Một số kinh nghiệm nhằm phát triển tư duy phản biện cho học sinh khi học môn lịch sử nói chung và học bài 10

Khi tiến hành nghiên cứu, tôi đã đặt ra mục tiêu cho đề tài là: - Hình thành, bồi dưỡng và phát triển tư duy phản biện cho học sinh thôngqua việc sử dụng phương pháp tranh luận trong dạy

2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm: 3 2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm: 3 2.3 Các biện pháp đã tiến hành để giải quyết vấn đề: 4

2.3.1 Điều kiện phát huy khả năng phản biện của học sinh trong

dạy học Lịch sử

4

2.3.2 Bồi dưỡng tư duy phản biện cho học sinh 4 2.3.3.Tăng cường rèn luyện khả năng phản biện 5 2.3.4 Bồi dưỡng kiến thức chuyên sâu theo chuyên đề, tổ chức

chuyên đề ngoại khóa

5

2.3.5 Các bước thảo luận để phát triển kĩ năng phân tích, đánh giá

nhằm phát triển tư duy phản biện cho học sinh

6

2.3.6 Quá trình tổ chức phát triển tư duy phản biện thông qua

tranh luận

8

2.3.7 Phát triển tư duy phản biện cho học sinh thoonqua bài học

cụ thể: Bài 10: Cuộc cách mạng khoa học - công nghệ và xu thế toàn

cầu hóa nửa sau thế kỉ XX

9

2.3.8 Một số điểm cần lưu ý khi phát triển tư duy phản biện cho

học sinh thông qua môn Lịch sử trường THPT

16

2.4 Hiệu quả sáng kiến kinh nghiệm đối với hoạt động giáo dục,

với bản thân, đồng nghiệp và nhà trường

Để thực hiện Nghị quyết của Đảng, của ngành GD&ĐT là phải đàotạo được thế hệ trẻ toàn diện, năng động, sáng tạo trong công việc Đồng thời có

ý thức chủ động, tích cực bày tỏ quan điểm, lập trường trước những vấn đề nảysinh trong đời sống xã hội, hướng tới chân lí của mọi vấn đề Vì vậy, trong dạyhọc, việc tất cả các bộ môn cần rèn luyện cho học sinh biết tranh luận, phản biệnvấn đề, tạo thói quen tốt trong nhìn nhận, đánh giá các vấn đề trong cuộc sống làhết sức quan trọng Thực hiện được nhiệm vụ đó cũng là góp phần thực hiện mụctiêu kết hợp dạy “chữ” với dạy “người”, lí thuyết phải gắn với thực hành Việcphát triển được khả năng phản biện của học sinh trong quá trình học tập sẽ giúphọc sinh phát huy được tính chủ động, sáng tạo trong học tập, rèn luyện đượckhả năng làm việc độc lập, làm việc theo nhóm, tự tin trước tập thể, trước cácvấn đề nảy sinh của cuộc sống, xã hội

Tuy nhiên trong thực tiễn quá trình dạy hoc tại trường Trung học phổ thôngTriệu Sơn 3, tôi nhận thấy rằng khả năng phản biện vấn đề ở học sinh THPT còntồn tại dưới dạng tiềm năng, chưa được khai thác Nhiều học sinh muốn phảnbiện, hoặc đã từng phản biện nhưng chưa được giáo viên tạo điều kiện, chưađược các bạn trong lớp hưởng ứng chân thành Có nhiều lí do khác nhau khiếncho khả năng này chưa trở thành thói quen, thành kỹ năng được Việc dạy họcmôn Lịch sử ở trường THPT vì thế mà cũng trở nên nhàm chán hơn, hình thứctruyền thụ một chiều, học sinh nghe, hiểu và làm theo không phản hồi

Trong khi đó ở cấp trung học phổ thông (THPT), môn Lịch sử là mộttrong những môn rất có ưu thế trong việc hình thành và phá triển tư duy phảnbiện cho học sinh Vì đặc trưng của môn Lịch sử là mang tính quá khứ, đặc biệtkhông thể trực tiếp tiếp xúc với những nhân vật lịch sử, những sự kiện lịch sử màchỉ có thể dựa vào những nguồn sử liệu để đánh giá nên sẽ còn tồn tại nhữngluồng ý kiến khác nhau, trái ngược nhau về cùng một nhân vật lịch sử hay một sựkiện lịch sử Do đặc điểm này, nên việc phát triển tư duy phản biện cho học sinhkhi dạy học về nhân vật lịch sử, sự kiện lịch sử là cần thiết và phù hợp, góp phầnnâng cao hiệu quả dạy học bộ môn

