Vẫn dụng phương pháp so sánh nhằm củng cố, khắc sâu kiến thức trong giờ dạy học tác phẩm chí phèo của nam cao ở lớp 11 THPT

VẬN DỤNG PHƯƠNG PHÁP SO SÁNH NHẰM CỦNG CỐ, KHẮC SÂU KIẾN THỨC TRONG GIỜ DẠY HỌC TÁC PHẨM “CHÍ PHÈO” CỦA NAM CAO Ở LỚP 11 THPT 1.Mở đầu 1.1.Lí do chọn đề tài - Trong những năm gần đây, v

MỤC LỤC

2.1.Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm 4 2.2.Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiên kinh

nghiệm

5

2.3.Các sáng kiến kinh nghiệm hoặc các giải pháp đã sử

dụng để giải quyết vấn đề

6- 11

2.4.Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm đối với hoạt động

giáo dục, với bản thân đồng nghiệp và nhà trường

12

VẬN DỤNG PHƯƠNG PHÁP SO SÁNH NHẰM CỦNG CỐ, KHẮC SÂU KIẾN THỨC TRONG GIỜ DẠY HỌC TÁC PHẨM

“CHÍ PHÈO” CỦA NAM CAO Ở LỚP 11 THPT

1.Mở đầu

1.1.Lí do chọn đề tài

- Trong những năm gần đây, việc đổi mới phương pháp dạy học đã trở thành yêu cầu thiết yếu của mọi hoạt động giáo dục Trên cơ sở tiếp thu những thành tựu mới của lí luận dạy học hiện đại của thế giới, các nhà nghiên cứu lí luận dạy học Việt Nam đã nghiên cứu và đưa ra các định hướng đổi mới về phương pháp dạy học “thống nhất theo tư tưởng tích cực hóa hoạt động học tập của học sinh, dưới sự tổ chức, hướng dẫn của giáo viên” Học sinh tự giác, chủ động tìm tòi, phát hiện kiến thức tìm hiểu vấn đề và có ý thức vận dụng sáng tạo các kiến thức, kĩ năng đã thu nhận được

- Thực tế dạy học Văn ở trường THPT cho thấy: học sinh chưa đam mê môn Văn, học văn nhưng không yêu văn, không hiểu văn Lại thêm với các phương tiện thông tin hiện đại đem lại nguồn thông tin dễ dàng, nhanh chóng khiến các

em càng lười học văn Giáo viên còn ỳ, chưa chịu trăn trở tìm tòi, đổi mới phương pháp, chưa chú ý tạo được tình huống có vấn đề để khắc sâu kiến thức trong giờ dạy nên những giờ dạy văn thường nhạt nhòa, qua loa, chiếu lệ Thay bằng việc khơi gợi để làm làm bùng lên những ngọn lửa trong trái tim học trò, tạo ấn tượng trong tâm não các em, thì việc tryền thụ của thầy chỉ mang tính chất chất đầy những cái thùng rỗng Giờ dạy học văn không đạt được hiệu quả bởi thiếu đi sự cộng hưởng cảm xúc giữa thầy và trò

- Để khắc phục thực trạng trên, nâng cao hiệu quả trong dạy học, đáp ứng yêu cầu đổi mới, tôi đã trăn trở tìm tòi, vận dụng những phương pháp dạy học phù hợp với từng tác phẩm cụ thể để có được những giờ dạy đạt hiệu quả Một trong những phương pháp được vận dụng tích cực có hiệu quả trong phần dạy học tác phẩm văn học là phương pháp so sánh Trong phạm vi bài viết này, tôi xin trao đổi về việc vận dụng phương pháp so sánh vào giờ dạy tác phẩm Chí Phèo nhằm mục đích củng cố và khắc sâu kiến thức cho học sinh

1.2.Mục đích nghiên cứu

Tìm ra phương pháp để khắc sâu kiến thức cho học sinh trong giờ học, phát huy tính tích cực, đem lại hứng thú học tập và tạo độ bền vững của kiến thức

trong trí óc của các em.

