Việc sử dụng tài liệu lịch sử địa phương trong dạy học lịch sử dân tộc có vai trò và ý nghĩa to lớn đối vớihọc sinh.. Mặt khác, khi sử dụng tài liệu lịch sử địa phương trong dạy học lịch
Trang 1
SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ
TRƯỜNG THPT NGUYỄN TRÃI
SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
SỬ DỤNG TÀI LIỆU LỊCH SỬ ĐỊA PHƯƠNG NHẰM NÂNG CAO
HIỆU QUẢ DẠY HỌC MÔN LỊCH SỬ PHẦN LỊCH SỬ
Trang 22.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm 52.3 Các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề 52.3.1 Các tài liệu lịch sử địa phương được sử dụng trong dạy học
lịch sử Việt Nam
5
2.3.2 Khái quát chương I “Việt Nam từ năm 1919 đến năm 1930” 72.3.3 Khái quát chương II “Việt Nam từ năm 1930 đến năm 1945” 102.3.4 Khái quát chương III “Việt Nam từ năm 1945 đến năm 1954 132.4 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm 16
Trang 3Tuỳ quy mô, tính chất của sự kiện mà có thể ảnh hưởng đến từng địaphương, quốc gia và thậm chí cả thế giới Cho nên, tri thức lịch sử địa phương làmột bộ phận hợp thành, là biểu hiện cụ thể và phong phú của lịch sử dân tộc Nóchứng minh sự phát triển hợp quy luật của mỗi địa phương trong sự phát triểnchung của cả dân tộc.
Vì vậy, giữa lịch sử dân tộc và lịch sử địa phương có mối quan hệ biệnchứng không thể tách rời Dạy học lịch sử địa phương có khả năng rất to lớntrong việc cung cấp cho học sinh những tri thức lịch sử địa phương, trên cơ sởgiáo dục cho học sinh tình yêu quê hương tha thiết, niềm tự hào chính đáng về
nơi “chôn nhau cắt rốn” Qua đó, giáo dục tình yêu đối với bộ môn lịch sử, với
quê hương, đất nước, với nơi các em sinh ra và để nuôi dưỡng tâm hồn của mỗingười cho phù hợp với đạo đức, với chuẩn mực xã hội Việc sử dụng tài liệu lịch
sử địa phương trong dạy học lịch sử dân tộc có vai trò và ý nghĩa to lớn đối vớihọc sinh Mặt khác, khi sử dụng tài liệu lịch sử địa phương trong dạy học lịch sửdân tộc còn có tác dụng rèn luyện các kĩ năng nhận thức, đặc biệt là năng lực tưduy và các kĩ năng vận dụng các kiến thức vào thực tế Đây chính là mục tiêuchung của giáo dục ở phổ thông
Thanh Hoá là một tỉnh lớn, có lịch sử lâu đời và oanh liệt, gắn lới lịch sửchung của dân tộc Tuy nhiên, trong dạy học lịch sử ở trường trung học phổthông, hầu hết giáo viên chưa chú ý khai thác nguồn tài liệu lịch sử địa phương
để dạy học lịch sử dân tộc Bởi nhiều lí do như: quan niệm chưa đúng về việc sửdụng tài liệu lịch sử địa phương; thiếu nguồn tài liệu để biên soạn và sử dụng…
Vì thế, các tiết dạy chưa đem lại hiệu quả cao, chưa gây hứng thú cho học sinh
- Ở trang này, tác giả tham khảo từ TLTK số 3
Với mong muốn góp phần tạo hứng thú cũng như giúp học sinh hiểu sâu
sắc hơn về lịch sử dân tộc, tôi quyết định chọn đề tài “Sử dụng tài liệu lịch sử địa phương nhằm nâng cao hiệu quả dạy học môn Lịch Sử phần Lịch sử Việt Nam - Học kỳ I lớp 12”
1.2 Mục đích nghiên cứu
- Khẳng định vai trò, ý nghĩa của việc sử dụng tài liệu lịch sử địa phương
Trang 4- Bổ sung nguồn tư liệu lịch sử địa phương trong dạy học lịch sử.