Với những lí do trên, tôi mạnh dạn đưa ra Một số kinh nghiệm nhằm phát triển tư duy phản biện cho học sinh khi học môn Lịch sử nói chung và học Bài 10: Cuộc cách mạng Khoa học - Công nghệ và xu thế toàn cầu hóa nửa sau thế

kỉ XX - Lịch sử lớp 12, ở Trường THPT Triệu Sơn 3

1.2 Mục đích nghiên cứu:

Khi tiến hành nghiên cứu, tôi đã đặt ra mục tiêu cho đề tài là:

- Hình thành, bồi dưỡng và phát triển tư duy phản biện cho học sinh thôngqua việc sử dụng phương pháp tranh luận trong dạy học môn Lịch sử

- Phát triển tính chủ động, linh hoạt cho học sinh trong quá trình tìm tòi kiếnthức để bảo vệ ý kiến của mình trong quá trình phản biện Từ đó rèn luyện chohọc sinh kĩ năng thuyết trình, sự tự tin vào bản thân khi nói trước tập thể

- Tạo sự sôi nổi, cuốn hút học sinh giảm tình trạng nhàm chán trong giờ họcLịch sử nhằm nâng cao chất lượng dạy và học bộ môn Lịch sử ở trường phổthông

1.3 Đối tượng nghiên cứu:

- Đối tượng nghiên cứu của đề tài là rút ra: Một số kinh nghiệm khi sử dụngphương pháp tranh luận trong dạy học môn Lịch sử nói chung và trong dạy Bài10: Cuộc cách mạng khoa học - công nghệ và xu thế toàn cầu hóa nửa sau thế kỉ

XX - Lịch sử lớp 12, nhằm phát triển tư duy phản biện cho học sinh TrườngTHPT Triệu Sơn 3

1.4 Phương pháp nghiên cứu:

Để nghiên cứ đề tài tôi đã sử dụng các phương pháp sau:

- Phương pháp phân tích, giải thích, tổng hợp

- Phương pháp nghiên cứu xây dựng cơ sở lí thuyết

- Phương pháp điều tra khảo sát thực tế, thu thập thông tin

- Phương pháp thống kê xử lí số liệu

2 NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM:

2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm:

Tư duy phản biện (Critical Thinking), hiểu một cách đơn giản nhất, đó là

khả năng suy nghĩ và tư duy đa chiều, phản biện lại vấn đề, xem xét mọi khíacạnh để tìm ra chân lý chứ không dễ dàng chấp nhận mọi ý kiến ngay từ ban đầu

Tư duy phản biện (TDPB) giúp con người vượt ra khỏi cách suy nghĩ theo khuônmẫu, thói quen có sẵn, hướng đến cái mới, thoát khỏi những rào cản của địnhkiến, đưa ra nhiều phương án khác nhau và lựa chọn phương án tối ưu với nhữnglập luận có cơ sở vững chắc đối với một vấn đề nào đó

Việc xây dựng TDPB cho học sinh đang được nhiều quốc gia xem như tiêuchuẩn của nền giáo dục hiện đại, là động lực thúc đẩy sự phát triển của toàn thể

xã hội

Trong chương trình giáo dục phổ thông hiện nay, các môn khoa học xã hội

có vai trò quan trọng trong phát triển tư duy phản biện, trong đó Lịch sử là mộtmôn học có nhiều ưu thế giúp học sinh phát triển tư duy này Lịch sử là nhậnthức của con người về cuộc sống đã diễn ra trong quá khứ với những nguồn sửliệu phong phú và nhận thức Lịch sử đa chiều Có tư duy phản biện học sinh sẽhọc Lịch sử với lăng kính phản biện của nhà sử học để tìm ra nhận thức đúngđắn, giúp các em yêu thích khám phá Lịch sử dưới nhãn quan cá nhân

Đồng thời, tư duy phản biện còn giúp các em biết đánh giá thông tin, vấn đềtrong cuộc sống hiện tại để quyết định hành động đúng đắn nhất Vì thế, Lịch sửphải là môn học tạo cơ hội cho học sinh phát biểu suy nghĩ, ý kiến của mình vềcác sự kiện, nhân vật Lịch sử, liên hệ quá khứ với cuộc sống đang diễn ra

2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm:

Trong quá trình đổi mới toàn diện giáo dục và đào tạo theo hướng lấyngười học làm trung tâm thì việc xây dựng tư duy phản biện cho học sinh phổthông hiện nay là điều rất cần thiết Tuy nhiên, để giáo dục tư duy phản biện mộtcách hoàn chỉnh cho học sinh phổ thông là chuyện không hề đơn giản Vì việcdạy học ở nước ta trong nhiều năm qua còn chịu ảnh hưởng nhiều của Nho giáo,

