Đổi mới phương pháp dạy học môn lịch sử ở trường THPT như thanh theo định hướng phát triển năng lực học sinh

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓATRƯỜNG THPT NHƯ THANH SÁNG KIẾM KINH NGHIỆM ĐỔI MỚI PHƯƠNG PHÁP DẠY - HỌC MÔN LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG THPT NHƯ THANH THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓA

TRƯỜNG THPT NHƯ THANH

SÁNG KIẾM KINH NGHIỆM

ĐỔI MỚI PHƯƠNG PHÁP DẠY - HỌC MÔN LỊCH

SỬ Ở TRƯỜNG THPT NHƯ THANH THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH

Người thực hiện: Nguyễn Xuân Tịnh Chức vụ: Tổ phó chuyên môn

Đơn vị công tác: Trường THPT Như Thanh SKKN thuộc môn : Lịch sử

Như Thanh, tháng 5 năm 2019

MỤC LỤC

1 MỞ ĐẦU 1

1.1 Lí do chọn đề tài 1

1.2 Mục đích nghiên cứu 2

1.3 Đối tượng nghiên cứu 2

1.4 Phương pháp nghiên cứu 2

2 NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM 2

2.1 Cơ sở lí luận 2

2.2 Thực trạng của vấn đề nghiên cứu 3

2.3 Các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề 3

2.3.1 Phương pháp rèn luyện cho học sinh kĩ năng tự học 3

2.3.1.1 Rèn luyện cho học sinh kĩ năng biết khai thác và sử dụng SGK 3

2.3.1.2 Rèn luyện cho học sinh kĩ năng thực hành trong giờ lịch sử 5

2.3.1.3 Rèn luyện cho học sinh kĩ năng biết khai thác và sử dụng hiệu quả kênh hình trong SGK 7

2.3.1.4 Rèn luyện cho học sinh kĩ năng biết khai thác và sử dụng tư liệu tham khảo để phục vụ bài học 9

2.3.2 Phương pháp hình thành khái niệm cho học sinh trong dạy học lịch sử thông qua bài tập nhận thức 11

2.3.3 Sử dụng phương pháp tổ chức dạy học nhóm để phát huy tính tích cực, rèn luyện khả năng hợp tác trong học tập cho học sinh 12

2.3.4 Sử dụng hiệu quả phương pháp dạy học nêu vấn đề trong dạy học để tạo tình huống có vấn đề cho học sinh 15

2.3.5 Đổi mới phương pháp dạy học lịch sử bằng phương pháp sử dụng sơ đồ tư duy 17

2.3.5.1 Sử dụng sơ đồ tư duy trong kiểm tra bài cũ 17

2.3.5.2 Sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy bài ôn tập, tổng kết 18

2.3.5.3 Sử dụng sơ đồ tư duy trong việc củng cố kiến thức bài học 19

2.4 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm 20

3 KẾT LUẬN, KIẾN NGHỊ 20

3.1 Kết luận 20

3.2 Kiến nghị đề xuất 21

3.2.1 Đối với sở GD&ĐT Thanh Hóa 21

3.2.2 Đối với Nhà trường 21

3.2.3 Đối với giáo viên 21

1 MỞ ĐẦU 1.1 Lí do chọn đề tài.

Đổi mới phương pháp dạy học môn Lịch sử ở trường THPT theo địnhhướng phát triển năng lực học sinh là muốn nhấn mạnh đến vai trò của ngườihọc với tư cách là chủ thể của quá trình nhận thức Chương trình giáo dục pháttriển theo năng lực, phẩm chất học sinh đã trở thành xu hướng phát triển mangtính quốc tế trong cải cách phương pháp dạy học ở trường phổ thông từ nhữngnăm 90 của thế kỉ XX

Nắm bắt được xu hướng này, Nghị quyết số 29 - NQ/TW của Hội nghị lầnthứ VIII, Ban Chấp hành Trung ương khóa XI, năm 2013 về đổi mới căn bản,toàn diện nền giáo dục và đào tạo, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đạihóa trong điều kiện kinh tế thị trường XHCN và hội nhập quốc tế đã nêu rõ:

"Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học theo hướng hiện đại, phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức, kỹ năng của người học, khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học, tạo cơ sở để người học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kỹ năng, phát triển năng lực Chuyển từ học chủ yếu trên lớp sang tổ chức hình thức học tập đa dạng, chú trọng các hoạt động xã hội, ngoại khóa, nghiên cứu khoa học Đẩy mạnh áp dụng công nghệ thông tin và truyền thông trong dạy học".

