cần có một tấm lòng”

(Trịnh Công Sơn) Yêu thương cho đi sẽ nhận lấy yêu thương về “Ai tặng kẻ khác bông hồng, tay người đó sẽ phảng phất mùi thơm” Nếu đã chấp nhận

hoàn cảnh sống mẹ kế con chồng, đòi hỏi ta phải thực sự chân thành, bao dung độ lượng, hi sinh, nhân ái, vị tha

GV: Sống trong hoàn cảnh tội nghiệp, Tấm luôn là cô Tấm như thế nào? Nhândân gửi gắm điều gì qua hình tượng cô Tấm?

HS: Sống trong hoàn cảnh tội nghiệp nhưng Tấm luôn ngoan hiền, chăm chỉ, đẹp nết, đẹp người Những phẩm chất cao đẹp giúp cô tự vươn lên trong

cuộc sống, cô luôn chăm chỉ, siêng năng, tần tảo ,dịu dàng, với những tình cảmchan hòa, những ước mơ, khát vọng chính đáng nuôi dưỡng tâm hồn yêu đơithiết tha Bị đày đọa trong cảnh thiếu thốn nghiệt ngã, cô gái vẫn không thôi aoước có được yếm đỏ, niềm vui bầu bạn với bống, ao ước được đi lễ hội Môitrường thử thách tôi luyện cô Tấm từ yếu đuối thụ động sau này trở nên mạnh mẽ,bản lĩnh, khảng khái, kiên cường Xinh đẹp,siêng năng, thảo hiền, đảm đang,khéo léo, đẹp người đẹp nết khiến cô được chồng thủy chung, hết mực yêu

thương.Tấm trở thành nhân vật lí tưởng, người lao động hội tụ những phẩm chất cao quý nhân dân ngợi ca Kết thúc có hậu cho thấy văn hóa dân tộc Việt nhân ái, ca ngợi sự khéo léo, quý trọng người hiền hậu nhưng cũng quyết liệt trong đấu tranh Tấm như đóa hoa sen giữa bùn lầy Sống chung với mẹ con Cám, mẹ nào con nấy, đều độc ác xảo quyệt, mưu mô như nhau, nhưng Tấm vẫn ngời sáng vẻ đẹp ngoan hiền, thảo thơm, nhân ái, yêu đời.

Lối sống của mẹ con Cám không thể đầu độc Tấm, sống bên cạnh những con

người độc ác Tấm vẫn là chính mình Quan trọng hơn, càng bị hãm hại, Tấm càng mài sắc tinh thần tranh đấu chống lại cái Ác và quyết liệt diệt trừ cái Ác.

GV: Sự tỏa sáng của nhân vật Tấm trong hoàn cảnh nghiệt ngã, em rút ra bàihọc gì về mối quan hệ giữa hoàn cảnh và nhân cách con người?

HS: Sự tỏa sáng của Tấm giúp ta nhận thức một điều: gia đình có ảnh hưởng rất lớn đến việc hình thành nhân cách nhưng không phải lúc nào con người cũng phụ thuộc vào hoàn cảnh Nếu không may phải sống trong môi trường đen

tối, không nên nhu nhược bị hoàn cảnh chi phối, ngược lại phải tỏa sáng vươn lênbằng ánh sáng nhân cách, tài năng, lương tâm, bản lĩnh con người để tự bảo vệ

chính mình, khẳng định chính mình Cuộc đời của mỗi con người, nhân cách của mỗi con người phần lớn là phụ thuộc vào chính họ

GV: Tại sao mẹ ghẻ của Tấm lại nuông chiều Cám?

HS: Cám là con ruột của mụ dì ghẻ.Mẹ đẻ thương con ruột là lẽ thường Cámcũng chịu cảnh mất cha nên tình cảm dồn hết cho con là sự bù đắp thường thấy GV: Kết quả của việc nuông chiều ấy là gì? Cám trở thành một con người nhưthế nào?

