Chính vì vậy, Nghị quyết Hội nghị Trung ương 8 khoá XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo nêu rõ: “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học theo hướng hiện đại; phá
Trang 1SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓA
Trường THPT Hoằng Hóa 2
ĐỀ TÀI: SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP KỂ CHUYỆN KẾT HỢP VỚI VĂN
HỌC DÂN GIAN TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ LỚP 10 THPT
Tháng 5 năm 2019
Trang 2
MỤC LỤC I-Phần mở đầu Trang 2 1 Lý do chọn đề tài 2
2 Mục đích nghiên cứu 4
3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu 5
4 Phương pháp nghiên cứu 5
II- Phần nội dung 6
1 Cơ sở lí luận 6
2 Thực trạng và nguyên nhân 6
1.1 Thực trạng 6
1.2 Nguyên nhân 7
1.3.Một số lưu ý khi sử dụng tài liệu văn học dân gian trong dạy học lịch sử 8 3 Phương pháp kể chuyện kết hợp tài liệu văn học dân gian trong dạy học lịch sử 9
4 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm 18
III-Kết luận và kiến nghị 19
Tài liệu tham khảo 22
Trang 3I MỞ ĐẦU
1 Lí do chọn đề tài
Nói về tầm quan trọng của việc nắm vững lịch sử, qua đó giáo dục niềm tự hào về lịch sử dân tộc, sinh thời Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nói:
“Dân ta phải biết sử ta
Cho tường gốc tích nước nhà Việt Nam”
Tuy nhiên, thực tiễn giáo dục ở nước ta hiện nay, chất lượng dạy học của môn Lịch
sử chưa cao Một trong những nguyên nhân cơ bản dẫn tới tình trạng này là chậmđổi mới phương pháp dạy học Chính vì vậy, Nghị quyết Hội nghị Trung ương 8
khoá XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo nêu rõ: “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học theo hướng hiện đại; phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức, kỹ năng của người học; khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc.”
Dạy học lịch sử là quá trình giúp học sinh (HS) tìm hiểu những gì đã diễn ra
ở quá khứ, và mục tiêu của bộ môn Lịch sử chính là việc giúp HS biết quá khứ, hiểuquá khứ đồng thời rút ra những bài học từ quá khứ để vận dụng vào trong cuộc sốnghiện tại và tương lai
Đặc thù học tập của môn Lịch sử là các em phải tiếp cận với nhiều sự kiệnlịch sử, với những vị anh hùng… bản thân những sự kiện lịch sử vốn đã khô khan,nhất là những bài, những chương viết về các trận đánh có rất nhiều những con số vềngày, tháng, năm xảy ra sự kiện hoặc những số liệu về các thành tựu đã đạt đượctrên các lĩnh vực Khi học lịch sử thì yêu cầu các em nhớ sự kiện và hiểu nội dungbài học một cách chính xác và đầy đủ, vì thế bộ môn Lịch sử khó gây được hứngthú cho các em, làm cho các em cảm thấy nặng nề, gò ép và nhàm chán
Trong thực tế, lịch sử là môn học có kiến thức liên môn, song có lẽ có mốiquan hệ tác động qua lại mật thiết và bổ sung cho nhau nhiều nhất là mối quan hệgiữa lịch sử và văn học Tài liệu văn học nói chung và thơ văn nói riêng ở nước ta
có khả năng biểu hiện nội dung lịch sử rất sâu sắc, nó không chỉ có giá trị như
Trang 4những tài liệu lịch sử, mà còn phản ánh được bản chất của từng sự kiện lịch sử cụthể Nếu như văn học thường mô tả những sự kiện bằng hình tượng thì lịch sử táitạo lại quá khứ bằng những con số, sự kiện cụ thể, điều đó đã tác động rất lớn đếnnhận thức của HS.