Để thực hiện mục tiêu đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo theotinh thần Nghị quyết số 29, một trong những vấn đề quan trọng được đặt ra chongành giáo dục hiện nay là cần có nhận thức đúng đắn về bản chất đổi mớiphương pháp dạy học theo định hướng phát triển năng lực của người học Thựcchất của đổi mới phương pháp dạy học hiện nay ở trường THPT là hướng tớimục tiêu lấy học sinh làm trung tâm, thực hiện bước chuyển từ chương trìnhgiáo dục tiếp cận nội dung sang tiếp cận năng lực của người học, nghĩa là từ chỗquan tâm học sinh học cái gì đến học sinh vận dụng được những gì thông quaviệc học Trong quá trình thực hiện đổi mới phương pháp dạy học, giáo viênphải hiểu yêu cầu của học sinh để cung cấp thông tin, hướng dẫn học sinh trongquá trình tiếp thu và lĩnh hội kiến thức

Thực hiện đổi mới phương pháp dạy học lịch sử hiện nay ở trường THPTkhông có nghĩa là giáo viên phải loại bỏ phương pháp dạy học truyền thống nhưthuyết trình, đàm thoại mà phải biết khai thác những ưu điểm của phươngpháp dạy học này Bên cạnh đó, giáo viên phải sử dụng các phương pháp dạyhọc mới để phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh tronglĩnh hội và làm chủ tri thức Để thực hiện điều đó, giáo viên phải dạy học sinhcách học, cách vận dụng kiến thức, rèn luyện kỹ năng, hình thành năng lực và

phẩm chất cho người học Mark van Doren từng nói: "Nghệ thuật dạy học chính

là nghệ thuật giúp ai đó khám phá".

Thực hiện đổi mới phương pháp dạy học ở trường THPT nhằm nâng cao chất

lượng môn Lịch sử Tôi xin trình bày một số kinh nghiệm “Đổi mới phương pháp dạy

- học môn Lịch sử ở trường THPT Như Thanh theo định hướng phát triển năng lực học sinh" Đây là SKKN được đúc rút trong thực tiễn dạy học nhiều năm ở trường

THPT Như Thanh Tôi hi vọng, với đề tài SKKN này sẽ là kênh tham khảo cho giáoviên và học sinh trong quá trình dạy - học môn Lịch sử hiện nay ở trường THPT

1.3 Đối tượng nghiên cứu.

- Với phạm vi SKKN “Đổi mới phương pháp dạy - học môn Lịch sử ở

trường THPT Như Thanh theo định hướng phát triển năng lực học sinh" , đối

tượng mà tôi nghiên cứu là một số phương pháp dạy học mới theo định hướng phát triểnnăng lực học sinh

- Đối tượng tôi áp dụng cho đề tài SKKN là học sinh trường THPT Như Thanh

1.4 Phương pháp nghiên cứu.

Để hoàn thành SKKN này, tôi đã tiến hành thực hiện các phương phápnghiên cứu như sau:

+ Tìm hiểu thực trạng đổi mới phương pháp dạy - học môn Lịch sử hiệnnay ở trường THPT Như Thanh

+ Trao đổi, chia sẻ, học hỏi kinh nghiệm đổi mới phương pháp dạy họcvới đồng nghiệp để lựa chọn những phương pháp - kĩ thuật dạy học mới phù hợpvới môn Lịch sử

+ Nghiên cứu các tài liệu tham khảo về đổi mới phương pháp dạy họcmôn Lịch sử theo định hướng phát triển năng lực học sinh để có thêm kinh nghiệmtrong dạy học

+ Căn cứ vào thực tiễn học tập của học sinh, điều kiện cơ sở vật chất của nhà trường

để lựa chọn phương pháp dạy học cho phù hợp với bộ môn Lịch sử

2 NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

2.1 Cơ sở lí luận.

Đổi mới phương pháp dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh

là thực hiện bước chuyển từ chương trình giáo dục tiếp cận nội dung sang chươngtrình giáo dục tiếp cận năng lực của người học Trước đây, trong dạy học, giáo viênthường quan tâm học sinh học được cái gì Hiện nay, giáo viên phải xác định họcsinh vận dụng như thế nào thông qua việc học Thực chất của phương pháp dạy họctheo định hướng phát triển năng lực và phẩm chất của người học là chuyển từphương pháp dạy học theo lối truyền thụ một chiều sang dạy học sinh cách học,cách vận dụng kiến thức, rèn luyện kỹ năng, hình thành năng lực và phẩm chất đểphát huy tính tích cực, tự giác, chủ động của học sinh trong học tập Từ đó hìnhthành và phát triển năng lực tự học của học sinh như nghe, nhìn, ghi chép, tìm kiếmthông tin, sử dụng SGK, đồ dùng trực quan trong học tập bộ môn Lịch sử