1.3 Đối tượng nghiên cứu

Đề tài nghiên cứu, tổng kết về việc vận dụng phương pháp so sánh để củng

cố, khắc sâu kiến thức trong giờ dạy học tác phẩm Chí Phèo

1.4 Phương pháp nghiên cứu

Phương pháp

- Nghiên cứu lí luận chung

- Khảo sát điều tra từ thực tế dạy và học

- Tổng hợp so sánh, rút kinh nghiệm

Cách thực hiện:

- Trao đổi với đồng nghiệp, tham khảo ý kiến giáo viên cùng bộ môn, tham khảo tài liệu liên quan

- Liên hệ thực tế trong nhà trường, áp dụng đúc rút kinh nghiệm qua quá trình giảng dạy

- Thực nghiệm sư phạm: trực tiếp giảng dạy lớp 11C (2017- 2018) để đối chứng đề tài nghiên cứu

2.Nội dung của sáng kiến kinh nghiệm

2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm

- Phương pháp là vấn đề mấu chốt của việc dạy học văn Trước một văn bản cụ thể, giáo viên cần phải chọn và kết hợp linh hoạt các phương pháp khác nhau Trong ý nghĩ đó, so sánh trở thành một phương pháp cần thiết, hữu ích khi dạy học phần tác phẩm văn học

So sánh là một trong các phương pháp dạy học tác phẩm văn chương đặc thù

và tương đối thông dụng ở trường phổ thông So sánh là con đường để tiếp cận, khai thác, cảm thụ tác phẩm văn học Góp phần nâng cao khả năng phân tích văn chương, khả năng thẩm định, đánh giá hiện tượng, sự kiện, nhân vật trong tác phẩm văn học So sánh để thấy được sự độc đáo, khác biệt hoặc những quy luật chung phổ quát Yêu cầu học sinh so sánh chính là đưa học sinh vào tình huống

có vấn đề Nó kích thích học sinh tư duy để nhận biết các dấu hiệu thuộc tính giống và khác nhau của đối tượng để rút ra kết luận Phân tích so sánh văn học không những là một phương pháp mà ngày nay đã trở thành khuynh hướng nghiên cứu văn học

Hình thức so sánh trong tác phẩm văn học cho phép người vận dụng phương pháp này tạo ra những bình diện phong phú và đa dạng của sự phân tích, so sánh Đó là so sánh những vấn đề thuộc cùng một tác giả, cùng một tác phẩm hoặc so sánh những vấn đề cùng đề tài của nhiều tác giả khác nhau, hoặc so sánh những vấn đề của cùng một thời đại lịch sử hoặc khác thời đại lịch sử

Khi so sánh cần lưu ý: Mọi sự so sánh trong văn chương phải đảm bảo tính chỉnh thể của tác phẩm văn học Nghĩa là trong quá trình so sánh vấn đề, người phân tích không được chẻ vụn nát tác phẩm văn học mà vấn đề so sánh phải là một khâu thuộc chỉnh thể của tác phẩm văn học Mọi chi tiết, bộ phận khi đưa ra

so sánh phải nằm trong tổng thể nguyên khối của tổng thể tác phẩm văn học Mặt khác khi sử dụng so sánh tác phẩm văn học, người phân tích phải bám sát chủ đề của tác phẩm Không được lợi dụng sự so sánh để làm lạc quỹ đạo của chủ đề tác phẩm hoặc rời xa ý tưởng của nhà văn trong tác phẩm văn học

- Trong thực tế, giờ dạy văn thường hay thiếu thời gian vì người dạy hay sa vào chứng nói nhiều Vì thế đến phần tổng kết, củng cố bài thường vội vàng dẫn đến hời hợt, qua loa Bởi vậy, tôi dành một khoảng thời gian hợp lí trong chủ định giáo án cho phần tổng kết bài Tổng kết bài là khâu cuối cùng giúp học sinh vừa

hình dung toàn bộ tiến trình bài học, vừa khắc sâu kiến thức cơ bản ngay tại lớp nên tôi thường vận dụng phương pháp đối chiếu, so sánh Đối chiếu so sánh để tạo thêm kiến thức bài giảng hiện tại và làm thức dậy những miền kiến thức khác

Vận dụng so sánh cho việc dạy học tác phẩm Chí Phèo, tôi chọn so sánh đối chiếu giữa hai nhân vật trong tác phẩm (Bá Kiến và Thị Nở) và so sánh đối chiếu giữa nhân vật trong tác phẩm với nhân vật bên ngoài tác phẩm (Chí Phèo

và Xuân Tóc Đỏ)

2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm

Lâu nay, khi giảng tác phẩm Chí Phèo, tôi thường xây dựng kết cấu bài giảng dưới ánh sáng của chủ đề tác phẩm: phản ánh tình trạng thê thảm của người cố nông dưới ách thống trị phong kiến vì thế thường chú ý đến hai nhân vật: Chí Phèo (người cố nông) và Bá Kiến (kẻ thống trị) Và bố cục giáo án như sau (xin được trích vắn tắt):

