SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓA TRƯỜNG THCS & THPT BÁ THƯỚC SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM TÊN ĐỀ TÀI NÂNG CAO HIỂU BIẾT VÀ Ý THỨC BẢO VỆ THÂN THỂ CHO HỌC SINH LỚP 7 TRƯỜNG THCS & THPT BÁ THƯỚC
Trang 1SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓA
TRƯỜNG THCS & THPT BÁ THƯỚC
SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
TÊN ĐỀ TÀI
NÂNG CAO HIỂU BIẾT VÀ Ý THỨC BẢO VỆ THÂN THỂ CHO HỌC SINH LỚP 7 TRƯỜNG THCS & THPT BÁ THƯỚC THÔNG QUA LỒNG GHÉP KĨ NĂNG VỆ SINH- BẢO VỆ THÂN THỂ
TRONG DẠY HỌC BỘ MÔN SINH HỌC 7
Người thực hiện: Hoàng Trọng Lực Chức vụ: Giáo viên
SKKN thuộc lĩnh mực (môn): Sinh học
BÁ THƯỚC NĂM 2019
Trang 23.3 Vận dụng kĩ năng sống thông qua bộ môn: 4
4 Kết quả thực nghiệm sư phạm: 15
2 Kiến nghị
Tài liệu kham khảo
17 19
Trang 3PHẦN 1 MỞ ĐẦU
Trong bối cảnh hiện nay, ngành giáo dục và đào tạo đang nỗ lực đổi mớiphương pháp dạy học theo hướng phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo củahọc sinh trong hoạt động học tập, phù hợp với xu thế phát triển của đất nước.Việc đổi mới phương pháp dạy học nhằm nâng cao chất lượng giáo dục là yêucầu cấp thiết mà Đảng và Nhà nước đã đặt ra cho ngành Giáo dục Công tác này
đã và đang triển khai thực hiện trên quy mô toàn quốc, được đội ngũ cán bộ giáoviên tích cực hưởng ứng theo “Nghị quyết Số: 29-NQ/TW “ về đổi mới căn bản,toàn diện giáo dục và đào tạo, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóatrong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốctế" đã được hội nghị trung ương 8 (khóa XI) thông qua” và chỉ thị số 16/cp-ttgcủa thủ tướng chính phủ về việc tăng cường năng lực tiếp cận cuộc cách mạngcông nghiệp lần thứ 4 (cách mạng công nghệ 4.0) Thay đổi mạnh mẽ các chínhsách, nội dung, phương pháp giáo dục và dạy nghề nhằm tạo ra nguồn nhân lực
có khả năng tiếp nhận các xu thế công nghệ sản xuất mới, trong đó cần tập trungvào thúc đẩy đào tạo về khoa học, công nghệ, kỹ thuật và toán học (STEM),ngoại ngữ, tin học trong chương trình giáo dục phổ thông; đẩy mạnh tự chủ đạihọc, dạy nghề; thí điểm quy định về đào tạo nghề, đào tạo đại học đối với một sốngành đặc thù Biến thách thức dân số cùng giá trị dân số vàng thành lợi thếtrong hội nhập và phân công lao động quốc tế
Một trong những nội dung căn bản của đổi mới GD đó là lấy học sinh làmtrung tâm - hiếu đơn giản: giáo viên chỉ là người hướng dẫn, học sinh tự chiếmlĩnh tri thức Thực tế cho thấy rằng, sự chiếm lĩnh tri thức chỉ thực sự có giá trịkhi học sinh có thể vận dụng những điều đã học từ nhà trường vào giải quyết cácvấn đề trong cuộc sống, kịp thời ứng phó với các tình huống nảy sinh từ thựctiễn Do vậy một yêu cầu nữa đặt ra cho người thầy, đó là: phải dạy cho các em
kĩ năng sống
Bộ môn sinh học ở bậc THCS, trang bị cho học sinh những kiến thức cơbản và tương đối hoàn chỉnh về cấu tạo và hoạt động của cơ thể sống thông quacác đại diện vi sinh vật, nấm, thực vật, động vật và con người, hiện tượng ditruyền và biến dị, mối quan bệ giữa sinh vật và môi trường….Riêng đối vớichương trình Sinh học 7, học sinh nghiên cứu, khám phá về thế giới động vậtxung quanh các em Trên cơ sở kiến thức đã có các em tìm hiểu thêm về đờisống của các loài động vật gần gũi để biết vai trò của chúng trong đó không thể
bỏ qua những tác hại mà một số động vật có thể gây hại cho con người, vật nuôi,cây trồng để có biện pháp phòng tránh hiệu quả
Trang 4Việc giáo dục kĩ năng sống cho học sinh thông qua chương trình Sinh