Phương pháp dạy học ở trường phổ thông vừa đảm bảo tính khoa họcnhưng lại mang tính nghệ thuật Tính khoa học là giáo viên phải đảm bảo nộidung, chương trình, mục tiêu đào tạo Tính nghệ thuật là giáo viên phải căn cứvào đối tượng, tình hình cụ thể của mỗi lớp học đưa ra cách thức, phương phápdạy học cho phù hợp để đạt được yêu cầu, chất lượng và hiệu quả Trong dạyhọc hiện nay, nếu giáo viên không quan tâm chú trọng đổi mới phương pháp dạyhọc là tự đào thải chính mình Tuy nhiên, dù sử dụng bất kỳ phương pháp dạyhọc nào cũng phải đảm bảo nguyên tắc học sinh tự mình hoàn thành nhiệm vụnhận thức đặt dưới sự tổ chức hướng dẫn của giáo viên

2.2 Thực trạng của vấn đề nghiên cứu.

Trong những năm qua, đổi mới hình thức và phương pháp dạy học ởtrường THPT luôn được giáo viên quan tâm và đã đạt được kết quả ban đầuđáng khích lệ Tuy nhiên, do mục tiêu chương trình giáo dục hiện hành chủ yếu

là trang bị kiến thức, cùng với những hạn chế về năng lực thực hiện của giáoviên, nên việc đổi mới phương pháp dạy học ở trường phổ thông hiện nay chưamang lại hiệu quả thiết thực Phương pháp dạy học của giáo viên phần lớn vẫn làtruyền thụ kiến thức một chiều Số giáo viên thường xuyên sử dụng các phươngpháp dạy học mới để phát huy tính tích cực, sáng tạo của học sinh chưa nhiều,chưa ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học Phương pháp dạy học cònnặng về truyền thụ kiến thức, ít chú ý quan tâm đến thực hành Việc rèn luyện

kỹ năng giải quyết các tình huống thực tiễn cho học sinh thông qua vận dụng trithức tổng hợp chưa thực sự được giáo viên quan tâm

Trước xu thế đổi mới giáo dục hiện nay, giáo viên trường THPT NhưThanh nói chung, giáo viên nhóm Lịch sử nói riêng đã tích cực đổi mới phươngpháp dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh Nhiều giáo viên đã

sử dụng các phương pháp dạy học mới trong dạy học như: ứng dụng công nghệthông tin, tổ chức dạy học nhóm, dạy học theo dự án, giải quyết vấn đề đã gâyhứng thú cho học sinh trong học tập, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục đạitrà, giáo dục mũi nhọn của nhà trường Trong quá trình thực hiện đổi mớiphương pháp dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh, chúng tôi cónhững thuận lợi và khó khăn sau:

Thuận lợi: Nhà trường rất quan tâm đến công tác chuyên môn, tạo điều kiện

cho giáo viên tham gia đầy đủ các chuyên đề đổi mới phương pháp dạy học do SởGD&ĐT tổ chức, giành nhiều thời gian trong các buổi sinh hoạt tổ chuyên môn đểtrao đổi việc thực hiện và triển khai các chuyên đề của Sở tại nhà trường Hầu hết giáoviên đã sử dụng những phương pháp dạy học mới để phát huy tính tích cực của họcsinh trong dạy học Học sinh cũng dần làm quen với phương pháp tự học

Khó khăn: Việc đổi mới phương pháp dạy học theo định hướng phát

triển năng lực học sinh của một số giáo viên còn mang nặng tính hình thức, chưađược thực hiện thường xuyên, chỉ thực hiện trong một số tiết thao giảng, còn lạicác tiết dạy học trên lớp vẫn sử dụng phương pháp truyền thống nên việc đổimới phương pháp dạy học ở trường THPT hiện nay chưa đạt được kết quả nhưmong muốn Nhiều học sinh trong học tập môn Lịch sử còn thụ động, thiếu tính

tự giác, chưa tích cực và chủ động trong giờ học

2.3 Các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề

2.3.1 Phương pháp rèn luyện cho học sinh kĩ năng tự học.

Đổi mới phương pháp dạy học bộ môn Lịch sử ở trường THPT hiện nay,điều trước tiên là giáo viên phải rèn luyện cho học sinh ý thức và kĩ năng tự học.Nếu học sinh có kĩ năng tự học sẽ giúp các em luôn tự giác, tích cực và chủđộng trong học tập Thực tiễn dạy học nhiều năm ở trường THPT, tôi nhận thấycần rèn luyện cho học sinh những kĩ năng tự học môn Lịch sử như sau:

2.3.1.1 Rèn luyện cho học sinh kĩ năng biết khai thác và sử dụng SGK.

SGK là phương tiện rất quan trọng đối với giáo viên và học sinh trong quátrình dạy - học ở trường THPT SGK cung cấp cho giáo viên và học sinh nhữngkiến thức phổ thông cơ bản, có tính bao quát toàn bộ nội dung chương trình theotừng môn học Chính bởi vậy mà trong dạy học, điểm cốt yếu là giáo viên phải

hướng dẫn học sinh biết cách khai thác và sử dụng SGK sao cho hiệu quả đểgiúp các em nắm vững kiến thức bài học theo chuẩn kiến thức, kĩ năng Nếutrong quá trình học tập, học sinh không biết cách khai thác và sử dụng SGK sẽdẫn đến tình trạng các em không nắm vững kiến thức bài học Hướng dẫn họcsinh sử dụng SGK trong dạy học lịch sử, giáo viên thường sử dụng các hình thứcsau: hướng dẫn học sinh cách tự đọc SGK, trả lời câu hỏi và làm bài tập trongSGK, biết khai thác và sử dụng kênh hình

Ví dụ 1: Khi dạy tiết 1 - Bài 20 (SGK 12 CB): Cuộc kháng chiến toàn

quốc chống thực dân Pháp kết thúc (1953 - 1954)

Bước 1: Giáo viên hướng dẫn học sinh cách khai thác và sử dụng SGK

thông qua những câu hỏi gợi mở như sau:

Kế hoạch Na va ra đời trong bối cảnh lịch sử như thế nào?

Nêu nội dung của kế hoạch Na va, em có nhận xét như thế nào về kếhoạch quân sự này của Pháp - Mĩ?

Trước âm mưu mới của Pháp - Mĩ ở Đông Dương thông qua kế hoạch Nava; Bộ Chính trị, Trung ương Đảng đã đề ra phương hướng tác chiến như thếnào trong đông - xuân 1953 - 1954?

Cuộc tiến công chiến lược đông - xuân 1953 - 1954 đã diễn ra và giànhđược thắng lợi như thế nào?

Tại sao Pháp - Mĩ lại xây dựng Điện Biên Phủ trở thành tập đoàn cứ điểmquân sự mạnh nhất ở Đông Dương?

Căn cứ vào đâu mà Bộ Chính trị quyết định mở chiến dịch Điện Biên Phủ?Chiến dịch Điện Biên Phủ đã diễn ra và giành được thắng lợi như thế nào?Giáo viên yêu cầu học sinh quan sát, tìm hiểu lược đồ hình thái chiếntrường đông - xuân 1953 - 1954 (hình 53), lược đồ diễn biến chiến dịch ĐiệnBiên Phủ (hình 54) sau đó lên trình bày trên bản đồ treo tường mà giáo viên đãchuẩn bị Nêu ý nghĩa của biểu tượng chiến thắng Điện Biên Phủ (hình 55)

Bước 2: Giáo viên hướng dẫn học sinh học bài trên lớp.

Tổ chức cho học sinh các hoạt động học tự học nhằm phát huy tính tíchcực, chủ động, tự giác của các em trong giờ học Giáo viên không nên quá lạmdụng phương pháp thuyết trình sẽ hạn chế rất lớn khả năng tự học và tính sángtạo của học sinh Giáo viên phải lấy hoạt động học của học sinh làm trung tâm.Bằng hệ thống câu hỏi gợi mở, giáo viên tổ chức cho học sinh thực hiện các hoạtđộng cá nhân, hoặc làm việc theo nhóm Cùng với việc hướng dẫn học sinh khaithác "kênh chữ", giáo viên còn phải hướng dẫn học sinh khai thác và sử dụng

"kênh hình" để phục vụ bài học Sau khi học sinh trả lời các câu hỏi, giáo viênnhận xét và chốt ý

Như vậy, cùng với kiến thức bài học được thể hiện trong SGK, kết hợpvới những hình ảnh trực quan sinh động trên lược đồ sẽ giúp học sinh hiểu bàinhanh hơn, nắm vững kiến thức bài học một cách chi tiết và cụ thể hơn Kênhhình còn tạo biểu tượng sinh động trong quá trình nhận thức của học sinh, giúphọc sinh như đang được trải nghiệm với lịch sử, làm cho các em yêu thích lịch

sử hơn Để học sinh khai thác kiến thức, kênh hình trong SGK phục vụ bài học,giáo viên phải yêu cầu học sinh chuẩn bị bài trước khi đến lớp bằng cách trả lờinhững câu hỏi trong SGK, hoặc một số bài tập giáo viên yêu cầu chuẩn bị ở nhàlàm vào vở soạn bài

Ví dụ 2: Giáo viên hướng dẫn học sinh tự học ở nhà, trước khi dạy tiết 2

- Bài 5: Trung Quốc thời phong kiến (SGK 10 CB)