- Góp phần nâng cao nhận thức của giáo viên, học sinh về tầm quan trọngcủa nguồn tài liệu lịch sử địa phương trong dạy học lịch sử ở trường Trung họcphổ thông, phần nào giúp học sinh hiểu đầy đủ, sâu sắc hơn lịch sử dân tộc Tạo
cơ sở cho giáo viên trong xây dựng nội dung bài giảng lịch sử dân tộc có lồngghép những nội dung quan trọng của lịch sử địa phương
1.3 Đối tượng nghiên cứu:
- Quá trình sử dụng tài liệu lịch sử địa phương trong dạy học lịch sử ViệtNam ở lớp 12 trường THPT Nguyễn Trãi năm học 2018-2019
1.4 Phương pháp nghiên cứu:
- Nghiên cứu cách thức, phương pháp lồng ghép nguồn kiến thức lịch sửđịa phương trong các tiết dạy lịch sử dân tộc
2 Nội dung sáng kiến kinh nghiệm
Trang 5“Địa phương” có thể hiểu là một đơn vị hành chính (tỉnh, thành phố, thị
xã, huyện, xã, thôn, làng, buôn, mường) được xác lập từ lâu đời, có ranh giới tựnhiên, tên gọi riêng, bản sắc riêng và là một bộ phận cấu thành nên đất nước
“Lịch sử địa phương” là lịch sử của các làng xã, tỉnh, huyện, vùng,
miền… Nó còn bao hàm cả lịch sử của các đơn vị sản xuất, chiến đấu, các cơquan, xí nghiệp… Xét về phạm vi địa lí và lịch sử, các tổ chức và đơn vị này đềuthuộc về phạm vi địa phương, về mặt chuyên môn có thể xem đây là một dạnglịch sử chuyên ngành
Ngoài ra, chúng ta có thể hiểu lịch sử địa phương là một bộ phận hợpthành và làm phong phú lịch sử dân tộc Nó ghi chép lại những gì đã diễn ra ởmột vùng đất, một khu vực với nhiều khía cạnh khác nhau
“Tài liệu lịch sử địa phương” là những ghi chép về những sự kiện, hiệntượng đã xảy ra trong quá khứ của một vùng, một khu vực nào đó trên lãnh thổcủa quốc gia dân tộc Những ghi chép ấy phần nào phác họa nên cuộc đấu tranhbền bỉ của nhân dân địa phương trong tiến trình phát triển chung của lịch sử dântộc, là nền tảng vững chắc cho việc xây dựng nên lịch sử dân tộc
Tài liệu lịch sử địa phương bao gồm: tài liệu thành văn, tài liệu hiện vậthay tài liệu vật chất, tài liệu dân tộc, tài liệu ngôn ngữ, tài liệu truyền miệng
2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm
2.2.1 Thuận lợi.
- Về phía giáo viên:
+ Giáo viên đổi mới phương pháp dạy học theo hướng phát huy tính tíchcực của học sinh
- Ở trang này, tác giả tham khảo từ TLTK số 2
+ Hướng dẫn học sinh thảo luận nhóm, phát huy năng lực sáng tạo củangười học
+ Trong quá trình dạy học giáo viên đã kết hợp nhuần nhuyễn các đồ dùng,khai thác triệt để các phương tiện dạy học và ứng dụng công nghệ thông tin
- Về phía học sinh:
+ Tập trung, chú ý nghe giảng, có ý thức cao trong học tập
Trang 6+ Học sinh biết lĩnh hội kiến thức, biết tự tìm kiếm tài liệu liên quan đếnnội dung bài học.
+ Mạnh dạn phát biểu, xây dựng bài
2.1.2 Khó khăn:
- Về phía giáo viên
+ Phân phối chương trình dành cho lịch sử địa phương còn ít: 01 tiết/nămhọc/khối
+ Tài liệu lịch sử địa phương chưa phong phú
+ Kinh phí dành cho tham quan thực tế các di tích lịch sử ít
- Về phía học sinh
+ Học sinh không có hứng thú với môn học Lịch sử nói chung và lịch sửđịa phương nói riêng
+ Một số học sinh không tập trung nghe giảng, còn lười học
2.3 Các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề
2.3.1 Các tài liệu lịch sử địa phương được sử dụng trong dạy học lịch sử Việt Nam
Khi nghiên cứu về các sự kiện, hiện tượng cụ thể của địa phương xảy ramột số trường hợp như sau:
Một là, tài liệu về sự kiện diễn ra ở địa phương nhưng có liên quan đến các sự kiện chung của lịch sử dân tộc được quy định trong chương trình sách giáo khoa.