học 7 là một điều hết sức quan trọng và cần thiết đặc biệt là kĩ năng liên quanđến sức khỏe, kỹ năng phòng tránh một số bệnh tật do các động vật có hại gây racho con người nhất là các em lại sống ở khu vực miền núi gần gũi với thiênnhiên hay gặp phải những vấn đề nêu trên Với mong muốn giúp học sinh tíchcực và chủ động trong việc tiếp thu kiến thức trang bị cho bản thân và gia đìnhcác em về chủ đề này, từ đó mong các em có thể tự giải đáp những tò mò, thắcmắc của bản thân đồng thời có những hành trang cần thiết cho việc chăm sócsức khỏe bản thân và những người thân yêu trong gia đình, tôi đã thực hiện tìmhiểu, thu thập thông tin, một số phương pháp dạy học lồng ghép nhằm khai thác
có hiệu quả nội dung giáo dục kĩ năng sống cho học sinh qua một số bài ở sáchgiáo khoa Sinh học 7
Vì vậy, tôi đã tìm hiểu và hoàn thành đề tài: “ Nâng cao hiểu biết và ý thước
bảo vệ thân thể cho học sinh lớp 7 trường THCS & THPT Bá Thước thông qua lồng ghép kĩ năng vệ sinh- bảo vệ thân thể trong dạy học bộ môn Sinh học 7"
PHẦN 2 NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM.
1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VẤN ĐỀ:
Giáo dục kĩ năng sống, đây là một trong những nội dung của phong trào
xây dựng trường học thân thiện, học sinh tích cực, là yêu cầu và xu hướng của
xã hội hiện đại trong thời kì toàn cầu hóa như hiện nay
Theo tổ chức văn hóa, khoa học và giáo dục liên hợp quốc (UNESCO), kỹ
năng sống gắn liền với 4 trụ cột của giáo dục: học để biết (gồm các kỹ năng tư
duy như: tư duy phê phán, tư duy sáng tạo, ra quyết định, giải quyết vấn đề,
nhận thức hậu quả…); học làm người ( gồm các kỹ năng ca nhân như: tự nhận thức, kiểm soát cảm xúc, tự tin…); học để chung sống với người khác ( gồm các kỹ năng xã hội như: hợp tác, thương lượng, giao tiếp…); học để làm ( gồm
các kỹ năng thực hiện công việc và các nhiệm vụ như: đảm nhận trách nhiệm,xác định mục tiêu ) Do vậy cần phải xây dựng chương trình giáo dục phổthông theo hướng tiếp cận năng lực, chú trọng vào việc yêu cầu học sinh họcxong phải thể hiện được, làm được; biết vận dụng những kiến thức để giải quyếtcác tình huống trong cuộc sống,…Vì thế việc học tập theo hướng tiếp cận nàytrở nên gần gũi và thiết thực đối với cá nhân và cộng đồng
Thực tế cho thấy khả năng đáp ứng của bộ môn sinh học đối với đề tàinày là rất lớn, chúng ta có thể tiếp cận và thực hiện được
Trang 5Trên thực tế việc giáo dục toàn diện cho học sinh, trong đó có kĩ năng
sống ở những trường miền núi như trường THCS & THPT Bá Thước còn rất
hạn chế Các trường nói chung còn chú trọng việc dạy kiến thức chứ chưa quantâm nhiều đến việc dạy các em thái độ, hành vi, kĩ năng ứng xử trong các mốiquan hệ (với con người, với các sinh vật và môi trường thiên nhiên…)
Mặt khác theo chuyên đề đổi mới đánh giá, trong các đề bài kiểm tra luôn
có các câu hỏi vận dụng ở mức độ thấp và vận dụng ở mức độ cao để biết đượckhả năng của các em tiếp thu kiến thức và vận dụng như thế nào? Đối với mônSinh học những câu hỏi vận dụng luôn có nội dung liên quan đến sự ứng dụnghiểu biết sinh học để giải thích những hiện tượng thực tế thường gặp trong đờisống Nếu trong quá trình giảng dạy trên lớp mà giáo viên không làm tốt khâulồng ghép kĩ năng sống vào trong các bài học thì học sinh sẽ không trả lời đượccác câu hỏi vận dụng đó chứ chưa nói đến gặp trong thực tế
2 THỰC TRẠNG CỦA VẤN ĐỀ
Qua khảo sát học Sinh lớp 7, cụ thể là học sinh lớp 7 trường THCS & THPT
Bá Thước tôi thấy:
Thái độ của các em khi nói đến những vấn đề liên quan đến kĩ năng vệsinh- bảo vệ thân thể còn rất lúng túng, thậm trí không biết phải xử lí thế nàonếu gặp phải những rắc rối liên quan đến vấn đề này trong thực tiễn Ví dụ: Khi
bị rắn cắn phải xử lí như thế nào? Biện pháp phòng bệnh giun sán ra sao? hayđơn giản như: mắc màn khi ngủ có cần thiết không?