Trong việc khôi phục lại bức tranh quá khứ một cách sinh động, nội dungtruyền đạt và phương pháp của giáo viên (GV) là yếu tố hết sức cần thiết Để chobài giảng lịch sử không phải rơi vào tình trạng “khô, khó, khổ”, người GV lịch sửphải linh hoạt sử dụng nhiều phương pháp đổi mới trong dạy học, trong đó sử dụngcác câu chuyện và các tài liệu văn thơ là một trong những phương pháp hữu hiệunâng cao chất lượng bài giảng Thông qua những câu chuyện lịch sử, những tài liệuthơ văn sinh động có liên quan đến nhân vật, địa danh hay sự kiện sẽ có tác dụnggiúp HS hứng thú hơn, có thể ghi nhớ sâu hơn những sự kiện lịch sử, những nhânvật, mốc thời gian, có sự hình dung đa dạng về quá khứ, tạo được biểu tượng sinhđộng, chính xác về các sự kiện, hiện tượng lịch sử Từ đó, HS có thể hiểu rõ bảnchất sự kiện, hiện tượng lịch sử, có thể dễ dàng lĩnh hội các kiến thức lịch sử, cácthuật ngữ, hình thành các khái niệm lịch sử, nắm được những kết luận khoa họcmang tính khái quát Trên cơ sở đó, giáo dục, bồi dưỡng cho HS những tư tưởng,tình cảm đúng đắn (tự hào, gìn giữ, phát huy các truyền thống tốt đẹp của dân tộc,hình thành và phát triển lòng yêu nước, biết khâm phục, kính trọng những anh hùngdân tộc, người có công với tổ quốc ) và hình thành nhân cách cho HS
Đã có một số công trình nghiên cứu liên quan như:
- “Sử dụng tài liệu văn học dân gian phục vụ giảng dạy và học tập lịch sử Việt Nam trong trường phổ thông ” của tác giả Đặng Hoàng Sang - Hội khoa học
lịch sử Đồng Tháp
- “Giải pháp hữu ích tăng cường hứng thú cho HS thông qua kể chuyện lịch
sử trong dạy học lịch sử ở trường THCS”, tác giả Tạ Văn Tuấn, Trường trung học
cơ sở Đinh Trang Hòa
Trang 5- “Sử dụng tài liệu thành văn nhằm tạo hứng thú học tập cho HS trong dạy học lịch sử Việt Nam giai đoạn (1919 – 1945” của Nguyễn Hải Yến.
- “Sử dụng thơ văn để tạo hứng thú cho HS trong dạy học bộ môn Lịch sử ở trường THPT” của Nguyễn Thị Thúy.
- “Phương pháp kể chuyện nhân vật lịch sử trong dạy học lịch sử Việt Nam
giai đoạn (1946 – 1954)” của Mai Thị Ngọc Lệ.
- “Sử dụng thơ văn trong dạy học lịch sử” của Ngô Thị Hòa.
Tuy nhiên, mỗi công trình chỉ nghiên cứu một mảng của vấn đề, hoặc là sửdụng phương pháp kể chuyện hoặc là sử dụng tài liệu thơ văn trong dạy học lịch sử
ở trường THPT, chưa có công trình nào đi sâu nghiên cứu sử dụng phương pháp kểchuyện kết hợp thơ văn trong dạy học lịch sử lớp 10
Với những lí do trên, tôi muốn thực hiên một đề tài có tính thực tiễn trong việc
áp dụng phương pháp kể chuyện lịch sử kết hợp với văn học dân gian trong dạyLịch sử lớp 10 THPT nhằm tạo hứng thú cho học sinh trong các giờ học trên lớp
2 Mục đích nghiên cứu
Trong đề tài này, tôi nghiên cứu việc sử dụng phương pháp kể chuyện kết hợp
với thơ văn trong giảng dạy bài 14 (Các quốc gia cổ đại trên đất nước Việt Nam), bài 15 (Thời Bắc thuộc và các cuộc đấu tranh giành độc lập (từ thế kỉ II TCN đến đầu thế kỉ X) và bài 16 (Thời Bắc thuộc và các cuộc đấu tranh giành độc lập (từ thế kỉ II TCN đến đầu thế kỉ X)- (Tiếp theo)) chương trình Lịch sử lớp 10 và
coi đó là nguồn cung cấp thông tin tạo hứng thú học tập, giúp HS nắm rõ bản chất
sự kiện, hiện tượng lịch sử
3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
Tên đề tài đã nói lên đối tượng, phạm vi nghiên cứu đề tài sáng kiến kinhnghiệm Đó là phương pháp sử dụng các tài liệu văn học dân gian để dạy học lịch sửViệt Nam ở lớp 10 Tài liệu văn học dân gian phục vụ cho dạy học là văn học dângian phản ánh lịch sử mang tính chất tư liệu lịch sử, như các câu chuyện cổ tích,
Trang 6truyền thuyết, truyện cười, các câu ca dao, tục ngữ, vè… do nhân dân sáng tác trongđiều kiện, hoàn cảnh lịch sử cụ thể.