Đây là tài liệu về một sự kiện đã được chọn lọc, trở thành sự kiện tiêu biểu
có thể vẽ nên bức tranh sinh động, dựng lại quá trình phát triển của lịch sử dântộc đúng như nó đã tồn tại Những sự kiện này không chỉ là niềm tự hào củanhân dân địa phương mà còn quan trọng đối với lịch sử dân tộc
Để khôi phục lại bức tranh quá khứ sống động đòi hỏi cần có nhiều tài liệutham khảo, trong đó tài liệu lịch sử địa phương là một trong số những tài liệuquý giá Riêng về phần này, tài liệu lịch sử địa phương của tỉnh Thanh Hoá cóliên quan đến các sự kiện chung của lịch sử dân tộc được đưa vào sách giáo khoadạy trong chương trình lịch sử dân tộc không nhiều Nếu không lồng ghép, lí giảicác nguồn tri thức lịch sử địa phương vào trong quá trình dạy học lịch sử dântộc, học sinh sẽ thắc mắc hoặc thấy thiếu sót khi những đóng góp của những
Trang 7người dân trên quê hương các em không được công nhận, tôn vinh, có thể sẽ làmmất đi niềm tin của các em vào lịch sử, vào cuộc sống.
Hai là, tài liệu về một sự kiện xảy ra ở địa phương nhưng không được đưa vào chương trình sách giáo khoa về lịch sử dân tộc.
Đây là những sự kiện chưa trở thành sự kiện chung của lịch sử dân tộcnhưng lại có ý nghĩa vô cùng quan trọng đối với địa phương Những sự kiện ấynói lên tinh thần chiến đấu anh dũng của nhân dân địa phương Những tri thứclịch sử địa phương ấy sẽ tác động mạnh đến tâm tư tình cảm của các em, phầnnào củng cố tinh thần “ôn cố tri tân” cho thế hệ trẻ về một thời hào hùng đã quacủa nhân dân địa phương cũng như của toàn thể dân tộc Việt Nam Những tàiliệu lịch sử địa phương này không chỉ giúp làm rõ cho sự kiện cơ bản trong sáchgiáo khoa mà còn làm cho nội dung bài học thêm phong phú, kích thích tư duy,trí tuệ học sinh
Sự kiện Tổng khởi nghĩa tháng Tám năm 1945 diễn ra trên cả nước trongmột thời gian ngắn Tiêu biểu là Hà Nội (19 - 8), Huế (25 - 8), Sài Gòn (30 - 8).Hòa nhịp cùng cả nước, cuộc Tổng khởi nghĩa tháng Tám năm 1945 cũng diễn
ra sôi nổi trên khắp các ðịa bàn của tỉnh Thanh Hoá
Như vậy, tài liệu lịch sử địa phương nếu được quan tâm đúng mức, vậndụng một cách hợp lý thì hiệu quả bài học sẽ được nâng lên Học sinh sẽ có thểhình dung cụ thể về quá khứ đã qua, tạo được biểu tượng lịch sử sinh động,chính xác về những sự kiện, hiện tượng xảy ra ở địa phương Việc dạy học lịch
sử dân tộc có lồng ghép nguồn tri thức lịch sử địa phương là một trong nhữngbiện pháp thực hiện nguyên lý giáo dục của Đảng và Nhà nước đề ra cho nềngiáo dục nước nhà
2.3.2 Khái quát chương I “Việt Nam từ năm 1919 đến năm 1930”.
a Về cấu tạo.
Chương IV: ““Việt Nam từ năm 1919 đến năm 1930” gồm 2 bài.
Bài 12: Phong trào dân tộc dân chủ ở Việt Nam từ 1919 đến 1925 – 2 tiết Bài 13: Phong trào dân tộc dân chủ ở Việt Nam từ năm 1925 đến 1930- 2 tiết.
Trang 8b Về nội dung.