“một chữ cũng là thầy, nửa chữ cũng là thầy”, chưa thật sự chú trọng đến tínhtích cực trong hoạt động giáo dục của học sinh Điều đó góp phần làm học sinhtrở nên thụ động, lười biếng trong suy nghĩ, trong tìm kiếm dẫn chứng, cơ sở đểphản biện kiến thức của giáo viên truyền thụ

Đối với học sinh bậc trung học phổ thông nói chung, học sinh trườngTrung học phổ thông Triệu Sơn 3 nói riêng, việc phát triển tư duy phản biện chohọc sinh là rất khó, bởi lẽ các em đã quen với lối tư duy một chiều, thụ động từcác lớp cấp dưới, mất dần sự tò mò và thói quen đặt câu hỏi Nhiều em có thểphát hiện vấn đề một cách chủ động nhưng vẫn còn bỏ sót một số trường hợp cóvấn đề cần phản biện Có những học sinh biết tập hợp các bằng chứng, sử dụngcác lý lẽ để lập luận một cách hợp lý nhưng chưa triệt để Các em cũng có kỹnăng phán đoán nhưng các kết luận thường thiếu cơ sở, chưa chính xác, do các

em vẫn giữ thói quen đồng ý nhanh, chấp nhận dễ Có những trường hợp cảmthấy không thuyết phục nhưng vẫn không dám biểu đạt ý kiến, dễ bị lôi kéo bởimột tuyên bố hay một câu nói xuất phát từ người thầy…

Mặt khác, hiện nay không ít giáo viên cũng tỏ ra lúng túng với việc sửdụng phương pháp tranh luận để phát triển tưu duy phản biện cho học sinh Bởi

lẽ chính họ cũng là sản phẩm của giáo dục truyền thống Hơn nữa, trong thực tếkhông nhiều thầy cô giáo có đủ kinh nghiệm, kiến thức và kỹ năng để giải đápmọi thắc mắc của các em Ngoài ra, thời lượng lên lớp hạn chế cũng là mộtnguyên nhân khiến các giáo viên ngại sử dụng phương pháp tranh luận để giáodục tư duy phản biện phản biện cho học sinh

Với những lí do trên tôi thiết nghĩ, trong thời đại công nghệ 4.0 hiện nay đòihỏi quá trình giáo dục thế hệ trẻ cần phải toàn diện hơn, không chỉ trang bị kiếnthức cho học sinh, mà còn phải hình thành, bổ sung, phát triển các kĩ năng chohọc sinh, để học sinh có đủ năng lực, sự tự tin, khả năng suy nghĩ và tư duy đachiều, phản biện lại vấn đề, xem xét mọi khía cạnh để tìm ra chân lý nhất là đốivới học sinh của trường THPT Triệu Sơn 3

2.3 Các giải pháp đã tiến hành để giải quyết vấn đề:

2.3.1 Điều kiện phát huy khả năng phản biện của học sinh trong dạy học Lịch sử:

Như chúng ta đã biết, những tranh luận, phản biện của học sinh có thể đúng,thuyết phục, có thể sai, không thuyết phục, điều đó không quan trọng Quantrọng là qua tranh luận, người học thể hiện tinh thần chủ động, tích cực, sáng tạocủa mình Khoảng cách thầy – trò được rút ngắn Vì vậy, để có thể phát huyđược khả năng phản biện của học sinh trong giờ học Lịch sử cần có sự xuất hiệncủa những điều kiện sau:

- Cả thầy và trò phải có tư duy phản biện

- Học sinh phải có hiểu biết sâu rộng vấn đề

- Giờ học Lịch sử phải có không khí dân chủ, thân thiện

- Giờ học Lịch sử phải có tình huống phản biện

2.3.2 Bồi dưỡng tư duy phản biện cho học sinh:

Tư duy phản biện là một quá trình tư duy biện chứng gồm phân tích vàđánh giá một thông tin đã có theo các cách nhìn khác cho vấn đề đã đặt ra nhằmlàm sáng tỏ và khẳng định lại tính chính xác của vấn đề

Trong bối cảnh đổi mới giáo dục hiện nay, chúng ta nên tập trung hơn vàoviệc dạy học sinh tư duy phản biện Có tư duy phản biện học sinh mới có thểphản biện Biện pháp này có thể vận dụng với tất cả các đối tượng học sinhnhưng chủ yếu hướng tới học sinh đại trà Vì học sinh giỏi Sử, chuyên Sử thường