4 Phương pháp nghiên cứu
Trong quá trình giảng dạy, GV lựa chọn một số câu chuyện và các bài thơvăn phù hợp với nội dung bài học để giảng dạy GV dẫn các câu chuyện và các bàithơ văn vào bài giảng theo dạng nhập đề (chuẩn bị cho HS tiếp thu bài mới), giớithiệu vấn đề (khắc sâu kiến thức trọng tâm) và kết luận (tóm tắt những tư tưởngchính, rút ra kết luận, khái quát hóa) nhằm tạo hứng thú học tập cho HS, giúp HSghi nhớ tốt những sự kiện lịch sử, những nhân vật, mốc thời gian, qua đó hiểu rõbản chất sự kiện, hiện tượng lịch sử Trên cơ sở đó giáo dục, bồi dưỡng cho HSnhững tư tưởng, tình cảm đúng đắn
Nghiên cứu này sử dụng phương pháp kể chuyện kết hợp thơ văn trong dạyhọc lịch sử ở bậc THPT là một giải pháp rất tốt để nâng cao kết quả học tập của HS,nhưng để sử dụng phương pháp này có hiệu quả người GV cần phải đầu tư nhiềuthời gian và công sức; biết khai thác các nguồn thông tin, tài liệu; biết chọn lọc tưliệu để đưa vào tiết dạy sao cho có hiệu quả nhất Một vấn đề cần lưu ý khác là khi
sử dụng phương pháp này yêu cầu GV phải có giọng nói diễn cảm nếu không kiếnthức đưa vào nhiều khi sẽ phản tác dụng vì giọng của GV khiến HS mất hứng thú
II NỘI DUNG
1 Cơ sở lí luận
Kể chuyện lịch sử là một phương pháp dùng lời nói để diễn tả một cách sinhđộng hấp dẫn, có hình ảnh về một câu chuyện đã xảy ra trong quá khứ Câu chuyện
kể có khi chỉ là những mảnh sự kiện, biến cố lịch sử liên quan đến nội dung bài học,
có khi là những tình tiết liên quan đến các nhân vật lịch sử, có khi chỉ là giải thích
cho một cái tên, địa danh, cho một khái niệm, thuật ngữ trong bài học “Những câu chuyện lịch sử mang lại giá trị vô cùng to lớn bởi đó là những bài học làm người, hình thành nhân cách sống”.
Trang 7Những câu chuyện cổ tích, thần thoại, truyền thuyết, sấm truyền, ca dao, tục ngữ,vè… là những tài liệu sống động để tạo biểu tượng về một sự kiện, thời đại lịch sử Các loại hình văn học dân gian góp phần minh họa những sự kiện lịch sử, làmcho bài giảng thêm sinh động, hấp dẫn, tạo không khí thoải mái trong lớp học, gâychú ý cho học sinh Từ đó xây dựng được một biểu tượng lịch sử sinh động – khôngchỉ có vậy, việc sử dụng các tài liệu văn học dân gian còn tạo được sự gần gũi vớibối cảnh lịch sử, phản ánh những sự kiện lịch sử cụ thể
Sử dụng văn học dân gian người giáo viên có thể tiến hành có kết quả việcgiáo dục tư tưởng, đạo đức nói chung, giáo dục truyền thống ý thức dân tộc nóiriêng cho học sinh, đặc biệt là đạt hiệu quả trong học tập Văn học dân gian phảnánh lịch sử một cách sinh động, học sinh sẽ hiểu rõ hơn về sự kiện, nhân vật lịchsử…
2 Thực trạng và nguyên nhân
2.1 Thực trạng
Nội dung kiến thức chương trình và sách giáo khoa môn Lịch sử ở trườngTHPT còn quá nặng, bài giảng thiên về lý thuyết khô khan, HS khó nắm vững, dẫnđến chán nãn không thích thú học môn Lịch sử
Quan niệm của xã hội, gia đình và đặc biệt là của HS đối với bộ môn Lịch sửcòn khá lệch lạc: không đầu tư, không chú ý thậm chí xem thường hoặc học choxong Việc dạy và học lịch sử ở bậc phổ thông hiện nay dường như chỉ chú tâm vàohọc thuộc bài là chính, hay còn gọi là “học vẹt”
Ở mỗi lớp học, trình độ không đồng đều, HS cá biệt ngày càng nhiều ởtrường, lớp làm ảnh hưởng trực tiếp đến kết quả giảng dạy của GV