Nếu như ở tiết 1, giáo viên đã hướng dẫn học sinh tìm hiểu được 2 nộidung cơ bản của bài học là: Trung Quốc thời Tần, Hán và sự phát triển của chế

độ phong kiến Trung Hoa dưới thời nhà Đường; tiết 2, giáo viên hướng dẫn họcsinh tìm hiểu phần 3: Trung Quốc thời Minh, Thanh; phần 4: Văn hóa TrungQuốc thời phong kiến Để chuẩn bị cho tiết 2, sau khi kết thúc bài học tiết 1,giáo viên phải dặn dò học sinh học bài cũ và chuẩn bị bài học mới Công việcchuẩn bị bài mới của học sinh được giáo viên hướng dẫn như sau:

Giáo viên chia học sinh thành 4 nhóm, phân công nhiệm vụ cụ thể chotừng nhóm như sau:

Nhóm 1: Mầm mống quan hệ sản xuất TBCN đã xuất hiện và phát triển

như thế nào dưới thời kì nhà Minh, Thanh?

Nhóm 2: Tìm hiểu về Tư tưởng, Sử học, Văn học của Trung Quốc thời

Nhóm 1: Tại sao dưới thời kì nhà Thanh, quan hệ sản xuất TBCN ở

Trung Quốc lại bị hạn chế phát triển?

Nhóm 2: Hệ tư tưởng Nho giáo của Trung Quốc có ảnh hưởng như thế

nào đến Việt Nam thời phong kiến?

Nhóm 3: Những phát minh về khoa học - kĩ thuật của Trung Quốc thời

phong kiến đã có ảnh hưởng như thế nào đối với nhân loại?

Nhóm 4: Ngoài công trình kiến trúc Vạn lí trường thành, thời phong kiến ở

Trung Quốc còn có những công trình kiến trúc nào lớn mang đậm dấu ấn lịch sử?

Với sự phân công nhiệm vụ học tập về nhà cho từng nhóm, học sinh sẽchủ động và tích cực hơn trong học tập Các em sẽ biết cách tự học bài trongSGK, tìm hiểu thêm kiến thức từ các nguốn tư liệu khác để phục vụ bài học.Hôm sau, giáo viên cử các nhóm lên trình bày sản phẩm Các nhóm khác lắngnghe, đặt câu hỏi, bổ sung thêm kiến thức cho nhóm bạn Sau đó giáo viên tổngkết, nhận xét và cho điểm các nhóm để khuyến khích tinh thần học tập của họcsinh Cuối cùng giáo viên sử dụng giáo án điện tử để củng cố kiến thức bài học

Giáo viên giao bài tập về nhà cho học sinh chuẩn bị trước khi đến lớpthông qua những câu hỏi cụ thể và chi tiết như vậy sẽ giúp học sinh xác địnhđược những nội dung cơ bản, trọng tâm của bài học Định hướng cho các emcách khai thác kiến thức trong SGK để trả lời câu hỏi, tìm hiểu thêm các nguồn

tư liệu lịch sử có liên quan để chuẩn bị cho bài học Học sinh sẽ chủ động vàhứng thú hơn khi được giao bài tập về nhà

2.3.1.2 Rèn luyện cho học sinh kĩ năng thực hành trong giờ lịch sử.

Để học sinh vận dụng kiến thức bài học vào thực tiễn nhận thức một cáchhiệu quả, trong dạy học, giáo viên phải thay đổi hình thức tiếp cận kiến thức củahọc sinh từ nghe, cảm nhận sang làm bài thực hành theo hướng dẫn của giáoviên Có như vậy, học sinh mới phát huy được khả năng tự học, tự làm chủ kiếnthức thông qua các hoạt động học Nếu thay đổi quan niệm và hình thức dạy họcnhư vậy, giáo viên sẽ hình thành cho học sinh ý thức tự giác trong học tập Các

em sẽ chủ động tìm hiểu bài học, biết vận dụng một cách sáng tạo, có khả năngtái tạo kiến thức để giải quyết những bài tập tính huống giáo viên đưa ra

Ví dụ 1: Bài 11 (SGKCB 10): Tây Âu thời hậu kì trung đại Mục 1 Các

cuộc phát kiến địa lí

Sau khi tìm hiểu xong những nguyên nhân dẫn đến các cuộc phát kiến địa

lí, giáo viên hướng dẫn học sinh tìm hiểu kiến thức trong SGK, yêu cầu lập bảng

kê về các cuộc phát kiến địa lí lớn ở Tây Âu vào thế kỉ XV - XVI theo mẫu sau:

Tên nước Người thực hiện Thời gian Con đường đi Điểm đến

Để hoàn thiện bảng biểu, giáo viên hướng dẫn học sinh kẻ số cột, dòngcho phù hợp với yêu cầu, biết lựa chọn những sự kiện, nội dung tiêu biểu đểđiền vào bảng Ngôn ngữ sử dụng trong bảng biểu phải ngắn gọn, súc tích, rõràng Sau khi học sinh hoàn thành bảng kê theo mẫu, giáo viên đưa ra bảngthông tin phản hồi để các em đối chiếu, so sánh với sản phẩm của mình

Tên nước Người thực hiện Thời gian Con đường đi Điểm đến

Bồ Đào

Nha

B Đi-a-xơ 1487 Đi vòng qua điểm

cực Nam châu Phi Đến mũi Hảo vọng, xác định có

thể đến Ấn Độ bằng đường biển Va-xcô đơ Ga-

ma 1497 Đi vòng qua điểm cựcNam châu Phi đến Ấn

Độ

5/1498, đoàn thám hiểm đến bờ Tây Nam Ấn Độ

Tây Ban

Nha

C.Cô-lôm-bô 1492 Từ Tây Ban Nha

vượt biển Đại Tây Dương đến quần đảo Haiti, sau đó trở

về TBN

Tìm ra châu Mĩ nhưng lại lầm tưởng là "Đông

Ấn Độ"

Ma-gien-lan 1519-1522 Đi qua cực Nam của

châu Mĩ, tiến sang Thái Bình Dương, đến khu vực Đông Nam Á, Ấn Độ Dương, Đại Tây Dương và trở về Tây Ban Nha.

Tại Phi-líp-pin, gien-lan bị thiệt mạng Đoàn thám hiểm đã trở về TBN, thực hiện chuyến đi vòng quanh thế giới lần đầu tiên bằng đường biển

Ma-Ví Dụ 2: Khi dạy bài 17 (SGK 10 CB) Quá trình hình thành và phát triển

của nhà nước phong kiến (Từ thế kỉ X - XV) Mục II Phần 1 Tổ chức bộ màynhà nước

Để so sánh điểm khác nhau cơ bản giữa bộ máy chính quyền nhà nướcphong kiến Đại Việt thời vua Lê Thánh Tông so với các triều đại phong kiếntrước đó, giáo viên hướng dẫn học sinh vẽ sơ đồ về bộ máy nhà nước thời vua

Lê Thánh Tông để rèn luyện cho các em kĩ năng thực hành Nếu dạy về tổ chức

bộ máy nhà nước phong kiến mà giáo viên không hướng dẫn học sinh tự tạo sơ

đồ kiến thức các em sẽ rất khó hình dung được bộ máy nhà nước quân chủ thời

kì nhà Lê sơ như thế nào mà lại khẳng định là đạt đến mức độ hoàn thiện Để cụthể hóa kiến thức trong SGK, giáo viên hướng dẫn học sinh tạo sơ đồ như sau:

Bằng sơ đồ trên, học sinh sẽ thấy được tổ chức bộ máy nhà nước thời Lê sơrất chặt chẽ từ Trung ương đến địa phương nhằm gia tăng quyền lực của nhà vua.Các chức quan trung gian như Tể tướng, Đại hành khiển bị bãi bỏ, thay vào đó là 6

bộ trực tiếp quản lí một lĩnh vực cụ thể Chính vì thế, bộ máy nhà nước quân chủViệt Nam dưới thời Lê sơ được đánh giá là hoàn thiện nhất thời phong kiến Thôngqua sơ đồ hóa kiến thức, học sinh hiểu rõ hơn nội dung bài học so với phương pháphọc bài bằng cách ghi nhớ máy móc theo dàn ý Học bài theo sơ đồ sẽ giúp họcsinh phát triển tư duy nhận thức, khả năng quan sát, kĩ năng đối chiếu, so sánh bộmáy nhà nước thời Lê sơ với bộ máy nhà nước các triều đại phong kiến trước đó đểrút ra kết luận, đánh giá khoa học về cuộc cải cách hành chính của vua Lê ThánhTông là tương đối toàn diện Sơ đồ kiến thức còn giúp học sinh tiếp thu bài họcnhanh hơn, phát huy tính tích cực trong giờ học, làm cho giờ học trở nên sôi nổihơn khi các em được tiếp thu bài học với một hình thức mới

