nhằm góp phần nâng cao hứng thú và hiệu quả học tập môn sinh học ở trường THPT lê lợi

Thực hành giúp học sinh khám phá sự vật hiện tượng cụ thể,thực tế gắn với các kiến thức đã học.Từ đó các em hiểu rõ bản chất kiến thức đãhọc và có thể ứng dụng linh hoạt trong cuộc số

2.3 Yêu cầu khi tiến hành thí nghiệm sinh học 62.4 Vai trò, vị trí của giáo viên và học sinh trong tiết thực hành, thí

2 Thực trạng dạy học thực hành trong dạy học Sinh học ở trường THPT 7

Chương IV HIỆU QUẢ THỰC HIỆN ĐỀ TÀI 16

1.1 Xử lí số liệu bằng thống kê toán học 16

DANH MỤC CÁC ĐỀ TÀI SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM ĐÃ

ĐƯỢC HỘI ĐỒNG ĐÁNH GIÁ XẾP LOẠI CẤP SỞ GD&ĐT XẾP

LOẠI TỪ C TRỞ LÊN

20

Phụ lục 2: Một số hình ảnh hoạt động học tập 22

PHẦN I ĐẶT VẤN ĐỀ

I LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI

"Giáo dục là quốc sách hàng đầu'' - đó là phương châm của Đảng và Nhà

nước ta Giáo dục nước ta luôn được cải cách để nâng cao chất lượng toàn diện Vàtrong đó, đổi mới phương pháp dạy học là vấn đề them chốt, đã và đang đạt đượcnhiều bước tiến mới

Dạy học thực nghiệm được xem là một trong những phương pháp dạy họctích cực mang tính thực tiễn đạt hiệu quả cao nhất Phương pháp thực nghiệm đangđược áp dụng rộng rãi ở các nước trong khu vực và trên thế giới, với phương châm

"học đi đôi với hành”, “lí luận gắn liền với thực tiễn", “lí thuyết không xa dời thực

tiễn” Đây là phương pháp giúp học sinh có thể trực tiếp khám phá, tự mình tìm ra

bản chất và giải thích các sự vật, hiện tượng diễn ra xung quanh dựa trên nhữnghiểu biết của mình Thực hành giúp học sinh khám phá sự vật hiện tượng cụ thể,thực tế gắn với các kiến thức đã học.Từ đó các em hiểu rõ bản chất kiến thức đãhọc và có thể ứng dụng linh hoạt trong cuộc sống

Nhiều trường Trung học phổ thông (THPT) trên cả nước đang gặp rất nhiềukhó khăn trong việc dạy học các tiết dạy thực hành ở tất cả các môn Nguyên nhân

là do ở một vài bài thực hành, các nguyên liệu thí nghiệm còn hạn chế, không phùhợp với từng địa phương, từng vùng miền, từng thời điểm thí nghiệm; các mẫu vật,dụng cụ và hóa chất chưa đáp ứng đủ cho các bài thực hành; cách thức tiến hànhthí nghiệm phức tạp, không đảm bảo thời lượng cho một tiết học, có những bài học

có quá nhiều thí nghiệm

Sinh học là một trong những môn khoa học tự nhiên thực nghiệm Dạy họcthực hành trong môn Sinh học là một tất yếu đang được quan tâm Kiến thức sinhhọc rất đa dạng và phong phú, để tìm hiểu rõ bản chất của kiến thức đòi hỏi phảitiến hành nhiều thí nghiệm khác nhau

Qua kinh nghiệm dạy học, tôi thấy, hầu hết học sinh đều rất thích làm thựchành, kể cả những nội dung phải giao việc về nhà trước hoặc sau tiết thực hành.Trong tiết học đó các em không phải “nhồi nhét” kiến thức mà vẫn tự mình chiếmlĩnh tri thức, mang lại hiệu quả học tập cao