Qua một năm học khi chưa áp dụng sáng kiến trên tôi thấy kết quả như sau:
Năm học Khối TS HS
Số học sinh giảiquyết và xử lýtốt các kĩ năng
vệ sinh- bảo vệthân thể trongSinh học 7
Số học sinh giảiquyết và xử lýcòn đơn giản các
kĩ năng vệ bảo vệ thân thểtrong Sinh học 7
sinh-Số học sinhcòn mơ hồ
và khôngbiết
2017 - 2018 7 48 5 10 41 22 45 33 21 44.26
Trang 6Từ bảng số liệu trên cho ta thấy kĩ năng sống trong thực tế của các em làrất hạn chế, để giải quyết và xử lý các vấn đề thật không hề đơn giản cho cácem.
Học sinh lớp 7, 8 (12-16 tuổi) là lứa tuổi có nhiều thay đổi mạnh mẽ vềthể chất, sức khỏe và tâm sinh lý Đây là lứa tuổi các em có nhiều tò mò thắcmắc về những việc xảy ra xung quanh mình, đặc biệt ở lứa tuổi này khả năngquan sát, tư duy của các em đang phát triển, sự nhạy bén với thế giới sinh vậtxung quanh rất tốt Sự hiếu động và tò mò giúp các em tìm hiểu nhận biết đượcnhiều loài động vật xung quanh, tuy nhiên nếu thiếu hiểu biết về lợi ích, tác hạicủa chúng và không có kỹ năng rèn luyện vệ sinh thân thể tốt các em sẽ có nguy
cơ bị lây nhiễm một số bệnh về đường tiêu hoá, hô hấp, tim mạch…
Để khắc phục thực trạng trên, tôi đưa ra đề tài: “ Nâng cao hiểu biết và ý
thước bảo vệ thân thể cho học sinh lớp 7 trường THCS & THPT Bá Thước thông qua lồng ghép kĩ năng vệ sinh- bảo vệ thân thể trong dạy học bộ môn Sinh học 7"
3 CÁC GIẢI PHÁP ĐỂ TỔ CHỨC THỰC HIỆN:
3.1 Phân loại kiến thức kĩ năng sống:
Chương trình Sinh học 7 có thể lồng ghép giáo dục kĩ năng sống Chia
làm 2 nhóm:
3.1.1 Kĩ năng sống tự phục vụ, chăm sóc bản thân liên quan đến thể chấtsức khỏe
3.1.2 Kĩ năng sống liên quan đến tự nhận thức, thực hành
3.2 Phân loại các bài dạy trong chương trình Sinh học 7 có thể lồng ghép giáo dục kĩ năng sống:
3.2.1 Kĩ năng sống tự phục vụ, chăm sóc bản thân liên quan đến thể chất sức
khỏe gồm các bài sau:
- Bài 6: Trùng kiết lị và trùng sốt rét;
- Bài 12: Một số giun dẹp khác và đặc điểm chung của ngành giun dẹp;
- Bài 13: Giun đũa;
- Bài 14: Một số giun tròn khác và đặc điểm chung của ngành giun tròn;
- Bài 17: Một số giun đốt khác và đặc điểm chung của ngành giun đốt
3.2.2 Kĩ năng sống liên quan đến xử lý tình huống bất ngờ gồm các bài như:
- Bài 25: Nhện và đa dạng của lớp hình nhện;
Trang 7- Bài 29: Đặc điểm chung và vai trò của ngành chân khớp;
- Bài 40: Đa dạng và đặc điểm chung của lớp bò sát
3.3 Vận dụng kĩ năng sống thông qua bộ môn:
Để việc lồng ghép kĩ năng sống thông qua bộ môn Sinh học 7 đạt hiệuquả cao, tránh gò bó, ôm đồm đi quá đà ảnh hưởng đến nội dung bài dạy thì đòihỏi GV cần phải chuẩn bị đầy đủ và đúng các quy trình của một tiết dạy Khâudặn dò rất cần thiết nên giáo viên giành 3 phút để dặn dò các em Có dặn dò kĩcác em mới chuẩn bị bài tốt và như thế tiết học mới đạt hiệu quả cao, khâuchuẩn bị giáo án của GV cũng được đổi mới GV phải đưa ra các câu hỏi, kếthợp thông tin thực tế va kênh hình minh hoa để phát huy tính tích cực phù hợpvới mọi đối tượng, gần gũi với các em thì mới giáo dục kĩ năng sống có kết quảcao