đã có tư duy phản biện Còn học sinh đại trà thường thụ động trong học tập nên

tư duy phản biện gần như không có hoặc yếu

Để tiến hành bồi dưỡng tư duy phản biện, trước hết cần cho học sinh hiểurằng việc phản biện lại một nội dung, vấn đề do người khác nêu ra (kể cả là thầy,

cô giáo của mình) là việc làm tích cực để đạt đến tính tối ưu của chân lí chứkhông phải là hành vi khiếm nhã, ngông cuồng hay vô lễ như vẫn thường hiểu,

đó cũng là một khâu trong quá trình học tập Tư duy phản biện phải trở thànhthói quen tốt, thói quen luôn có những thắc mắc trước những vẫn đề lịch sử mìnhđược tiếp cận Thói quen này giúp học sinh chủ động trong học tập, vận dụngkiến thức

Trong quá trình phát triển tư duy phản biện cho học sinh, ở bất cứ thờiđiểm nào, người học cũng phải sẵn sàng động não, suy luận và đánh giá, nhữnghoạt động này sẽ tạo thành một phong cách tư duy liên tục, luôn luôn sẵn sànglắng nghe, trước khi chấp nhận bất cứ ý kiến nào người học phải chủ động phântích và đánh giá Hoạt động của não bộ theo phong cách này sẽ giúp người họchình thành vững vàng tư duy độc lập và tư duy phản biện Với kiến thức tích lũythành hệ thống, có chiều sâu học sinh sẽ có điều kiện phát triển tư duy sáng tạocủa mình Và như vậy chất lượng học tập càng cao và trí tuệ càng phát triển vữngchắc

Tuy nhiên tư duy phản biện không thể có ngay lập tức mà cần có quá trình,công việc này phải làm thường xuyên, liên tục qua tất cả các môn học chứ khôngphải chỉ có môn Lịch sử Dần dần mới trở thành thói quen tư duy phản biện

2.3.3 Tăng cường rèn luyện kỹ năng phản biện

Kỹ năng phản biện là hệ thống các kỹ năng trong từng khâu của quá trình

để đưa ra một phản biện, bao gồm những kỹ năng chủ yếu : tư duy độc lập, phântích – tổng hợp, lập luận, đánh giá … Có tư duy phản biện mới chỉ là cơ sở thứnhất để có phản biện Còn phản biện đạt hiệu quả thuyết phục đến đâu chủ yếu lànhờ vào kỹ năng phản biện Trong đó, trọng tâm là kỹ năng lập luận phản biện

Kỹ năng tư duy độc lập là rất cần thiết với học sinh trong quá trình học tậpnói chung, trong quá trình phản biện nói riêng Giáo viên có thể giúp học sinhsuy nghĩ độc lập bằng cách không phải lúc nào cũng đưa ra ngay câu trả lời.Thay vào đó, hãy để người học tự mình nghiên cứu và tìm ra phương án giảiquyết trước khi đưa ra sự trợ giúp Còn với học sinh thay vì trông chờ vào nhữngcâu trả lời rõ ràng, học sinh nên học cách tự mình suy diễn

Quan trọng hơn cả là kỹ năng lập luận Bởi vì, học sinh muốn đạt đến tínhtối ưu của vấn đề buộc phải thuyết phục được người khác Một phản biện có sứcthuyết phục đến đâu là phụ thuộc vào độ sắc của những lí lẽ, độ mạnh mẽ hùnghồn của lập luận, độ chắc chắn, đáng tin cậy của minh chứng mà người phảnbiện đưa ra Giáo viên hãy khuyến khích học sinh sử dụng các kỹ năng lập luận.Học sinh sẽ học cách nghiên cứu bằng cách đưa ra các lý giải hợp lý cho câu trảlời Có nhiều cách luyện tập kỹ năng này như: những bài tập trình bày một vấn

đề, đánh giá và giải thích của mình về một vấn đề, tổ chức hệ thống luận điểmtheo các trình tự logic khác nhau, tìm kiếm minh chứng cho luận điểm … Lậpluận phản biện phải rõ ràng, logic, đầy đủ bằng chứng, tỉ mỉ và công tâm

Ngoài ra, học sinh cũng cần rèn luyện khả năng mở rộng vấn đề Không chỉ

bó hẹp trong nguồn tài liệu mà giáo viên cung cấp, học sinh cần học cách tự tìmnhững tư liệu mới để phục vụ cho chủ đề Từ đó, phát huy khả năng tự phân tích

và đưa ra cách nhìn nhận riêng đối với mỗi chủ đề được đặt ra

Như vậy, có thể nói lập luận phản biện có vai trò quyết định trong phản biệncủa học sinh Và kỹ năng này không phải ngày một ngày hai mà có được mà phảiluyện tập trong một thời gian dài, đòi hỏi sự cố gắng và nỗ lực rất cao Nếu cóphương pháp hợp lý, tôi tin rằng học sinh sẽ tiến bộ nhanh chóng và sử dụngphản biện một cách sắc bén và hiệu quả