Tuy nhiên, hiện nay, tại các trường THPT nhiều học sinh có xu hướng chọnmôn học hướng về các tổ hợp môn thuộc các khối A, A1, D… nhiều hơn, ít emchọn tổ hợp môn thi có môn Sinh học Do đó, các em ít chú ý đến môn không theo

tổ hợp xét tuyển Đại học, Cao đẳng của mình, vì các em quan niệm “Thi gì, học

nấy” Chính điều này đã làm giảm hứng thú học tập của các em ở các tiết học

thuộc các môn không xét tuyển, trong đó có môn Sinh học Thái độ học tập củahọc sinh cũng làm giảm hứng thú của giáo viên khi lên lớp Cũng vì vậy, nhiềungười không muốn cho học sinh lên phòng thực hành để thực hiện các bài thựchành trong phân phối chương trình vì nhiều lí do khác nhau Tiết thực hành trởthành tiết “nghỉ ngơi”, học sinh càng giảm hứng thú học tập bộ môn

Từ những trải nghiệm thực tế qua nhiều năm dạy học và kết quả đạt được

trong công tác dạy học THPT, tôi mạnh dạn chọn đề tài: “Phương pháp dạy học

thực nghiệm bài “Thực hành: Lên men etilic và lactic” nhằm góp phần nâng cao hứng thú và hiệu quả học tập môn Sinh học ở trường THPT Lê Lợi”.

II MỤC ĐÍCH CỦA VIỆC THỰC HIỆN ĐỀ TÀI

- Nghiên cứu cơ sở lí luận và thực tiễn của việc dạy học thực hành Sinh học

ở trường THPT, từ đó đề xuất một số phương pháp dạy học có hiệu quả khi dạy bài

24 “Thực hành: Lên men etilic và lactic” – sách giáo khoa Sinh học 10 Cơ bản.

- Sử dụng các phương pháp thực hành thí nghiệm để thiết kế tiến trình dạyhọc bài thực hành theo hướng tổ chức hoạt động học cho học sinh nhằm nâng caohứng thú và hiệu quả học tập bộ môn Sinh học tại trường THPT

- Đánh giá tính khả thi của đề tài thông qua khả năng nhận thức của học sinh

và hiệu quả của các phương án thực hành

III ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI NGHIÊN CỨU

1 Đối tượng nghiên cứu:

- Đối tượng: Bài Thực hành: Lên men etilic và lactic - chương trình Sinh học

IV PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

1 Phương pháp nghiên cứu xây dựng cơ sở lí thuyết

Thu thập, nghiên cứu và hệ thống lại các tài liệu có liên quan đến đề tài đểlàm cơ sở nghiên cứu và thực nghiệm

2 Phương pháp thực nghiệm sư phạm

- Tiến hành thực hành bài thực hành thuộc chương trình Sinh học 10 theonhững cách khác nhau

- Khảo sát tính khả thi của các thí nghiệm thực hành

3 Phương pháp phân tích, đánh giá kết quả, thống kê xử lí số liệu

Xử dụng công thức toán thống kê để xử lí số liệu thu thập được nhằm đánhgiá kết quả thực nghiệm

4 Phương pháp viết báo cáo khoa học.

PHẦN II NỘI DUNGChương 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA ĐỀ TÀI

1 Khái niệm Sinh học.

Sinh học hay là Sinh vật học là một môn khoa học về sự sống (từ tiếng

Anh: biology bắt nguồn từ Hy Lạp với bios là sự sống và logos là môn học).[1]

Sinh học là một nhánh của khoa học tự nhiên, tập trung nghiên cứu các cáthể sống, mối quan hệ giữa chúng với nhau và với môi trường Nó miêu tả nhữngđặc điểm và tập tính của sinh vật, ví dụ: cấu trúc, chức năng, sự phát triển, môitrường sống, cách thức các cá thể và loài tồn tại ví dụ: nguồn gốc, sự tiến hóa vàphân bổ của chúng [1]

Sinh học bao hàm nhiều ngành học khác nhau được xây dựng dựa trênnhững nguyên lý riêng Có 4 nguyên lý tạo thành nền tảng cho sinh học hiện đại: lýthuyết tế bào, tiến hóa, di truyền và cân bằng nội môi Các môn học này có mốiquan hệ qua lại với nhau, giúp ta hiểu về sự sống với các mức độ, phạm vi khácnhau Sinh học là khoa học thực nghiệm, để lĩnh hội các kiến thức Sinh học, cầnthực hành, thí nghiệm.[1]