HS: Thảo luận, trình bày: Kết quả sự nuông chiều thái quá của bà mẹ đã nhào nặn nên một cô Cám chây lười, ích kỉ, xảo quyệt, gian ngoan và tham lam, vô đạo và tàn độc Trong khi Tấm vất vả, quần quật với hàng núi công việc

gia đình, chịu bao tủi cực đắng cay thì Cám ăn trắng mặc trơn, suốt ngày rongchơi hái hoa bắt bướm ở đời “chị em gái như trái cau non”, “chị ngã emnâng”, ,”máu chảy ruột mềm”, nhưng Cám không mảy may động lòng cho ngườichị tội nghiệp vất vả, cơ cực đêm ngày Tấm hiếm hoi chưa biết tới mặc đẹp,hiếm khi được nghe những lời quan tâm ngọt ngào, nhắc nhở, Cám còn nhẫn tâmkhoét sâu vào nỗi đau thiếu thốn ấy, buông mấy lời nỉ non khuyên nhủ chị:

“Chị Tấm, chị Tấm

Đầu chị lấm,

Chị hụp cho sâu

Kẻo về dì mắng”.

Nghe những lời ân cần, như nắng hạn gặp mưa rào, Tấm cứ ngỡ được em

nhắc nhở, quan tâm, hơn nữa hẳn những lời đe tiếng chửi của mẹ kế vẫn là nỗi ámảnh kinh hoàng nên Tấm vội vàng nghe lời Cám Nào Tấm biết đâu lời Cám

“khẩu Phật tâm xà” lừa dối mình để cướp không giỏ tôm tép, cướp đi công sức

cật lực không quản chân bùn tay lấm, đầu tóc lấm lem, đội trời còng lưng mò cuabắt tép, cướp đi niềm vui mong manh có được cái yếm đỏ đã biết mấy ước ao củathân phận nghèo ăn đói mặc rách Niềm tin bị cướp đoạt, niềm vui hiếm hoi bịchà đạp, còn sự lừa lọc nào nhẫn tâm hơn thế Có lẽ vì thế mà Tấm không thể imlặng cắn răng chịu đựng, cô bật khóc Tiếng khóc tủi hờn uất ức động lòng đếnTrời đến Phật Còn Cám nghiễm nhiên dành yếm đỏ cùng sự tán dương của mẹ.Chắc chắn người mẹ nuông con thừa biết kết quả giỏ tôm tép ấy là của ai Có thể

mụ còn đắc ý khen con Cám lỏi khôn, mưu mẹo Được mẹ dung túng cho mầm

ác, sự ích kỉ đố kị ở Cám ngày càng lớn dần lên, đâm chồi, nảy nở Cám rình

chị nuôi bống, giết bống, Cám xênh xang khăn áo đi lễ hội mặc chị ở nhà với cảthúng thóc trộn gạo, Cám mách mẹ chị Tấm thành hoàng hậu, Cám nghiễm nhiêngiành hạnh phúc của chị, Cám mách mẹ chim vàng anh, Cám mách chuyện khungcửi, đốt thành tro đổ ra xa cung điện Tội ác cả hai mẹ con đều hợp tác mưu đồ,

nhưng Cám ngày càng chủ động trong việc cướp đoạt và hãm hại Tấm Lười

biếng nhưng lại muốn có tất cả Cám đem lòng ganh ghét, đố kị với hạnh phúccủa Tấm, tranh cướp trắng trợn bằng mọi giá Gian ngoan, xảo quyệt, điêu trá Đến giờ phút Tấm trở về, không mảy may giật mình hối hận, Cám còn tỉnh bơnhư mọi sự chưa hề xảy ra, ngọt nhạt nén hờn ghen để hỏi bí quyết trở nên xinhđẹp của chị Lòng tham vô độ ắt cũng có lúc mù quáng Nôn nóng được làm đẹp,

cả đời chỉ biết nhận, muốn có, Cám tưởng Cám sẽ nhận sẽ có dễ dàng, Cám trảgiá bằng cái chết nhăn răng

GV: Kết cục Cám đã phải trả giá, thái độ của dân gian trước cái chết đó như thếnào? Trình bày suy nghĩ của em?