2.3.4 Bồi dưỡng kiến thức chuyên sâu theo chuyên đề, tổ chức chuyên

đề ngoại khóa

Đây là một trong những biện pháp quan trọng giúp học sinh nâng cao khảnăng phản biện, bởi “có thực mới vực được đạo” Kiến thức chuyên sâu cần chotất cả các đối tượng học sinh, nhưng mức độ thì khác nhau với từng đối tượng.

Độ sâu của kiến thức sẽ là thước đo khả năng phản biện của học sinh Có nhiềucách bồi dưỡng kiến thức chuyên sâu cho học sinh như: hướng dẫn trực tiếp quacác chủ đề tự chọn, các buổi bồi dưỡng, ôn luyện, làm các dự án dạy học dướidạng các bài tập nghiên cứu, tổ chức các chuyên đề ngoại khóa, cung cấp tài liệutham khảo và hướng dẫn cách lĩnh hội, thông qua các cuộc thi, các trò chơidưới dạng “Đố vui” … Tùy theo từng đối tượng học sinh mà bồi dưỡng kiếnthức chuyên sâu theo chuyên đề hoặc mảng chuyên đề cho phù hợp Làm sao chohiệu quả mà không gây áp lực, căng thẳng cho học sinh

Ví dụ: Khi dạy giai đoạn lịch sử Việt Nam từ 1858 đến cuối thế kỉ XIX,giáo viên nên dạy theo một chuyên đề, trong chuyên đề đó giáo viên tách ra từngvấn đề như: Tình hình Việt Nam trước khi thực dân Pháp xâm lược; Nguyênnhân Pháp xâm lược Việt Nam; quá trình Pháp xâm lược; thái độ chống Phápcủa nhân dân và triều đình; nguyên nhân ta bị mất nước; trách nhiệm của NhàNguyễn trong việc để mất nước… Khi dạy đến “Tình hình nước ta đến giữa thế

kỉ XIX”, giáo viên cho học sinh tranh luận dưới hình thức “ Phiên tòa” Trong

đó, Nhóm 1: nhóm theo quan điểm phê phán triều Nguyễn, cho rằng triềuNguyễn đã thi hành chính sách sai lầm làm rạn nứt khối đoàn kết dân tộc, làmcho sức đề kháng của dân tộc suy giảm trước nguy cơ bị Pháp xâm lược vì vậynhà Nguyễn cần phải cải cách, đổi mới học tập Nhật Bản, Xiêm để tăng sức đềkháng cho đất nước; Nhóm 2: bênh vực triều Nguyễn, cho đó là yếu tố kháchquan vì đến giữa thế kỉ XIX là thời kì cáo chung, suy tàn của chế độ phong kiếntrên toàn thế giới mà Nhà Nguyễn không thể làm khác được; Nhóm 3: đóng vaitrò là Hội đồng xét xử điều hành phiên tòa khi phiên tòa diễn ra Trong đó mụctiêu kiến thức là đánh giá khách quan về trách nhiệm của nhà Nguyễn để đấtnước suy giảm sức mạnh, đứng trước nguy cơ trở thành thuộc địa của Pháp Dạy theo chuyên đề, học sinh dễ nắm bắt kiến thức hơn và giáo viên dễhướng dẫn học sinh hình thành và phát triển tư duy phản biện một cách logic,chặt chẽ

2.3.5 Các bước tổ chức thảo luận để phát triển kĩ năng phân tích, đánh giá nhằm phát triển tư duy phản biện cho học sinh:

* Bước 1: Chọn vấn đề thảo luận Giáo viên cần lưu ý những vấn đề sau:

- Cần chọn những vấn đề quan trọng, là nội dung kiến thức được giảngdạy chính trong chương trình môn Lịch sử

- Vấn đề được lựa chọn cần mang tính đa nhận thức, nghĩa là được tiếpcận dưới nhiều khía cạnh, góc độ và có nhiều quan điểm về ván đề

- Có tác dụng làm sâu sắc, mở rộng kiến thức cho học sinh Trong quátrình tìm hiểu, những kiến thức học sinh học sẽ được củng cố, kiến thức mới sẽđược bổ sung trong quá trình tìm tòi, khám phá