1.Tìm hiểu chung

1.1 Hoàn cảnh sáng tác

1.2.Nhan đề

2 Đọc hiểu văn bản

2.1.Làng Vũ Đại- hình ảnh thu nhỏ của XHVN trước cách mạng 2.2 Nhân vật Bá Kiến

2.3 Nhân vật Chí Phèo

a Bi kịch bị tha hóa

- Trước khi bị đẩy vào tù

- Sau khi ra tù

b Bi kịch bị cự tuyệt quyền làm người

- Ngay từ khi sinh ra

- Sau khi ra tù

- Cuộc gặp gỡ với Thị Nở

3.Tổng kết

3.1.Giá trị nghệ thuật

3.2 Giá trị nội dung

Với bố cục này, tôi nhận thấy:

- Trong cảm quan của học sinh, các em chỉ thấy Thị Nở ở khía cạnh là một nhân vật chức năng Sự xuất hiện của nhân vật này chỉ mang tính chất như một nhịp cầu bắc nối, đưa Chí Phèo đến bến bờ của cuộc sống lương thiện

- Các em chưa thấy được sự độc đáo của hình tượng nhân vật Chí Phèo trong

sự khám phá hiện thực và chiều sâu giá trị nhân đạo của Nam Cao

- Phần tổng kết, củng cố thường vội, chỉ mang tính chất điểm lại giá trị tác phẩm

Từ đó, chưa có sự đồng cảm, sự xúc động sâu xa với hiện thực đời sống cùng cực của người dân trước cách mạng tháng 8 Không thấy được tài năng và tấm lòng nhân đạo, sự chiêu tuyết đối với con người của nhà văn Và cũng vì thế, việc khắc sâu kiến thức trong các em cơ hồ không đạt được

2.3 Các sáng kiến kinh nghiệm hoặc các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề.

VẬN DỤNG PHƯƠNG PHÁP SO SÁNH NHẰM CỦNG CỐ, KHẮC SÂU KIẾN THỨC TRONG GIỜ DẠY HỌC TÁC PHẨM

CHÍ PHÈO (NAM CAO)

2.3.1 So sánh nhân vật Bá Kiến và nhân vật Thị Nở: Đây là hai nhân vật có

liên quan đến hai biến cố lớn mở ra hai bước ngoặt trong số phận cuộc đời Chí Phèo (bị Bá Kiến đẩy vào tù và gặp Thị Nở)

Để dẫn dắt học sinh so sánh, tôi chuẩn bị như sau:

- Dùng bảng phụ (vì tác phẩm trích dẫn trong sách giáo khoa đã bị lược bớt nhiều đoạn liên quan đến hai nhân vật Thị Nở và Bá Kiến Ví dụ: đoạn miêu tả

về sự xảo quyệt, lọc lõi của Bá Kiến Hoặc đoạn miêu tả hình hài, tính cách của Thị Nở) để học sinh có những kiến thức đầy đủ hơn về tác phẩm và nhân vật

- Kẻ bảng đối chiếu để cập nhật kiến thức học sinh tái hiện (hoặc chuẩn bị sẵn giáo án trình chiếu)

Nhân vật Bá Kiến Nhân vật Thị Nở Địa vị (vị thế xã hội)

Tính cách

Trong quan hệ với Chí

Phèo

Ý tưởng nhà văn gửi

gắm

- Đặt những câu hỏi mang tính chất tái hiện, nhằm giúp học sinh hệ thống được những đặc điểm về tính cách, địa vị (vị trí xã hội) của từng nhân vật và mối quan

hệ của từng nhân vật đối với nhân vật trung tâm là Chí Phèo

Dẫn dắt học sinh phát hiện ra những điểm khác biệt như sau giữa hai nhân vật:

*Về địa vị

- Bá Kiến: là kẻ đầy quyền lực ở làng Vũ Đại (làm lí trưởng, làm chánh tổng,

bá hội, tiên chỉ, chánh hội đồng, kì hào, huyện hào, Bắc Kì nhân dân đại biểu…) quyền thế thét ra lửa.