Giáo dục kĩ năng sống cho học sinh được thực hiện xuyên suốt cả nămhọc nhưng để cô đọng tôi xin minh họa vấn đề này ở một số bài, cụ thể như:
Kĩ năng sống tự nhận thức, chăm sóc bản thân liên quan đến thể chất sức
khỏe:
Bài 6: Trùng kiết lị và trùng sốt rét:
Ngoài việc khai thác như sách giáo khoa tôi còn đặt thêm các câu hỏi:Người bị nhiễm trùng kiết lị và người bị nhiễm trùng sốt rét có ảnh hưởng nhưthế nào đến sức khoẻ? ( làm sức khỏe suy giảm, bệnh kéo dài gây tử vong )
Người có thói quen sống như thế nào dễ nhiễm trùng kiết lị và trùng sốtrét? ( ăn uông không sạch sẽ, không rửa sạch tay trước khi ăn đối với bệnh kiết
lị Đi ngủ không mắc màn, không vệ sinh nơi ở sạch sẽ đối với bệnh sốt rét)
Để phòng, trị bệnh kiết lị và bệnh sốt rét ta cần làm gì? ( ăn chín uốngsôi, vệ sinh cá nhân sạch sẽ cũng như nơi ở xung quanh mình, tiêu diệt bọ gậytrong các bể nước, phát quang bụi rậm nơi cư trú của muỗi…)
Tại sao người miền núi hay bị sốt rét? ( do thói quen ngủ không mắcmàn, do trình độ dân trí kém, cây cối nhiều là nơi cư trú của muỗi…)
Qua đây ta giáo dục cho học sinh biết được nguy cơ nhiễm bệnh lị là do
vệ sinh ăn uống không tốt, nhiễm bệnh sốt rét là do muỗi Anôphen truyền bệnh
do môi trường sống ô nhiễm, thói quen ngủ không mắc màn, khu vực miền núinhư chúng ta đang sống có loài muỗi gây bệnh sốt rét thường xuyên cư trú…nếu
đã bị nhiễm bệnh cần được đến khám ở cơ sở y tế và điều trị kịp thời
Trang 8Bài 12: Một số giun dẹp khác và đặc điểm chung của ngành giun dẹp
Bổ sung vào bài giảng một số câu hỏi sau để giáo dục kỹ năng sống cho học sinh:
Sán dây xâm nhập vào cơ thể người và động vật bằng con đường nào? ( con đường tiêu hóa khi người ăn phải thịt trâu, bò, lợn gạo) Để đề phòng giun dẹp kísinh cần phải lưu ý giữ vệ sinh như thế nào cho người và gia súc? (tắm rửa nơi sạch sẽ, vệ sinh chuồng trại chăn nuôi, ủ mục phân chồng dùng vôi bột…)
Người dân có thói quen ăn các món gỏi cá, thịt tái, tiết canh theo em thói quen
đó có tốt cho sức khoẻ không, tại sao? ( không tốt mà đó chính là nguyên nhângây ra bệnh về giun sán)
Qua đó không chỉ giáo dục cho bản thân các em mà bản thân các em còn
có trách nhiệm tuyên truyền đến những người thân trong gia đình và bạn bè cầnphải thay đổi một số thói quen như: không ăn tiết canh sống, ăn gỏi, nem chua…cần phải ăn chín uống sôi, giữ vệ sinh, môi trường sạch sẽ trong chăn nuôi,không dùng phân tươi để bón cây, không tắm nơi ao tù, nước bẩn…
Cung cấp cho học sinh 1 số hình ảnh và thông tin thực tế về hiện tượng nhiễm giun dẹp (sán dây) ở người
Các bác sĩ ở bệnh viện nhân dân Quảng Châu số 8 ở tỉnh Quảng Đông, miền đông Trung Quốc đã thực sự bị sốc khi tiếp nhận một bệnh nhân có sán dây khắp cơ thể Nguyên nhân khiến người bệnh nhân có sán dây khắp cơ thể là do
ăn quá nhiều sashimi (món ăn truyền thống của người Nhật Bản với nguyên liệu
là thịt tươi sống).