- Thí nghiệm là cầu nối giữa lí thuyết với thực tiễn

Vì vậy, thí nghiệm là phương tiện duy nhất giúp học sinh hình thành kĩnăng, kĩ xảo thực hành và tư duy kĩ thuật:

+ Kĩ năng sử dụng và bảo quản các dụng cụ thí nghiệm.[2]

+ Kĩ năng tiến hành thí nghiệm: xử lí mẫu vật, sử dụng hóa chất và dụng cụ,quan sát, so sánh, [2]

+ Kĩ năng phân tích, so sánh các hiện tượng xảy ra trong thí nghiệm.[2]

+ Kĩ năng sử dụng các phương pháp thống kê, xử lí kết quả thí nghiệm và rút rakết luận.[2]

- Thí nghiệm sinh học giúp học sinh tìm hiểu bản chất của các hiện tượnghay quá trình sinh học.[2]

- Thí nghiệm sinh học có thể sử dụng để tổ chức các hoạt động nhận thứccủa học sinh với các mức độ tích cực, tự lực và sáng tạo khác nhau như thông báo,tái hiện, tìm tòi, nghiên cứu [2]

2.2 Phân loại thí nghiệm sinh học [5]

a Căn cứ vào mục đích sử dụng thí nghiệm, thí nghiệm được phân thành 3 loại:

- Thí nghiệm chứng minh: có vai trò minh họa cho lời giảng của giáo viên

- Thí nghiệm nghiên cứu: có vai trò là nguồn dẫn đến tri thức mới cho học sinh

- Thí nghiệm thực hành: có vai trò củng cố tri thức, rèn luyện kĩ năng, kĩ xảocho học sinh.[5]

b Căn cứ vào chủ thể tiến hành thí nghiệm, thí nghiệm được phân thành 2 loại:

- Thí nghiệm do thầy cô và phụ tá thí nghiệm thực hiện

- Thí nghiệm do họ sinh thực hiện.[5]

c Căn cứ vào thời gian, địa điểm tiến hành, thí nghiệm được chia thành 2 loại:

- Thí nghiệm được chuẩn bị sẵn ở nhà

- Thí nghiệm được tiến hành trong tiết thực hành trên lớp.[5]

2.3 Yêu cầu khi tiến hành thí nghiệm sinh học [5]

- Trước khi tiến hành thí nghiệm, giáo viên phải chỉ rõ mục đích thí nghiệm,vai trò của các dụng cụ, hóa chất và mẫu vật thí nghiệm

- Thí nghiệm thực hành phải đơn giản, phù hợp với điều kiện ở trường, địaphương, dễ tiến hành, vừa sức với học sinh

- Thời gian thí nghiệm phải hợp lí, hạn chế kéo dài thí nghiệm quá thờilượng cho phép của một tiết học

- Số học sinh tham gia vào nhóm thực hành phù hợp với từng bài thực hành

- Sau khi tiến hành thí nghiệm phải tổ chức cho học sinh thảo luận dựa trênkết quả quan sát và trả lời các câu hỏi đã nêu ra từ trước

- Những kết luận của học sinh phải được giáo viên bổ sung và hoàn thiện.[5]

2.4 Vai trò, vị trí của giáo viên và học sinh trong tiết thực hành, thí nghiệm

- Giáo viên là người hướng dẫn, tổ chức cho học sinh hoạt động, giúp họcsinh tự tìm ra kết luận và ghi nhớ Giáo viên chỉ là người cố vấn, theo dõi, giám sátcác hoạt động học của học sinh

- Học sinh ở vị trí người nghiên cứu, sau khi nhận biết được mục tiêu củatiết thực hành, học sinh hoạt động nhóm để tiến hành thực hành thí nghiệm dưới sựhướng dẫn của giáo viên, chủ động hoạt động chiếm lĩnh tri thức

3 Phương pháp thực hành thí nghiệm

3.1 Bản chất

Thí nghiệm thực hành do học sinh tự tiến hành theo hướng dẫn của giáo viênhoặc do giáo viên tiến hành để học sinh quan sát để hình thành kiến thức mới hoặccủng cố hoàn thiện tri thức, rèn luyện kĩ năng.[5]