- Có sự cuốn hút học sinh Để làm được điều này, giáo viên cần nghiên cứu

kĩ để lựa chọn nội dung sao cho phù hợp

Ví dụ: Khi tổ chức cho học sinh thảo luận về chủ đề: “Nguyên nhân và trách nhiệm của nhà Nguyễn trong việc để Việt Nam rơi vào tay thực dân Pháp

cuối thế kỉ XIX” Giáo viên cần sưu tầm và nghiên cứu quan điểm của các nhà sử

học, nhà chính trị… có uy tín để lựa chọn không phải để giúp học sinh nhớ rõnăm, tháng, tên nhân vật, địa danh… để làm chủ đề thảo luận Như sử dụng quanđiểm của Trần Trọng Kim trong tác phẩm “Việt Nam sử lược”; của Trần VănGiàu, của Giáo sư Phan Huy Lê…

* Bước 2: Chia nhóm để thảo luận: tùy theo số lượng học sinh trong lớp vàvấn đề thảo luận mà giáo viên chia nhóm sao cho phù hợp, hình thức thảo luận lànhóm theo “góc học tập” Giáo viên chia thành các nhóm, mỗi nhóm sẽ chuẩn bịnội dung thảo luận, tranh luận theo quan điểm được phân công Mỗi nhóm sẽngồi tập trung ở một “ góc học tập” của lớp học, với các đồ dùng để làm việcnhư A0, bút, màu…

* Bước 3: Tiến hành thảo luận: Mỗi nhóm sẽ thảo luận về quan điểm củatác giả, dựa trên phiếu học tập đã được hướng dẫn Trong mỗi nhóm, các thànhviên lần lượt trả lời các câu hỏi trong bảng giáo viên định hướng cho học sinhkhi phân tích một nhận định, các thành viên đưa ra ý kiến của mình sau đó cảnhóm góp ý Việc chuyển sang các câu hỏi khác chỉ được tiến hành khi cả nhóm

đã thống nhất Cuối cùng các nhóm trình bày kết quả làm việc của nhóm và được

tự chọn hình thức cũng như nội dung sao cho dễ hiểu nhất

Kết thúc thời gian làm việc tại nhóm, mỗi nhóm cử ra một đại diện ở lại “góc học tập” của mình dể thuyết trình sản phẩm, những thành viên của nhómkhác lắng nghe, sau đó có thể đặt câu hỏi về những ý chưa rõ, có quyền góp ý vàphản bác Đại diện thuyết trình của mỗi nhóm có nhiệm vụ truyền đạt lại nhữnggóp ý mà nhóm bạn đóng góp trong quá trình thảo luận Bước thảo luận kết thúckhi hoạt động rút kinh nghiệm kết thúc

Bảng 1: Định hướng phân tích một nhận định lịch sử

1 Nhận định của tác giả bao gồm những lí do

nào?

2 Những lí do đó được đưa ra trên cơ sở khoa

học nào? ( tính xác thực của tư liệu được sử

dụng)

3 Việc tác giả đưa ra lí do đó liệu có hợp lí để

dẫn tới kết luận? (tính logic của lập luận)

4 Theo em những lí do đó đã đủ để dẫn tới kết

luận chưa? Hay còn lí do nào khác?

5 Theo em kết luận mà tác gải đưa ra hợp lí hay

không? Hay còn kết luận khác

6 Quan điểm của em về vấn đề này như thế

nào?

* Bước 4: Đánh giá và tổng kết

Việc kiểm tra tư duy trong phát triển tư duy phản biện phải đảm bảo tínhhợp lí, xác thực và tính cá thể Tính xác thực là việc học sinh đưa ra lí do củamình có minh chứng cụ thể; tính hợp lí là việc học sinh từ những chứng cứ cóthể suy luận một cách chính xác, có lí lẽ, hợp logic; tính cá thể thể hiện thông

qua việc học sinh có thể đưa ra quan điểm của bản thân dựa trên kiến thức đãhọc

2.3.6 Quá trình tổ chức phát triển tư duy phản biện thông qua tranh luận.

* Các hình thức tổ chức tranh luận để phát triển tư duy phản biện: có

nhiều hình thức để tổ chức tranh luận nhằm phát triển tư duy phản biện cho họcsinh, tuy nhiên tôi thường xuyên sử dụng 3 hình thức sau để tổ chức tranh luậncho học sinh Vì phù hợp với đối tượng học sinh, điều kiện cơ sở vật chất của

nhà trường Cụ thể:

Thứ nhất, tranh luận theo nhóm Ví dụ, khi dạy bài 17, lớp 10 THPT

“Quá trình hình thành và phát triển của nhà nước phong kiến (từ thế kỉ X đến thế

kỉ XV)”, giáo viên có thể tổ chức tranh luận cho các em về một nhân vật có ảnhhưởng lớn đối với lịch sử dân tộc, nhưng hầu như không được nhắc tới trongsách giáo khoa cấp THPT và hiện nay còn rất nhiều tranh cãi trong việc đánh giá

về ông, nhất là việc ông lập nhà Hồ thay cho nhà Trần (1400), đó là nhân vật HồQuý Ly

Thứ hai, tranh luận giữa cá nhân học sinh với nhau Ví dụ, khi dạy phần 1của bài 21, lớp 10 THPT “Những biến đổi của nhà nước phong kiến trong cácthế kỉ XVI - XVIII”, giáo viên có thể tổ chức cho học sinh tranh luận về nhân vậtMạc Đăng Dung bằng cách đưa ra vấn đề ngay tại lớp cùng các nguồn ý kiếnđánh giá khác nhau để học sinh suy nghĩ và tranh luận

Thứ ba, tranh luận giữa giáo viên với học sinh Ví dụ, khi dạy học phần Icủa bài 19, lớp 10 THPT “Những cuộc kháng chiến chống ngoại xâm ở các thế

kỉ X – XV”, giáo viên có thể tổ chức cho học sinh tranh luận về nhân vật DươngVân Nga

Mỗi hình thức tranh luận đều có ưu thế vượt trội riêng trong việc phát huytính tự chủ, tích cực trong học tập và rèn luyện tư duy phản biện cho học sinh.Để

sử dụng có hiệu quả, yêu cầu giáo viên phải nắm vững lí luận và kĩ thuật tổ chứccủa từng hình thức từ khâu chuẩn bị, đưa ra vấn đề tranh luận đến khâu tổ chứctranh lun trên lớp và kiểm tra, đánh giá nhận thức của học sinh Hơn nữa, giáoviên phải là người hiểu sâu sắc nhất đối tượng học sinh và nội dung kiến thức đểlựa chọn hình thức tranh luận sao cho phù hợp nhất

* Các giai đoạn tiến hành tranh luận:

- Giai đoạn 1: Chuẩn bị tranh luận:

+ Lựa chọn chủ đề tranh luận: trong các bước này, khâu quan trọngnhất là lựa chọn chủ đề tranh luận Giáo viện có thể lựa chọn chủ đề tranh luận làcác nhân vật lịch sử, vấn đề lịch sử như: Khi dạy Bài 19: Nhân dân Việt Namkháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược (Từ 1858 đến trước năm 1873).Giáo viên có thể đưa ra vấn đề tranh luận: “ Nhà Nguyễn đưa ra chính sách “ bếquan tỏa cảng” trong bối cảnh các nước phương Tây đang dòm ngó nước ta làđúng hay sai?” hay “ Nhà Nguyễn thi hành cấm đạo Thiên Chúa là dúng haysai?”; sự kiện lịch sử như: “ Năm 1968, Đảng chủ trương mở cuộc tổng tiến công

và nổi dậy trên toàn miền Nam nhằm giải phóng miền Nam là phù hợp chưa?”… + Chuẩn bị tư liệu và kế hoạch tranh luận: Trong cuộc tranh luận việc đưa

ra những lập luận là điều vô cùng quan trọng để bảo vệ ý kiến của mình Tuy

nhiên tất cả mọi suy luận đều có dẫn chứng( tư liệu) Trong đó để xây dựng giảthuyết ngoài việc huy động tất cả những kiên thức của học sinh, đẻ thiết lập đượccác bằng chứng vững chắc việc giáo viên cung cấp tư liệu lịch sử mang tính chấtđịnh hướng là một khâu vô cùng quan trọng tài liệu sẽ giúp các em có cơ sởkhoa học để tranh luận và bảo vệ ý kiến mà các em đưa ra, đồng thời giúp họcsinh có cái nhìn mới hơn về vấn đề Tài liệu phải được thiết kế để hỗ trợ chotranh luận.