- Thị Nở: xấu xí ma chê quỷ hờn (mặt ngắn, bề ngang lớn hơn bề dài, hóp lại,

hao hao như mặt lợn; mũi ngắn, to, đỏ bạnh, sần sùi; môi to, nứt nở, dày, màu thịt trâu xám ngoét; răng to, chìa ), dòng giống một nhà có mả hủi … Thị là kẻ

dưới đáy xã hội

*Về tính cách

- Bá Kiến: là kẻ thâm độc, xảo quyệt (trong từng lời ăn tiếng nói, cách cười

“Tiếng quát rất sang, tiếng cười Tào Tháo” cho đến mưu kế cai trị Mà mưu kế cai trị của Bá Kiến đã nâng lên thành triết lí bóc lột “Thứ nhất sợ kẻ anh hùng,

thứ nhì sợ kẻ cố cùng liều thân; mềm nắn, rắn buông; trị không lợi thì dùng; lấy đầu bò trị đầu bò; hãy ngấm ngầm đẩy người ta xuống song sau lại dắt nó lên

để nó đền ơn; tìm cách sinh chuyện thì mới có mà ăn…”).

- Thị Nở: vô tâm, vô tính “ngẩn ngơ như người đần trong cổ tích” Thị đi lại,

ăn ngủ, yếm áo, nghĩ ngợi…lúc nào cũng vô tâm như không (Cả làng ai cũng

sợ, cũng tránh lối qua vườn nhà Chí Phèo, riêng Thị vẫn đi qua, thậm chí ngủ lại…) Thị hầu như không hề là con người – xã hội.

*Trong mối quan hệ với Chí Phèo

- Bá Kiến: gian hùng, tàn ác, đầy thủ đoạn nham hiểm

+ Khi Chí Phèo là một anh canh điền hiền lành như đất, Bá Kiến tha hồ bóp nặn, thậm chí vô cớ đẩy vào tù để thỏa lòng ghen

+ Khi Chí Phèo ra tù, trở thành một thằng đầu bò thì đấu dịu Để rồi từng bước biến Chí Phèo thành đầy tớ trung thành, sử dụng Chí Phèo như là công cụ, phương tiện để thanh toán Đội Tảo với phương châm “ngư ông đắc lợi”, hủy hoại hoàn toàn phần lương thiện trong con người Chí (hai lần Chí Phèo đến nhà

Bá Kiến sau khi ra tù)

Chính Bá Kiến đã tạo ra một lí lịch mới của Chí Phèo: là con quỷ dữ của làng

Vũ Đại Khiến làng Vũ Đại đã quá quen coi Chí là một con vật, vì thế khi phần nhân tính trở về, dân làng không ai nhận ra…

- Thị Nở:

+ Xã hội tẩy chay Chí, tuyệt giao với Chí thì Thị Nở chấp nhận Chí, coi Chí là người, yêu thương và săn sóc

+ Phóng khoáng, chăm chiều chu đáo khi Chí ốm Bát cháo hành của Thị Nở, tình yêu của Thị Nở là liều thuốc giải độc giúp Chí Phèo ra khỏi trận ốm, khơi dậy bản chất ý thức ở con người của Chí Thắp lại trong trái tim tưởng đã nguội lạnh của Chí những khao khát hạnh phúc, khao khát lương thiện Thức dậy chất lương thiện vốn tiềm ẩn trong con người Chí

Từ sự đối chứng, học sinh sẽ nhận thấy:

- Bá Kiến: đầy quyền lực nhưng cũng là tên cường hào gian hùng, đầy thủ

đoạn tàn ác Với phương thức bóc lột nhân tính của con người, sử dụng con người là phương tiện của cái ác và cường quyền Bá Kiến là một mắt xích quan trọng làm băng hoại nhân cách Chí Phèo Bá Kiến đã khai sinh ra một Chí Phèo lưu manh, tha hóa, biến một con người thành một con quỷ dữ, đẩy Chí phèo vào

bi kịch bị cự tuyệt quyền làm người Bá Kiến chính là tên cường hào gian ác nhất, bóc lột tinh vi, dã man nhất đối với người dân cùng cực Bá Kiến là nhân

vật điển hình cho giai cấp phong kiến, hội tụ đủ bản chất tàn ác, hèn hạ của tầng lớp thống trị

- Thị Nở: dù xấu xí, dù là lớp người dưới đáy xã hội nhưng Thị đã tạo ra bước

ngoặt quan trọng trong cuộc đời Chí, can dự sâu sắc vào cuộc đời Chí Thị đã thức tỉnh được nhân tính của chí bằng một thứ tình người Thị Nở đã nhân đạo hóa Chí Phèo, làm cho Chí phèo nhận thức, ý thức được tấn bi kịch của y, làm cho Chí Phèo khao khát được làm người, khao khát trở lại lương thiện