2.3.1.3 Rèn luyện cho học sinh kĩ năng biết khai thác và sử dụng hiệu quả kênh hình trong SGK.

Trong dạy học lịch sử, kênh hình SGK là chỗ dựa để học sinh hiểu rõ hơn các

sự kiện, hiện tượng, nội dung lịch sử Tạo điều kiện thuận lợi để học sinh được gầngũi với lịch sử, tránh tình trạng hiện đại hóa lịch sử theo trí tưởng tượng thiếu căn cứkhoa học của các em Kênh hình trong SGK còn giúp học sinh có khả năng nhớ kĩ,khắc sâu hơn về các nhân vật, kiến thức, biểu tượng lịch sử Thông qua hệ thốngkênh hình như tranh ảnh, bản đồ, sơ đồ, biểu đồ sẽ góp phần quan trọng giáo dục tưtưởng, tình cảm cho học sinh; hình thành cho học sinh thế giới quan, nhân sinh quanđúng đắn; tạo xúc cảm cho học sinh trong học tập bộ môn Lịch sử Kênh hình SGKcòn góp phần quan trọng phát triển khả năng quan sát, trí tưởng tượng, tư duy ngônngữ và rèn luyện kỹ năng thực hành cho học sinh

Ví dụ 1: Bài 4 - SGK 10 (Cơ bản) Các quốc gia cổ đại phương Tây Hi

Lạp và Rô-ma Mục 3 Văn hóa cổ đại Hi Lạp và Rô-ma

Giáo viên yêu cầu học sinh quan sát hình ảnh Đền Pác-tê-nông và đặt ra câuhỏi: Trình bày những hiểu biết của bản thân về công trình kiến trúc Đền Pác-tê-nông(Hi Lạp)? Câu hỏi này giáo viên đã cho học sinh chuẩn bị trước ở nhà nên các em đã

tự sưu tầm được tư liệu giới thiệu về công trình kiến trúc này qua các cuốn sách Disản thế giới, kênh hình lịch sử 10, tìm kiếm trên mạng Internét

Đền Pác-tê-nông là một trong số những đỉnh cao nhất của nền văn minh Hi Lạp

Sau khi học sinh giới thiệu những nét chính về công trình kiến trúc ĐềnPác-tê-nông, giáo viên sẽ nhận xét và chốt ý, bổ sung thêm kiến thức về công

trình kiến trúc tiêu biểu và độc đáo này: "Đền Pác-tê-nông (Hi Lạp) là một công

trình kiến trúc nghệ thuật xây dựng đền thờ thần đạt đến trình độ tuyệt mĩ Tất

cả công trình này được xây dựng bằng đá qúi Toàn bộ công trình toát lên một

vẻ đẹp thanh thoát, có sức thu hút, làm say mê lòng người, là một kiệt tác của muôn đời, là kì tích về sức lao động và tài năng sáng tạo của con người"

Mục tiêu của việc khai thác bức hình này là giáo viên giúp học sinh nhậnthức được nghệ thuật xây dựng các công trình kiến trúc của Hi Lạp và Rô-mathời cổ đại đã đạt đến trình độ tuyệt mĩ của nhân loại Thông qua đó giáo dụccho học sinh thái độ biết trân trọng lao động, khả năng sáng tạo của con người,

có ý thức bảo vệ các giá trị văn hóa lịch sử nhân loại

Ví dụ 2: Bài 31 - SGK 10 (Cơ bản) Cách mạng tư sản Pháp cuối thế kỉ

XVIII Phần I Mục 1 Tình hình kinh tế - xã hội

Giáo viên yêu cầu học sinh quan sát kênh hình 56, kết hợp kiến thức SGKtrình bày hiểu biết của mình về bức tranh biếm họa "Tình cảnh người nông dânPháp trước cách mạng"

Trang biếm họa tình cảnh người nông dân Pháp trước cách mạng

Sau khi học sinh trình bày, giáo viên nhận xét và chốt ý, làm rõ tác dụngcủa bức tranh muốn phản ảnh những nét nổi bật về tình hình nước Pháp trướccách mạng trên các khía cạnh kinh tế và xã hội

Về kinh tế: Trước cách mạng, Pháp là một nước có nền kinh tế nôngnghiệp hết sức lạc hậu Biểu hiện sự suy sụp của nền nông nghiệp là hình ảnhngười nông dân già với chiếc cuốc tượng trưng cho một nền nông nghiệp rất lạchậu, công cụ sản xuất thô sơ, năng suất lao động thấp Trong bức tranh còn cóthỏ, chuột, chim bồ câu đang phá hoại mùa màng.