- Giai đoạn 2: tổ chức tranh luận: Khi tổ chức tranh luận cho học sinh, giáoviên cần lưu ý: cân đối về mặt thời gian khi tổ chức, phải thể hiện được vai trò tổchức, điều khiển học sinh…Học sinh cần tuân thủ các nguyên tắc trong tranhluận, luôn giữ thái độ cởi mở, chân thành và thẳng thắn, thiết lập các luận cứvững chắc, luôn tỏ ra điềm tĩnh, tôn trọng ý kiến người khác, thừa nhận sailàm…

Sau khi các nhóm đã được thành lập, việc tiến hành tranh luận diễn ra nhưsau: Trước khi phát phiếu học tập, giáo viên phổ biến thời gian của các bước.Các nhóm sẽ có khoảng thời gian nghiên cứu tài liệu, thiết lập giả thuyết để đưa

ra lập luận bảo vệ quan điểm của nhóm mình Tiếp đó các nhóm trình bày giảthuyết Sau khi các nhóm trình bày là thời gian của các nhóm đặt câu hỏi nhằmphản bác ý kiến của đội bạn Các đội tiến hành trả lời câu hỏi của đối phương,các đội có quyền hỏi thêm để tìm ra kết quả hài lòng của đội mình Câu hỏi đượcđặt ra nhằm làm rõ các điểm chưa rõ ràng mà trong bằng chứng được sử dụng( xác thực của sự kiện), những điểm bất hợp lí về lập luận (hợp logic)… tất cảnhằm bác bỏ giả thuyết của đối phương Khi tất cả các câu hỏi được trả lời là lúccuộc tranh luận kết thúc

- Giai đoạn 3: Kiểm tra đánh giá kết quả bài học theo hoạt động tranh luận:Việc kiểm tra, đánh giá kết quả học tập của học sinh trong quá trình dạy học cótầm quan trọng đặc biệt, vì thông qua đó để kịp thời điều chỉnh hoạt động dạycủa giáo viên và hoạt động học của học sinh, đồng thời rút kinh nghiệm cho quátrình về sau Khi đánh giá kết quả của học sinh, sau mỗi tiết học cần tạo điềukiện cho các em tự đánh giá và đánh giá lẫn nhau Kết quả của hoạt động tranhluận kết thúc sau khi có sự tổng hợp giữa đánh giá cả giáo viên và học sinh tựđánh giá Giáo viên cần tổng kết ưu và nhược điểm của từng đội, đưa ra kết luậntổng thể của vấn đề tranh luận Đối với các vấn đề tranh luận, giáo viên nên đưa

ra những kết luận đa chiều, toàn diện và theo hướng mở Sự đa dạng trong nhậnthức chính là “linh hồn” của tư duy phản biện lịch sử, giúp học sinh tiến gần hơnvới nhận thức khoa học lịch sử

2.3.7 Phát triển tư duy bản biện cho học sinh qua học cụ thể: Bài 10: Cuộc cách mạng khoa học - công nghệ và xu thế toàn cầu hóa nửa sau thế kỉ xx.

A DẪN VÀO BÀI MỚI

1 Mục tiêu :

Nhằm tạo ra mâu thuẫn nhận thức giữa những kiến thức mà học sinh đã biết

và chưa biết có liên quan đến Cuộc cách mạng khoa học - công nghệ và xu thếtoàn cầu hóa, từ đó yêu cầu học sinh phải xác định nhiệm vụ học tập của bài họcphải giải quyết Giáo viên dẫn dắt vào bài mới

2 Phương thức:

Giáo viên cho học sinh đọc đoạn tư liệu sau và kết hợp phát phiếu học tập( Vận dụng kĩ thuật dạy học “KWLH”) Học sinh trao đổi, thảo luận hàn thiệnphiếu học tập

Giáo viên thu thập thông tin phản hồi trên cột K,W vận dụng phương phápdạy học giải quyết vấn đề để hướng dẫn học sinh nghiên cứu tìm hiểu nội dungcủa chủ đề

3 Gợi ý sản phẩm:

Mỗi học sinh có thể trình bày sản phẩm ở các mức độ khác nhau, giáo viêngợi mở nêu những vấn đề của bài học mà các em phải tìm hiểu và dẫn dắt họcsinh vào bài mới

B TỔ CHỨC DẠY HỌC:

I Cuộc cách mạng khoa học - công nghệ

MỤC TIÊU: Khi học xong bài này học sinh cần:

- Biết sưu tầm sử dụng tư liệu lịch sử để tìm hiểu cuộc cách mạng khoa học công nghệ nửa sau thế kỉ XX Biết được các giai đoạn phát triển của cuộc cách mạng này

- Đánh giá được tác động tiêu cực và tác động tích cực của cuộc cách mạng khoa học - công nghệ

- vận dụng kiến thức đã học để giải thích được một số vấn đề thời sự có liên quan đến toàn cầu hóa và tác động của toàn cầu hóa đến Việt Nam

- Góp phần phát triển năng lực sử dụng tư liệu lịch sử, giải thích, đánh giá lịch sử vào thực tiễn

BẢNG HỎI THEO KĨ THUẬT “KWLH”