Bài 12: Phong trào dân tộc dân chủ ở Việt Nam từ 1919 đến 1925
- Nguyên nhân, mục đích, nội dung của chương trình khai thác lần II củaPháp; sự chuyển biến về kinh tế - xã hội Việt Nam trong cuộc khai thác thuộcđịa lần 2 của thực dân Pháp; đặc điểm cách mạng của các giai cấp trong xã hộiViệt Nam dưới ảnh hưởng của chính sách khai thác
- Phong trào dân tộc dân chủ ở Việt Nam từ 1919- 1930 diễn ra sôi nổi,hình thức phong phú và có bước phát triển mới về mục tiêu, lực lượng cáchmạng
Bài 13: Phong trào dân tộc dân chủ ở Việt Nam từ năm 1925 đến 1930
- Hiểu được sự phát triển của phong trào dân tộc dân chủ ở Việt Nam dướitác động của các khuynh hướng tư tưởng chính trị, của các tổ chức cách mạng cókhuynh hướng dân tộc dân chủ
- Nhận thức được sự ra đời của Đảng Cộng sản Việt Nam là kết quả của
sự lựa chọn, sàng lọc lịch sử, phù hợp với nhu cầu phát triển khách quan của dântộc Việt Nam
c Về mặt thái độ
- Giúp cho học sinh nhận rõ tính chất xảo quyệt, tàn bạo của thực dânPháp, từ đây dựng một nhận thức đúng đắn về bản chất của chủ nghĩa đế quốcnói chung, chủ nghĩa đế quốc Pháp nói riêng
- Bồi dưỡng niềm tin vào con đường giải phóng dân tộc mà Đảng và lãnh
tụ Nguyễn Ái Quốc đã lựa chọn là khoa học, phù hợp với xu thế của thời đại vàyêu cầu phát triển của dân tộc
- Ở trang này, tác giả tham khảo từ TLTK số 1
d Về mặt kĩ năng
- Bồi dưỡng cho học sinh kĩ năng đối chiếu, so sánh và khả năng phân tíchcác sự kiện lịch sử
- Rèn luyện kĩ năng phân tích, đáng giá về tính chất, vai trò lịch sử của các
tổ chức, đảng phái chính trị, đặc biệt là Đảng Cộng sản Việt Nam do Hồ ChíMinh sáng lập
e Sử dụng tài liệu lịch sử địa phương lồng ghép trong nội dung bài học
Trang 9* Bài 12: Phong trào dân tộc dân chủ ở Việt Nam từ 1919 đến 1925
Mục 2 Phần II : Hoạt động của tư sản, tiểu tư sản và công nhân Việt Nam
- Sau chiến tranh thế giới thứ nhất, tư bản độc quyền Pháp đẩy mạnh khaithác thuộc địa để bù đắp những thiệt hại do chiến tranh gây ra trong đó có ViệtNam Tại Thanh Hoá chúng không từ một thủ đoạn nào nhằm vơ vét tiền của,bòn rút sức lao động của nhân dân
- Trong thời gian này, cùng với cả nước phong trào đấu tranh của nhândân Thanh Hoá diễn ra sôi nổi Tiêu biểu là cuộc vận động đòi trả tự do cho nhàchí sĩ yêu nước Phan Bội Châu năm 1925 Ở một số địa phương như Cẩm Thuỷ,Vĩnh Lộc nhân dân cử đại biểu về thị xã Thanh Hoá đón tiếp cụ Phan khi cụ bịnhà cầm quyền giải đi qua Thanh Hoá
Năm 1926, được tin cụ Phan Chu Trinh mất, nhân dân Thanh Hoá đã tổchức truy điệu, thu hút đông đảo tầng lớp nhân dân tham gia nhất là thanh thiếuniên học sinh
Phong trào đấu tranh, bãi khoá của thanh niên học sinh liên tiếp nổ ratrong các trường học đòi nhà cầm quyền xoá bỏ lệnh cấm nói tiếng Việt tronggiờ học, chống bọn Pháp lăng mạ người Việt Nam
Những hoạt động sôi nổi đó đã khích lệ tinh thần yêu nước của các tầnglớp nhân dân
* Bài 13: Phong trào dân tộc dân chủ ở Việt Nam từ năm 1925 đến 1930
Mục 1, 2 Phần I Sự ra đời và hoạt động của 3 tổ chức cách mạng
- Các tổ chức cách mạng ở Thanh Hoá:
- Ở trang này, tác giả tham khảo từ TLTK số 2
+ Năm 1925 đồng chí Lê Hữu Lập được cử về nước và hoạt động cáchmạng ở Thanh Hóa Tháng 5/1926, đồng chí đã thành lập ra « Hội đọc sáchcách mạng » (tại số nhà 25 phố Hàng Than thị xã Thanh Hoá) Trên cơ sở củaHội đọc sách báo cách mạng, các tiểu tổ Hội Việt Nam cách mạng Thanh niên,BCH tỉnh bộ lâm thời đã được bầu Sự ra đời của Hội Việt Nam cách mạngThanh niên tỉnh Thanh Hoá báo hiệu một phong trào vận động cách mạng mới
Trang 10+ Cuối năm 1926, tổ chức yêu nước của tầng lớp tiểu tư sản trí thứcThanh Hoá ra đời, đó là Phục Việt tức Tân Việt cách mạng Đảng.