Chương II THỰC TRẠNG DẠY HỌC THỰC HÀNH Ở TRƯỜNG THPT

1 Thực trạng về cơ sở vật chất

Những năm gần đây, thiết bị dạy học đã và đang được quan tâm hơn đápứng nhu cầu dạy học ở các trường THPT Tuy vậy, thực trạng thiết bị dạy học thựchành vẫn còn rất nhiều hạn chế, thể hiện:

- Thiết bị dạy học thực hành vẫn thiếu nhiều do quy mô, hệ thống trường

THPT rộng lớn Do đó, tình trạng "Dạy chay - học chay" còn đang phổ biến ở

nhiều trường Mặt khác, thiết bị được đầu tư không đồng bộ, bảo quản không đúngcách nên không sử dụng được

- Môn Sinh học là môn khoa học thực nghiệm nhưng không có vườn trường,

ao trường… để học sinh làm thực hành

- Có sự khác biệt trong việc trang bị và sử dụng thiết bị dạy học giữa cáctrường ở các vùng miền và khác biệt trong đầu tư trang thiết bị của các trườngchuẩn và trường chưa đạt chuẩn

- Chất lượng thiết bị dạy học còn nhiều hạn chế: Nhiều thiết bị dạy học khôngđảm bảo chất lượng, không đạt những yêu cầu, có nhiều thiết bị dạy học mua về

mà không được sử dụng Mặt khác, nhiều thiết bị dạy học ở các trường THPT quá

cũ, hóa chất hết hạn sử dụng,… nên khi tiến hành thí nghiệm cho kết quả thiếuchính xác

Ở Thanh Hóa, tiến trình đổi mới đổi mới PPDH đang từng bước được triểnkhai ở các trường THPT Do đó, việc sử dụng thí nghiệm trong dạy học đang đượcquan tâm Tuy nhiên, so với số lượng học sinh thì mức độ đầu tư thiết bị dạy họccòn thiếu và gặp nhiều khó khăn

Trường THPT Lê Lợi là trường chuẩn Quốc gia nên cơ sở vật chất được đầu

tư rất nhiều, trong đó có trang thiết bị phòng thực hành, tuy nhiên vẫn còn nhiềuhạn chế như phòng thực hành dùng chung cho cả 2 bộ môn: Sinh học và Hóa học;các dụng cụ và hóa chất thí nghiệm không đầy đủ, không đảm bảo chất lượng chotiết thực hành; không có vườn trường để thực hành Sinh học, Công nghệ, NghềLàm vườn…[5]

2 Thực trạng dạy học thực hành trong dạy học Sinh học ở trường THPT

- Với thực trạng thiết bị thực hành thiếu thốn, hỏng hóc, quá hạn sử dụng, …nhiều giáo viên không thể thường xuyên đưa học sinh lên phòng làm thực hành,hình thành thói quen ngại làm thực hành, ngay cả những thí nghiệm trong chươngtrình rất dễ thực hiện với trang thiết bị hiện có Điều đó cũng làm giảm hứng thúcủa học sinh với môn học Đồng thời cũng không giúp các em tự lĩnh hội tri thức

mà việc lĩnh hội kiến thức mang tính thụ động

- Nhiều giáo viên ngại dạy tiết thực hành vì tốn thời gian, công sức, kĩ năngthực hành kém, …

- Cán bộ phụ trách thí nghiệm ở hầu hết các trường chỉ hầu như làm nhiệm

vụ “giữ chìa khóa” phòng thực hành và làm các công việc khác do Ban Giám hiệugiao, không phụ trách thực hành cùng giáo viên bộ môn

- Chỉ có 1 cán bộ phụ trách phòng thực hành, các thiết bị, dụng cụ thực hànhchung cho tất cả các môn: Vật lí, Hóa học, Sinh học, Tin học, … không có phụ táphụ trách riêng từng bộ môn,… Cán bộ phụ tá thí nghiệm lại còn kiêm nhiệmnhiều công việc khác

Như vậy, mặc dù thí nghiệm có vai trò quan trọng trong dạy học Sinh học,nhưng trên thực tế thí nghiệm vẫn chưa được chú trọng đúng mức và thực hànhchưa đạt được hiệu quả mong muốn.