Thực tế trong chương trình sách giáo khoa lịch sử lớp 10, các câu chuyện vàcác bài thơ văn đã được lồng ghép vào nội dung một số bài học Nhưng do nội dung
và thời lượng chương trình nên số lượng các câu chuyện và các bài thơ văn đượcđưa vào chương trình còn hạn chế
Trang 8Nhiều GV hiện nay đã sử dụng các câu chuyện kết hợp văn thơ trong dạy họclịch sử, nhưng trong quá trình giảng dạy và tích hợp câu chuyện với văn thơ chưa có
hệ thống và chưa hiệu quả
Qua việc thăm lớp, dự giờ khảo sát trước khi tác động, khi giảng dạy GV đã
cố gắng sử dụng các câu chuyện và tài liệu thơ văn vào bài giảng Tuy nhiên, hầuhết các GV đều bám vào các câu chuyện và thơ văn trong sách giáo khoa mà ít liên
hệ, mở rộng đối với các câu chuyện và thơ văn bên ngoài, vì vậy chưa tạo đượchứng thú học tập cho HS
2.2 Nguyên nhân
- GV ít đầu tư sưu tầm và sử dụng tư liệu
- Phương pháp dạy học sử dụng trong môn Lịch sử chưa phát huy được tínhtích cực của HS, chưa tạo được sự hứng thú của HS Các sự kiện, hiện tượng lịch
sử, nhân vật lịch sử, không được trình bày một cách cụ thể, sinh động
- Việc giảng dạy được xem là “lối dạy truyền thống” (thầy đọc, trò chép, nóilại những điều trong sách giáo khoa, học sinh chỉ ghi nhớ, học thuộc mà không hiểunên chóng quên…) đã ăn sâu vào suy nghĩ, thói quen trong cách dạy và học của GV
và HS, chi phối việc chỉ đạo dạy học, việc tổ chức kiểm tra, thi cử
- Tư tưởng xem nhẹ bộ môn chính, phụ
- Việc tích cực chủ động tìm tòi tài liệu lịch sử ở HS còn hạn chế
2.3 Một số lưu ý khi sử dụng tài liệu văn học dân gian trong dạy học lịch sử
Sử dụng tài liệu văn học dân gian trong dạy học lịch sử Việt Nam có ý nghĩarất lớn Tuy nhiên việc sử dụng nó phải rất cẩn thận, nếu không sẽ phản tác dụng Thứ nhất, ta phải sưu tầm lựa chọn tư liệu văn học dân gian phản ánh ghinhận lịch sử
Thứ hai, lựa chọn văn học dân gian tiêu biểu, phù hợp cho mỗi giai đoạn thời
kỳ, sự kiện, nhân vật lịch sử, chính xác, tránh trường hợp dẫn chứng sai lệch hoặckhông hợp lý thì sẽ gây tai hại cho nhận thức của học sinh
Trang 9Thứ ba, khi sử dụng văn học dân gian chúng ta phải phân tích một cách rõràng, lược bỏ các yếu tố thần thánh, hoang đường …để thấy được lịch sử ở trong đó
…Thí dụ, khi đưa truyện “Thánh Gióng” để dẫn chứng cho cuộc đấu tranh chốnggiặc xâm lược của nhân dân ta thời đại Hùng Vương, chúng ta phải loại bỏ nhữngyếu tố hoang đường, phân tích cho học sinh hiểu theo hướng là hình tượng ThánhGióng là tượng trưng cho tập thể - quân đội ( binh lính) chống giặc xâm lược – làsức mạnh của cả dân tộc và qua câu chuyện đó, ta cũng thấy được sự phát triển vềmọi mặt của đất nước ở thời kì này, như ngành nông nghiệp hoặc đồ sắt đã xuấthiện và phát triển đến trình độ cao
Thứ tư, văn học dân gian phản ánh lịch sử theo chủ quan của nhân dân, có thể
do tình cảm, lòng kính phục của một bộ phận quần chúng nhân dân rồi đánh giá một
sự kiện hiện tượng, một nhân vật lịch sử một cách thiên lệch làm học sinh hiểu sailịch sử, hiểu thiên lệch quá về một sự kiện, nhân vật hay cả một triều đại lịch sử…Thí dụ, đối với triều đình phong kiến nhà Nguyễn, nhân dân ta thường tố cáo cái tội