HS: Cái chết theo quan niệm của nhân dân , đó là cái chết của quỷ dữ Cám

chết, phơi bày toàn bộ sự tàn bạo ở hàm răng “nhai thịt người ngọt xớt, uống máu

người không tanh” Cám nhận sự trừng phạt đích đáng Người đàn bà lười

biếng, gian tham, xảo quyệt lại muốn sung sướng, xinh đẹp hơn người, luôn mưu mô giành giật, cướp đoạt của người, giết người hại vật không một chút ghê tay, kết cục phải trả về cho Tấm tất cả, ra đi trần trụi, trắng tay, chịu cái chết nhăn răng xấu xí, thảm hại.

GV: Cùng huyết thống với Tấm, nhưng Cám lại là kẻ bộc lộ dã tâm từ nhỏ vàlớn lên trở thành con người độc ác? Hãy tổng kết những nguyên nhân đưa đẩyCám và rút ra những ý nghĩa giáo dục đối với bản thân?

HS: Cám độc ác, một phần do bản chất con người Cám,một kẻ lười biếng, gian tham, ích kỉ, đố kị Còn lại, phần lớn trách nhiệm thuộc về bà mẹ độc ác nuông chiều, sai lầm trong giáo dục

GV: Vậy đạo lí truyền thống dạy con cái như thế nào? Phân tích sai lầm và cáigiá phải trả của mụ dì ghẻ?

HS: Nhân dân ta dạy con từ thuở còn thơ, giáo dục con điều hay lẽ phải,lo chocon “công, dung, ngôn, hạnh”, nết na, nhân ái Trong khi đó mẹ Cám chiều conhết mực, cho Cám quá nhiều, bao che việc xấu, xúi con làm việc ác, rắp tâm hãmhại, tìm mọi cách tận diệt Tấm để tranh quyền đoạt lợi Những tưởng cả cuộc đời

lo cho con sẽ được toại nguyện Nhưng kết cục mụ phải tận mắt chứng kiến congái cưng chết tươi trước mặt Bao thành quả cướp đoạt đổ sông đổ bể, kẻ mụ hằngthâm thù, tận diệt lại tận hưởng hạnh phúc, tột đỉnh vinh quang Còn đắng cay,nghiệt ngã nào hơn, mụ uất ức hộc máu chết theo con gái

GV: Ở đời, hiện tượng Cám có hay không? Hãy liên hệ và rút ra bài học thực tếcho bản thân em?

HS: Ở ngoài đời, có không ít kẻ lười biếng, ích kỉ,thủ đoạn, lừa lọc, xảo trá,gian tham sẵn sàng làm mọi việc xấu để mưu cầu danh lợi muốn “ngồi mát ăn bát

vàng” Tuy nhiên,thực tế “ sự lười biếng đi chậm đến nỗi nghèo đói bao giờ cũng đuổi kịp” (Ngạn ngữ Mĩ) “tay làm hàm nhai, tay quai miệng trễ”, “Có làm mới

có ăn, không dưng ai dễ đem phần đến cho” (tục ngữ Việt Nam).Vì vậy, không ít

kẻ xấu đã phải trả giá, pháp luật trừng trị Câu chuyện cổ tích tưởng như xa xưa, cũ kĩ, nhưng ý nghĩa giáo dục vẫn còn nóng tính thời sự bao đời, giúp ta tránh xa cái xấu, cái ác hướng tới Chân, Thiện, Mĩ để sống đúng giá trị con người.

GV: Có nhiều bản kết thúc Tấm Cám khác nhau, bị xem là kết thúc tàn độc ảnhhưởng đến hình tượng cô Tấm hiền lành thơm thảo, nhưng kết thúc Tấm muốimắm Cám gửi về cho mụ dì ghẻ ăn Mỗi lần ăn mụ tấm tắc khen ngon,những lúc

ấy có con quạ trên cây kêu to:

HS: Đó thực sự là một kết thúc rùng rợn, kinh dị của thời trung cổ.Kết thúc man

rợ khiến người đọc ám ảnh, tác động khá tiêu cực tới hình ảnh Tấm đẹp hiền thảo,dịu dàng trong tâm thức dân gian Nhưng công bằng mà nói nó giúp ta thấy sự trảthù quyết liệt của Tấm, và cái kết trừng phạt mẹ con Cám, những kẻ thủ ác, thâm

độc, tàn bạo là đích đáng Phải hiểu, cốt lõi là nhân dân kiên quyết trừng phạt, trừng phạt nghiêm khắc những kẻ có tội chứ không ai khác

GV: Liên hệ với thực tế đấu tranh của dân tộc, em nhận thấy bóng dáng côTấm trong con người Việt Nam như thế nào?