Trên thực tế, nhiều bài thực hành được tiến hành nhưng chưa đạt mục tiêu

đề ra, các phương tiện, dụng cụ hiện đại còn rất hạn chế, nên dẫn đến tình trạng

''dạy chay - học chay" còn phổ biến, học sinh phải công nhận kiến thức mà không

chứng minh được đúng hay sai

Với thực trạng về cơ sở vật chất, thiết bị dạy học, … như trên, trong phạm vinghiên cứu của đề tài này, tôi mạnh dạn giới thiệu một số phương pháp dạy họcthực hành Sinh học 11 để học sinh dễ tiến hành, giúp tiết học thực hành trở nên có

ý nghĩa hơn, học sinh có hứng thú cao trong học tập bộ môn Sinh học và việc dạyhọc đạt hiệu quả cao Cụ thể:

+ Sử dụng tối ưu những trang thiết bị còn sử dụng được trong phòng thínghiệm

+ Thay thế một số nguyên liệu phù hợp với từng địa phương, từng vùngmiền, từng mùa và với từng thời điểm thí nghiệm

+ Thay thế một số hóa chất, dụng cụ thực hành dễ kiếm, rẻ tiền hoặc có thểtận dụng các vật dụng xung quanh đời sống chúng ta

+ Xây dựng các phương án thực hành đơn giản, thao tác dễ tiến hành giúpgiáo viên và học sinh dễ dàng tiến hành thí nghiệm mà vẫn đảm bảo mục tiêu bàithực hành, đồng thời khắc phục một phần những bất cập nêu trên.[5]

Chương III GIẢI PHÁP GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ

I THUYẾT MINH TÍNH MỚI CỦA ĐỀ TÀI

Từ thực trạng nêu trên, qua tìm tòi nghiên cứu, trao đổi kinh nghiệm vớiđồng nghiệp, bản thân tôi đã đúc rút được một số kinh nghiệm Đồng nghiệp có thể

xem đó là tính mới của đề tài: Làm thế nào để dạy một tiết thực hành đạt hiệu quả

trên cơ sở vận dụng các kĩ thuật, PPDH tích cực và ứng dụng công nghệ thông tin học sinh tích cực tham gia giờ học, tìm tòi, nghiên cứu khoa học, vận dụng và giải quyết các vấn đề trong học tập và thực tế cuộc sống

Tôi đã mạnh dạn thay đổi một số nội dung thực hành trong bài học để phùhợp với thực tiễn và tạo hứng thú cho học sinh như:

- Thay vì cho học sinh thực hành lên men etilic như thí nghiệm trong sáchgiáo khoa trang 95, tôi đã cho các em lên men etilic bằng cách ủ men rượu bằngcơm nếp cẩm để kết hợp với sữa chua thành món ăn ngon, bổ dưỡng – sữa chuanếp cẩm Nội dung bài vẫn đảm bảo đầy đủ, tường minh

- Thay vì cho học sinh làm thực hành trên lớp (vì cần thời gian nên sẽ khôngthấy ngay được kết quả thực hành), tôi đã giao cho các em làm thực hành ở nhà, cóchụp ảnh và quay video lại để chứng minh quá trình các em làm thực hành nhóm ởnhà Sản phẩm thực hành được mang đến lớp vào tiết học thực hành để chấm sảnphẩm và học sinh cùng thưởng thức sản phẩm của mình Các em cảm thấy rất thíchthú khi được trải nghiệm cùng nhau

II MÔ TẢ GIẢI PHÁP CỦA ĐỀ TÀI

Bài thực hành nhằm củng cố lí thuyết của 2 bài:

Bài 22: Dinh dưỡng, chuyển hóa vật chất và năng lượng ở vi sinh vật

Bài 23: Quá trình tổng hợp và phân giải các chất ở vi sinh vật

Ngoài ra cũng là tiền đề để học các bài:

Bài 25 + 26: Sinh trưởng của vi sinh vật Sinh sản của vi sinh vật (chỉ giớithiệu các hình thức sinh sản của VSV)