ác và ươn hèn của Triều Nguyễn mà quên đi những đóng góp to lớn của triều đạinày, cho sự phát triển của dân tộc như khai phá mở rộng đất nước vào phía nam,hình thành lãnh thổ quốc gia Việt Nam rộng lớn như ngày nay, từ Ải Tam Quan đếnmũi Cà Mau thống nhất …
Thứ năm, khi sử dụng văn học dân gian chúng ta không được tuyệt đối hóa
mà phải có sự hài hòa, đưa nó vào một tình huống để thức tỉnh sự hứng thú cho họcsinh
Thứ sáu, mặc dù văn học dân gian là tài liệu lịch sử quan trọng nhưng trongquá trình dạy học chúng ta cũng không nên lạm dụng quá mức, không nên đưa vănhọc dân gian vao bài giảng quá nhiều sẽ dẫn đến “cháy” giáo án mà chưa truyền đạthết nội dung kiến thức cơ bản của bài…
Sử dụng phương pháp kể chuyện lịch sử kết hợp với thơ văn không chỉ tạo
hứng thú học tập cho HS, giúp HS nắm vững bản chất sự kiện, hiện tượng lịch sử
mà còn góp phần giáo dục, bồi dưỡng cho HS những tư tưởng, tình cảm đúng đắn
Trang 103 PHƯƠNG PHÁP KỂ CHUYỆN KẾT HỢP THƠ VĂN TRONG DẠY HỌC BÀI 14, BÀI 15 VÀ BÀI 16 LỊCH SỬ 10
Sau đây là việc sử dụng phương pháp kể chuyện kết hợp thơ văn trong dạyhọc lịch sử ở bài 14, bài 15 và bài 16 trong chương trình Lịch sử lớp 10 ở trườngTHPT mà bản thân tôi đã thực hiện
Bài 14: Các quốc gia cổ đại trên đất nước Việt Nam
Mục 1 Quốc gia Văn Lang - Âu Lạc
GV liên hệ những câu chuyện truyền thuyết như: Con rồng cháu tiên, ThánhGióng, Bánh chưng bánh dày, những câu chuyện này đã cơ bản phản ánh được
“cái thần” của sự kiện, của mỗi thời kỳ lịch sử cụ thể
Ví dụ, khi cung cấp cho HS nội dung: công cụ sản xuất bằng đồng thau đã trởnên phổ biến và bước đầu sử dụng công cụ bằng sắt, GV tóm tắt ngắn gọn nội dungtruyền thuyết Thánh Gióng và sử dụng chi tiết Thánh Gióng yêu cầu: “Sứ giả hãymau về tâu với nhà vua đúc cho ta một con ngựa sắt, một cái roi sắt, một áo giáp sắt
và một cái nón sắt Ta sẽ đánh tan quân giặc”
GV đặt câu hỏi: Tại sao Thánh Gióng không yêu cầu sứ giả đúc cho các loại
vệ lãnh thổ của nhân dân ta (cả làng góp gạo thổi cơm cho Gióng ăn)
Khi giảng về nguồn gốc và quốc hiệu nước ta, GV có thể đọc câu thơ sau củaChủ tịch Hồ Chí Minh trong bài “Lịch sử nước ta”:
“Hồng Bàng là tổ nước ta
Trang 11Nước ta lúc ấy gọi là Văn Lang”
Tiếp đó, GV có thể trích dẫn câu ca dao sau để HS khắc sâu kiến thức về cộinguồn dân tộc:
“Dù ai đi ngược về xuôi, nhớ ngày giỗ tổ mùng 10 tháng 3”
Hoặc:
“Ai về Phú Thọ cùng ta Nhớ ngày giỗ tổ tháng ba mồng mười.
Ai về đến ngả ba Chanh Ghé xem phong cảnh Loa Thành Thục Vương
Cổ Loa thành ốc lạ thường Trải bao năm tháng nẻo đường còn đây”
Từ đó HS thêm tự hào về truyền thống dân tộc và có ý thức giữ gìn và xâydựng đất nước
Về sự thất bại của nước Văn Lang – Âu Lạc trước sự tấn công của phương
Bắc, từ đó nước ta bước vào thời kì Bắc thuộc, chúng ta có thể kể câu chuyện “Mị Châu, Trọng Thủy” để HS dễ học dễ nhớ hơn Hoặc cũng có thể trích dẫn đoạn thơ
sau trong tác phẩm “Việt Nam sử ca”:
“Loa thành nhà Thục thật, hư:
“Nỏ thần trăm phát”? Gian mưu Triệu Đà:
Se duyên, Thục - Triệu thông gia
Đà mang giảo kế lừa nhà Thục Vương.
Xót nàng duyên gãy mà thương Tội nàng tình thiệt vạ vương rụng rời.
Triệu Đà được nỏ, nuốt lời
An Dương Vương phải bỏ đời giữa khơi!”
Để tổng kết mục 1, GV có thể trích dẫn đoạn thơ sau trong “Việt Nam sử ca”:
“"Giấy rách còn giữ lấy lề"
Người Việt đâu cũng nhớ về chốn quê.