HS: Nhân dân Việt Nam vốn là dân tộc:

“Sống vững trãi bốn nghìn năm sừng sững

Lưng đeo gươm, tay mềm mại bút hoa

Trong và thật sáng hai bờ suy tưởng

Sống hiên ngang mà nhân ái, chan hòa”

(Huy Cận)

Một dân tộc có lịch sử chống ngoại xâm, nội thù oanh liệt Căm phẫn tội ác

kẻ thù “Nướng dân đen trên ngọn lửa hung tàn/Vùi con đỏ xuống dưới hầm tai vạ” (Cáo Bình Ngô- Nguyễn Trãi) thì cũng sẽ kết án đanh thép “Lẽ nào trời đất dung tha/Ai bảo thần nhân chịu được”(Cáo Bình Ngô-Nguyễn Trãi) và cũng là lúc: “Từ gốc lúa bờ tre hồn hậu/ Bỗng bật lên tiếng thét căm hờn” (Đất nước-

Nguyễn Đình Thi).Và đến “ em thơ cũng hóa anh hùng”, người con gái cũng “

đẹp như hoa hồng cứng như sắt thép”, thành những con người “nhằm thẳng quân thù mà bắn”, thành “Thạch Sanh của thế kỉ”,thành dũng sĩ giết giặc, biến đất

thành mồ chôn kẻ thù, chiến địa “máu chảy thành sông, xương chất thành núi”…

T inh thần lấy nhân nghĩa làm cốt tủy: “Đem đại nghĩa để thắng hung tàn Lấy chí nhân để thay cường bạo” nhưng khi kẻ thù ngoan cố, vô đạo, “càng nhân nhượng, kẻ thù càng lấn tới” chỉ còn cách “điếu phạt”, “vùng lên đánh bại” cũng

là nhân nghĩa Người Việt Nam giàu lòng nhân ái, vị tha: “đánh kẻ chạy đi, chứ ai đánh kẻ chạy lại”, nhưng thực tế nhiều kẻ cố tình chạy đi, và tội ác theo đó mà gieo rắc Và kẻ ác phải nhận quả báo, bị trừng phạt đích đáng Trừng phạt đanh thép ấy cũng chính là lúc nhân dân nổi giận:

“Đôi khi Người nổi giận

Đôi khi thôi nhưng thật là khủng khiếp

Như gió điên, như nước phá tung bờ

Người vung tay: cung điện ra tro

Người xô khẽ, thế là nhào, vua chúa

Người phân xử công minh ít bữa

Chia áo cơm khắp lượt dân nghèo

Rồi lại về cày ruộng, chăn trâu

Đơm cá, bế con, nuôi gà, nấu rượu”

(Người cùng tôi-Lưu Quang Vũ)

GV: Thảm kịch mẹ Cám ăn thịt con quả là rùng rợn, nhưng tại sao dân gian lại

có thể xây dựng kết cục ghê rợn như vậy? Trình bày suy nghĩ riêng em?

HS: Bài học trừng phạt ấy không chỉ dành cho kẻ ác, mà còn là bài học xương máu cho những bậc phụ huynh nuông chiều, giáo dục lầm lạc, xui