Đối chứng giữa Thị Nở với Bá Kiến (mà Bá Kiến chính là đại diện cho bản chất của bọn cường hào, địa chủ lúc bấy giờ) thì càng thấy những điều Thị Nở

có (tình người nhân hậu) còn đáng quý gấp trăm, gấp nghìn lần cái chế độ đó có (địa vị, quyền lực) Người đàn bà xấu xí, dở hơi đó có một hành vi rất nhân đạo, rất cao cả, đó là sự thức tỉnh một khát vọng sống, còn cái xã hội kia lại tìm cách chôn vùi

Từ nhận thúc trên, học sinh sẽ rút ra được giá trị hiện thực và giá trị nhân đạo sâu sắc của tác phẩm (lí do đưa Nam Cao - dù đến sau, cày xới trên mảnh

đất hiện thực với các đề tài quen thuộc mà các nhà văn lớp trước đã từng phản ánh – thì Chí Phèo của ông vẫn là tác phẩm đưa văn học hiện thực phê phán lên một tầm cao, một chiều sâu mới trong việc nhận thức, khám phá hiện thực khách quan):

+ Nam Cao đã truy tìm ra cái nguyên nhân đẩy con người lương thiện như Chí Phèo vào con đường lưu manh, tội lỗi Nguyên nhân ấy chính là Bá Kiến, là

cả cái chế độ tàn bạo, bất nhân Lên án xã hội phi nhân tính đã vùi dập ước mơ, khát vọng của con người, cái xã hội chỉ chăm chăm đánh hỏng tâm tính tốt đẹp của con người

+ Thấy được sự cao cả trong cái con người bị xem là dưới đáy xã hội - Thị Nở: Thị đã đánh thức được phẩm chất Người quý giá bị che lấp, bị ngủ quên dưới đáy sâu con người lưu manh như Chí Bằng tình yêu và tình người, Thị Nở dìu Chí Phèo về với vùng ánh sáng của thiện nhân Ma chê quỷ hờn nhưng Thị

Nở mang cái tâm của một bậc thánh nhân Thị Nở là một kẻ dẫn đạo, một tấm lòng vàng trong con mắt “biệt nhỡn” của Nam Cao

Có thể tóm tắt bảng so sánh như sau

Nhân vật Bá Kiến Nhân vật Thị Nở Địa vị (vị thế xã hội) Đầy quyền lực Thấp hèn

Tính cách Thâm độc, lọc lõi, xảo

quyệt

Ngẩn ngơ, vô tâm, vô tính

Trong quan hệ với Chí

Phèo

Hủy hoại phần người tốt đẹp, khai sinh ra một con quỷ dữ

Gọi về bản chất của con người lương thiện trong Chí

Ý tưởng của nhà văn

(giá trị của tác phẩm)

Phê phán, tố cáo, truy tìm được nguyên nhân đẩy con người lương thiện vào con đường lưu manh tha hóa

Khẳng định, ngợi ca, niềm tin vào con người

2.3.1 So sánh nhân vật Chí Phèo với nhân vật Xuân Tóc Đỏ trong tác phẩm

Số đỏ (Vũ Trọng Phụng).

Nội dung so sánh

*Về số phận cuộc đời:

- Xuân tóc Đỏ: Từ một thằng ma cà bông, hạ lưu, dâm đãng, vô học, Xuân Tóc

Đỏ đã trở thành nhà trí thức thượng lưu, đốctờ, nhà cải cách xã hội, nhà thơ, giáo sư quần vợt, bậc vĩ nhân, anh hùng cứu quốc…

- Chí Phèo: Từ một Con người bị biến thành một Con quỷ dữ

*Phẩm chất, tính cách

- Xuân Tóc Đỏ: Tự dấn thân vào con đường lưu manh tha hóa để được thăng tiến trong tầng lớp trí thức, thượng lưu Ngược lại với sự thăng tiến, với những nấc thang danh vọng mà Xuân chễm chệ trên ấy lại là một bản chất bịp bợm, xấu xa, điêu trá, chó đểu, lưu manh Xuân Tóc Đỏ đánh đổi cả nhân cách để có được vinh hoa, phú quý Xuân Tóc Đỏ là nhân vật TỰ LƯU MANH THA HÓA (tha hóa là cách lựa chọn để tiến thân của Xuân)

- Chí Phèo: là đứa con hoang bị bỏ rơi nhưng có phẩm chất lương thiện Tuy nhiên bị cuộc đời quăng quật, đày đọa thành con quỷ dữ Bi kịch của Chí Phèo