Bài 27: Các yếu tố ảnh hưởng đến sinh trưởng của vi sinh vật

1 THIẾT KẾ GIÁO ÁN Bài: Thực hành: Lên men etilic và lactic

A MỤC TIÊU DẠY HỌC

Sau khi học xong chủ đề, học sinh đạt được:

1 Kiến thức

- Nêu được quy trình làm sữa chua hoặc muối chua rau quả

- Viết được phương trình lên men lactic, etilic…

- Vận dụng nuôi cấy liên tục trong sản xuất, nêu được các yếu tố ảnh hưởngđến sinh trưởng của vi sinh vật trong quá trình nuôi cấy

- Nêu được các ứng dụng của vi sinh vật trong đời sống

2 Kĩ năng

- Học sinh biết làm sữa chua, ủ cái rượu bằng cơm nếp cẩm

- Quan sát, giải thích và rút ra kết luận của các hiện tượng của thí nghiệm lênmen lactic, nên men etilic.

- Phát triển kĩ năng tính toán

- Phát triển kĩ năng tư duy, kĩ năng giải quyết vấn đề, kĩ năng làm việcnhóm, kĩ năng sử dụng công nghệ thông tin

- Học sinh định hướng nghề nghiệp liên quan đến chủ đề

4 Các năng lực cần hướng tới

a Năng lực tự học

- Học sinh xác định được mục tiêu của chủ đề, tiểu chủ đề

- Học sinh lập và thực hiện được kế hoạch học tập

b Năng lực giải quyết vấn đề

- Giải thích được cơ sở khoa học của thí nghiệm

- Giải thích được các hiện tượng thực tiễn liên quan đến chủ đề

c Năng lực giao tiếp

- Học sinh rèn luyện được khả năng thuyết trình vấn đề, bày tỏ ý kiến khitranh luận, …

d Năng lực hợp tác

Có năng lực hợp tác giữa: học sinh - học sinh, học sinh - giáo viên

e Năng lực sử dụng CNTT và truyền thông (ICT)

- Học sinh có khả năng khai thác mạng internet để tìm hiểu các thông tin liênquan đến chủ đề

- Sử dụng phần mềm tạo video, chụp ảnh quá trình thực hiện

f Năng lực tính toán

- Tính được tỉ lệ nước: sữa, nhiệt độ

g Các năng lực chuyên biệt

- Năng lực quan sát: Quan sát các hiện tượng xảy ra trong quá trình lên men

và trong thực tiễn

- Tìm mối liên hệ: Liên hệ được các hiện tượng xảy ra trong quá trình lên men

và thực tiễn với nội dung lí thuyết đã học trong bài học

B PHƯƠNG TIỆN DẠY HỌC

1 Chuẩn bị của giáo viên

- Máy tính, máy chiếu, sách giáo khoa

- Các tài liệu, website

Nguyễn Thành Đạt (Tổng chủ biên) (2006), Sinh học 10, NXB GD

- Địa chỉ facebook, gmail…

2 Chuẩn bị của học sinh

- Các dụng cụ để làm thí nghiệm lên men lactic:

Sữa chua Vinamilk, sữa đặc có đường, thìa, cốc đong, cốc đựng và ấm đun nước,các dụng cụ khác…

- Các dụng cụ để làm thí nghiệm lên men etilic:

Gạo nếp cẩm, nồi cơm điện, bánh men rượu, dụng cụ ủ, …

- Máy quay phim, chụp ảnh hoặc điện thoại thông minh

1 Chuyển giao nhiệm vụ học tập ở nhà

- Việc chuyển giao nhiệm vụ học tập được giáo viên tiến hành ở cuối tiết họctrước sau khi đã dạy xong bài 23: Quá trình tổng hợp và phân giải các chất ở visinh vật

- Mục tiêu: Khơi gợi tính tò mò, hứng thú của học sinh vào chủ đề học tập.Giao nhiệm vụ cụ thể cho học sinh

- Cách tiến hành:

+ Giáo viên chia nhóm học sinh, mỗi lớp chia thành 4 nhóm, cho học sinh bầunhóm trưởng của nhóm mình Nhóm 1, 2 và 3 làm sữa chua, nhóm 4 làm cái rượu