khiến con đi vào con đường xấu xa, tội lỗi “Tương lai của đứa con luôn là

công trình của mẹ” (Napoleon) Những tưởng mình làm lợi cho con bằng mọi giá

là “hi sinh đời bố, củng cố đời con”, là vun đắp công trình, là lo cho con một

tương lai vinh hoa phú quý Nhưng ngờ đâu, sản phẩm nuông chiều ấy là những

đứa con ích kỉ “Ích kỉ là nguồn gốc của mọi sự tàn ác”(Marden).Thông

thường,hổ cũng không ăn thịt con, nhưng việc giáo dục con sai lầm không khác gì

bỏ công xây đắp một công trình ích kỉ, thối rửa hại con, không khác nào tự giết

con, ăn thịt con cứ nhầm tưởng đang gieo quả ngọt “Gieo nhân nào, gặt quả ấy”,

kết cục mẹ con Cám để lại tiếng xấu muôn đời

Bi kịch mẹ kế phải gánh ở cuối truyện thực sự đáng đời Mụ đang đắc ý, thỏamãn Mụ tưởng mẹ con mụ đã tận diệt được Tấm, đã chiến thắng, cứ việc ngồi mà

an hưởng vinh hoa Mụ ăn thịt con mà tưởng thưởng thức món quà con gái cưngbáo hiếu mẹ Mụ đuổi mắng quạ tưởng quạ đố kị với hạnh phúc của mẹ con mụ.Đến khi sự thật trần trụi mụ mới té ngửa, con mụ chết, mụ ăn thịt con, Tấm đãbáo thù những sự thật như những đòn sấm sét giáng xuống giữa trời quang Nỗiđau vật chất và tinh thần quá sức chịu đựng, mụ ngã vật ra mà chết Đang trên tộtđỉnh vinh quang ảo tưởng, bất ngờ rớt xuống đáy địa ngục tinh thần Bi kịch có

nguồn gốc chính mẹ con mụ tự đào mồ chôn mình Còn cái giá nào đích đánghơn (Trong một số trừng phạt ở thần thoại Hy Lạp, cách các vị thần trừng phạt

tàn khốc nhất là lừa đối thủ ăn thịt chính con của họ mà họ không hề hay biết) Cuộc chiến của Tấm, trải qua gian nan đấu tranh, chết đi sống lại nhiều lần, kiên quyết giành thắng lợi Điều đó thể hiện niềm tin vào năng lực tuyệt vời của con người, vào công lí, vào lẽ phải, niềm tin “ người hiền gặp lành”, cái Thiện bao giờ cũng chiến thắng cái Ác

GV: Liên hệ thực tế , hãy nêu vài ví dụ mà em biết về câu chuyện có vài điểmgặp gỡ với Tấm Cám khiến em rút ra những bài học giáo dục thực tế cho bảnthân?

HS có thể kể một vài ví dụ từ thực tế đời sống, hoặc trên báo chí Những trườnghợp phụ huynh nuông chiều con dẫn tới con sinh hư hỏng, chơi bời, lêu lổng.Những bậc phụ huynh xúi bẩy con móc túi, ăn cắp, dung túng những việc saitrái những tội phạm bất chấp mọi giá buôn bán ma túy, những quan tham vôđáy hại dân, những vụ tranh chấp quyền lợi trong gia đình

GV: giới thiệu một vài ví dụ:

Câu chuyện 1: Ở Nga, vì ghen với sắc đẹp của em mà cô chị Elizaveta ra tay

tàn độc đâm 140 nhát dao giết chết chính cô Stefania Dubrovina, em gái mình.Một cô gái khác 22 tuổi Enikeva vì em trai 8 tuổi được bố mẹ thương nhiều hơnnên đã tìm cách sát hại chính em trai mình

Câu chuyên 2: Câu chuyện ở nước Anh, hai anh em cùng xuất phát diểm,

nhưng anh trai Ivan Massow (51 tuổi) là một triệu phú nổi tiếng, một chính trị gia

uy tín, đang sống trên tột đỉnh vinh quang thì cậu em David (50 tuổi) lại sốngcuộc đời nghèo khổ dưới đáy xã hội, sống vô gia cư trên một chiếc xe tải.Mặc dùchung xuất phát điểm nhưng cuộc đời họ lại rẽ theo hai lối khác biệt hoàn toàn.Ivan đã tìm ra lí do về sự sa sút của em trai, hai anh em có bố là cảnh sát, mẹ lànhân viên ngân hàng, Ivan khi còn nhỏ dậy sớm cắt cỏ kiếm tiền phụ giúp giađình, David vẫn có thể ngủ, sau đó thưởng thức bữa ăn do mẹ chuẩn bị Ông kể