- Những hoạt động của Hội Việt Nam cách mạng Thanh niên và Tân việtcách mạng Đảng đã tạo tiền đề quan trọng cho sự hình thành và ra đời của tổchức cộng sản trên đất Thanh Hoá.- Sự thành lập Đảng bộ Cộng sản tỉnh ThanhHoá (1930)
+ Hoàn cảnh : Ngày 3/2/1930 Đảng cộng sản Việt Nam ra đời Sau khiĐảng ra đời, xứ uỷ Bắc kỳ rất quan tâm đến việc thành lập tổ chức Cộng sản ởThanh Hoá Được sự chỉ đạo của Xứ uỷ, đồng chí Nguyễn Doãn Chấp đã vềThanh Hoá bắt mối liên lạc với các hội viên Hội Việt Nam cách mạng Thanhniên ở các huyện Đông Sơn, Thiệu Hoá, Thọ Xuân và xúc tiến việc thành lập cácchi bộ cộng sản
+ Sự thành lập Đảng bộ : Cuối tháng 6 năm 1930, chi bộ cộng sản đầu tiênđược thành lập ở Hàm Hạ (nay thuộc xã Đông Tiến, Đông Sơn) Đầu tháng 7năm 1930, chi bộ cộng sản thứ hai ra đời ở Phúc Lộc, Thiệu Hoá (nay là xãThiệu Tiến) Giữa tháng 7 năm 1930 tại làng Yên Trường (Thọ Lập - Thọ Xuân)chi bộ cộng sản thứ 3 ra đời Ngày 29/7/1930, dưới sự chỉ đạo của Xứ uỷ Bắc
Kỳ, Hội nghị thành lập Đảng bộ Đảng cộng sản tỉnh Thanh Hoá được tiến hànhdưới sự chủ trì của đồng chí Nguyễn Doãn Chấp tại nhà đồng chí Lê Văn Sĩ(làng Yên)
+ Ý nghĩa lịch sử : Sự ra đời của Đảng bộ Đảng cộng sản Thanh Hoá đãchứng tỏ sự trưởng thành về ý thức chính trị của quần chúng công nông, đánhdấu bước ngoặt quan trọng trong sự phát triển của cách mạng tỉnh nhà
- Ở trang này, tác giả tham khảo từ TLTK số 2
2.3.3 Khái quát chương II “Việt Nam từ năm 1930 đến năm 1945”.
a Về cấu tạo.
Chương II: ““Việt Nam từ năm 1930 đến năm 1945” gồm 3 bài.
Bài 14: Phong trào cách mạng 1930-1935 – 2 tiết
Bài 15: Phong trào dân chủ ở Việt Nam từ năm 1936 đến năm 1939- 1
tiết (Không lồng ghép)
Trang 11Bài 16 : Phong trào giải phóng dân tộc và Tổng khởi nghĩa tháng Tám (1939-1945) Nước Việt Nam dân chủ cộng hoà ra đời – 3 tiết
b Về nội dung.
Bài 14: Phong trào cách mạng 1930-1935
- Tình hình Việt Nam trong những năm 1929- 1933
- Những nét chính về phong trào cách mạng nước ta trong thời kì đầu cóĐảng lãnh đạo
- Những cuộc đấu tranh tiêu biểu trong phong trào cách mạng 1930- 1931
- Ý nghĩa lịch sử và bài học kinh nghiệm của phong trào cách mạng 1931
1930 Nội dung, ý nghĩa của Hội nghị lần thứ nhất BCHTƯ Đảng cộng sảnViệt Nam, ý nghĩa của Hội nghị
- Nội dung của Luận cương chính trị (10/1930) và so sánh với Cương lĩnhchính trị (2/1930)
Bài 16 : Phong trào giải phóng dân tộc và Tổng khởi nghĩa tháng Tám (1939-1945) Nước Việt Nam dân chủ cộng hoà ra đời
- Tình hình Việt Nam trong thời kỳ chiến tranh thế giới thứ II
- Nội dung của Hội nghị BCH TƯ Đảng Cộng Sản Đông Dương tháng11/1939
- Ý nghĩa của sự kiện Nguyễn Ái Quốc về nước
- Nội dung, ý nghĩa của Hội nghị lần thứ 8 Ban chấp hành Trung ươngĐảng Cộng sản Đông Dương (5-1941)
- Sự chuẩn bị tiến tới khởi nghĩa giành chính quyền của Đảng
- Đường lối lãnh đạo tài tình của Đảng và chủ tịch Hồ Chí Minh qua Bảnchỉ thị “Nhật- Pháp bắn nhau và hành động của chúng ta”
- Công cuộc chuẩn bị cho tổng khởi nghĩa của Đảng
- Ở trang này, tác giả tham khảo từ TLTK số 1
- Thời cơ của Tổng khởi nghĩa tháng Tám và chủ trương của Đảng
- Diễn biến tổng khởi nghĩa tháng Tám
- Sự ra đời của Nước VN dân chủ cộng hòa
- Ý nghĩa lịch sử, nguyên nhân thắng lợi và bài học kinh nghiệm của cuộc Tổng khởi nghĩa tháng Tám 1945