Cách chữa trị bệnh sán dây theo kinh nghiệm chữa dân gian rất hiệu quả là lấy
rễ của cây cau đem sắc nước uống liên tục trong vòng 1 tuần là khỏi
Trang 9Thói quen sinh hoạt ăn của người dân
Bài 13: Giun đũa và bài 14: Một số giun tròn khác và đặc điểm chung của ngành giun tròn.
Tương tự như bài 12, cũng sử dụng hệ thống câu hỏi tương tự để khaithác tác hại của giun đũa đối với sức khoẻ con người, bổ sung thêm 1 số câu hỏi:
Tại sao trong gia đình có trẻ nhỏ đi học mẫu giáo, chúng ta rất giữ gìn
vệ sinh ăn uống, vệ sinh cá nhân cho chúng, vậy mà trẻ em vẫn rất dễ bị giun,đặc biệt là nhiễm giun kim? ( giun kim thường chui ra hậu môn để đẻ trứng gâyngứa ở hậu môn nên trẻ em thò tay vào đó để gải và bị trứng dính vào kẻ tay các
em không rửa sạch lại cho tay vào miệng)
Biện pháp khắc phục tình trạng dễ nhiễm giun ở trẻ là gì? ( giữ vệ sinhsạch cho trẻ, tạo cho trẻ một thói quen sạch sẽ trước khi ăn phải rửa tay bằng sàphòng diệt khuẩn, cắt gọn móng tay…)
Người Việt Nam có tỉ lệ người mắc giun đũa cao vì sao? (liên quan đếnthói quen ăn uống, sinh hoạt không sạch, ăn rau sống rửa không sạch còn trứnggiun bám trong kẽ lá… )
Thông qua các câu hỏi trên giáo dục cho các em nhận thức tác hại củagiun tròn cụ thể là giun đũa đối với sức khoẻ con người, từ đó có ý thức giữ vệsinh thân thể, vệ sinh ăn uống (ăn chín, uống sôi, thức ăn hợp vệ sinh, rửa taybằng xà phòng trước khi ăn và sau khi đi vệ sinh, vệ sinh nơi sống sạch sẽ Thayđổi thói quen ăn uống ngoài đường phố, thay thế món ăn gỏi tái, nem chua, tiếtcanh sống bằng các món ăn chế biến cẩn thận mà mùi vị hấp dẫn không kémnhư: tiết canh hấp, nem chua rán…, Tránh xa các quán ăn không hợp vệ sinh,mua thực phẩm phải lưu ý nguồn gốc xuất xứ hàng hoá Lao động ở môi trường
có nguy cơ nhiễm giun cần có thiết bị bảo hộ phù hợp, quần ni lông, ủng, găng
Trang 10tay…Để phòng và điều trị bệnh giun cần uống thuốc giun 1-2 lần/năm ( theo bộ
y tế)
Một số hình ảnh thực tế ăn không hợp vệ sinh ở con người chúng ta:
Quán ăn vỉ hè cạnh đống rác Dùng tay không bốc thức ăn cho khách
Cung cấp thêm 1 số hình ảnh về tác hại của giun tròn:
Giun lươn trên người Em bé nhiễm nhiều giun đũa
Bài 17: Một số giun đốt khác và đặc điểm chung của ngành giun đốt
Ngoài việc khai thác nội dung bài học theo sách giáo khoa, tôi bổ xung thêm 1
số câu hỏi:
Khi lao động ở môi trường có đỉa sống cần lưu ý gì để không bị đỉabám? Khi bị đỉa bám và hút máu phải làm gì để lôi đỉa ra và cầm máu? ( phảiđeo ủng cao, khi đĩa bám vào người để lôi ra ta nhổ nước bọt vào chỗ đỉa bám sẽ