lại: “Tôi làm việc hùng hục và khi trở về với một cơ thể mệt mỏi,tôi thường thấy David đã không làm gì cả ngày Tôi rất buồn khi còn nhỏ, David được bố mẹ nuông chiều” Ông cho rằng chính sự nuông chiều thái quá đã đẩy cậu em trai tới

tình cảnh hiện tại Ivan luôn nỗ lực để thành công và đóng góp cho xã hội khôngnhỏ thì David cả thèm chóng chán với vô số nghề, luôn khó chịu với ông anhthành đạt, ngay cả khi biết anh trai thường ngầm giúp đỡ mình thì anh ta vẫn luônmồm chửi anh trai mình là gã tư bản đạo đức giả, David cho rằng mình luônđúng, cho rằng sự giàu có là cướp bóc, bằng lòng với hiện tại, do có nhiều thờigian rãnh rỗi lại nhiễm tư tưởng tiêu cực,anh tham gia một số tổ chức tiêu cực,

đổ lỗi cho xã hội gây ra bất công Câu chuyện hai anh em đã thu hút truyềnthông, nhà đài giới thiệu, cho hai anh em đổi chỗ cho nhau một thời gian, David

có cơ hội tiếp xúc với những người thành công, anh nhận ra: “ Siêng năng từ nhỏ, khi lớn lên cũng sẽ làm mọi thứ như một thói quen” không đem lòng án trách ông

anh trai mình nữa, Ivan nhận thấy: “Sự mất cân bằng đó đã khiến tôi thành công sau này”nhưng môi trường ấy lại khiến em trai ông đánh mất đi lựa chọn đúng

Nguyên do các ngôi sao hiện nguyên hình là kẻ đê tiện, cũng chính từ cách

thức chọn idol: “Nhân phẩm không phải là tiêu chí đầu tiên để công ty của mình tuyển thực tập sinh” (Chia sẻ của Chủ tịch YG-Yang Hyun Suk trong chương

trình MIXNINEZ, Hàn Quốc), coi nhẹ nhân phẩm, tự cao tự đại, và kết cục phảinhận đắng chát, ngôi sao bị tù tội, công ty giải trí lao đao, thân bại danh liệt.Những hiện tượng quan tham, những nâng điểm, chạy trường, những vô cảm, lừalọc xảo trá, những thức ăn độc hại tuồn vào trường lớp mầm chồi, những chuyệngiáo viên biến chất, những bi kịch tệ nạn giết chóc, ma túy đưa đường, những vụ

xả súng livestream, khủng bố tất cả là do những khủng hoảng về đạo đức tronggiáo dục, đánh mất nền tảng đạo lí làm người, vô đạo, vô văn hóa Báo chí giậttít, ngày nào cũng là hiện thực nhức nhối, khiến lứa tuổi các em hoang mang,đánh mất niềm tin, nảy sinh tiêu cực, thậm chí mắc phải trầm cảm

Các em cần phải bản lĩnh, thấu hiểu, vượt lên trên hoàn cảnh, nhìn vào những mặt tích cực để tin yêu, cuộc sống còn nhiều yêu thương, còn lẽ phải niềm tin,còn tình người trong sáng, còn biết bao tấm gương truyền cảm hứng với khát vọng sống đẹp, vươn lên hoàn cảnh, tinh thần đấu tranh không khoan nhượng với tội ác, bất công, luôn hướng tới Chân Thiện Mĩ, trau dồi phẩm chất, hoàn thiện nhân cách làm người, cống hiến xây đời Trong bài thơ Hy

vọng, nhà thwo Nguyễn Khoa Điềm từng nhắn nhủ:

“ Nhiều khi đá dạy ta mềm mỏng

c Cô Tấm-trong những mối quan hệ tốt đẹp mang hồn dân tộc:

GV: Trước khi làm hoàng hậu, Tấm đã có mối quan hệ với môi trường xungquanh như thế nào?