Về xã hội: Bức tranh có 3 nhân vật chính là Quý tộc, Tăng lữ, Nông dân.Các nhân vật trong bức họa là sự tượng trưng cho các đẳng cấp khác nhau trong xãhội nước Pháp lúc bấy giờ Hai người ngồi trên lưng người nông dân đại diện chođẳng cấp 1, 2 gồm Tăng lữ và Quý tộc Đây là tầng lớp đại diện cho uy quyền vàthế lực của chế độ phong kiến nước Pháp Họ có những đặc quyền, đặc lợi về kinh

tế - chính trị, là tầng lớp giai cấp thống trị và bóc lột Trong túi quần, túi áo của họthòi ra mớ giấy tờ đó là những văn tự, khế ước, nợ nần, tô thuế… Hình ảnh đối lập

là người nông dân nghèo khổ đại diện cho đẳng cấp 3, họ không có quyền lợi vềkinh tế và chính trị, bị bóc lột bởi thế lực phong kiến và Giáo hội Với chính sáchthuế khóa nặng nề đã làm cho đời sống của họ vô cùng cực khổ

Bức tranh biếm họa không chỉ thể hiện tình cảnh khốn cùng của người nôngdân Pháp trước cách mạng, mà nó còn thể hiện sự mâu thuẫn sâu sắc về chế độ 3đẳng cấp vô lí, đầy bất công trong xã hội nước Pháp trước cách mạng Chính sựmâu thuẫn về mặt xã hội này là nguyên nhân cơ bản làm bùng nổ cuộc Cách mạng

tư sản Pháp cuối thế kỉ thứ XVIII Nếu học sinh biết khai thác kênh hình trongSKG để phục vụ bài học, các em sẽ có sự hiểu biết đa chiều hơn về lịch sử Cách

nhìn nhận, đánh giá về lịch sử sẽ khách quan, khoa học và toàn diện hơn

2.3.1.4 Rèn luyện cho học sinh kĩ năng biết khai thác và sử dụng tư liệu tham khảo để phục vụ bài học.

SGK là phương tiện quan trọng nhất trong dạy - học lịch sử ở trường phổthông Tuy nhiên, để mở rộng kiến thức giúp học sinh hiểu bài sâu sắc hơn, giáoviên phải hướng dẫn học sinh biết cách khai thác và sử dụng những nguồn tàiliệu tham khảo bổ sung kiến thức cho bài học Vì tư liệu lịch sử có tác dụng cụthể hóa nội dung bài học, tạo biểu tượng chân thực về sự kiện, hiện tượng, nhânvật lịch sử Qua đó giúp học sinh có thể hình thành về khái niệm, rút ra bài họclịch sử, góp phần nâng cao trình độ nhận thức cho học sinh, hình thành cho các

em ý thức tự học, tự đọc, tự tìm hiểu, làm quen với phương pháp nghiên cứukhoa học Tư liệu lịch sử có thể tìm thấy ở nhiều nguồn tài liệu khác nhau như:tài liệu hành văn, tài liệu hiện vật, tài liệu trên mạng Internét

Ví dụ 1: Khi học bài 11 - SGK 11 (Cơ bản): Tình hình các nước tư bản

giữa hai cuộc Chiến tranh thế giới (1918 - 1939) Mục 1 Thiết lập trật tự thếgiới mới theo hệ thống Vécxai - Oasinhtơn

Ở mục 1, kiến thức được trình bày trong SGK rất tóm lược về sự thiết lậptrật tự thế giới mới sau Chiến tranh thế giới thứ nhất theo hệ thống Vécxai -Oasinhtơn thể hiện ở kênh chữ, còn sự thay đổi bản đồ chính trị ở châu Âu theo

hệ thống Vécxai - Oasinhtơn được thể hiện trên kênh hình (Hình 29)

Để thấy được sự thay đổi lớn về lãnh thổ của các nước đế quốc ở châu Âutrước và sau Chiến tranh thế giới thứ nhất, học sinh phải tìm hiểu thêm tư liệu

lịch sử bổ sung cho bài học như: "Với Hòa ước Vécxai - Oasinhtơn đã cho thấy:

lãnh thổ của các nước châu Âu trước và sau Chiến tranh thế giới thứ nhất đã có

sự thay đổi lớn Lãnh thổ của nước Đức năm 1923 bị thu hẹp tới 1/8 diện tích,

đế quốc Áo - Hung trước kia không còn nữa, mà bị tách thành hai quốc gia nhỏ

là Áo và Hung với diện tích nhỏ hơn rất nhiều so với trước chiến tranh".

Để thấy được sự thay đổi về bản đồ chính trị ở châu Âu theo hệ thốngVécxai - Oasinhtơn sau Chiến tranh thế giới thứ nhất, học sinh phải tìm hiểu

thêm tư liệu sau: "Chiến tranh thế giới thứ nhất kết thúc đã gây ra sự thay đổi rất

lớn trong bản đồ chính trị châu Âu Cuộc chiến dẫn đến sự sụp đổ của 4 đế quốc Nga (1917), Đức (1918), Áo - Hung (1918), Ốttôman (1923) với các triều đình quân chủ hàng trăm năm bị sụp đổ Trong đó 2 cường quốc Áo - Hung và Ốttôman bị phân rã và mất hẳn vai trò cường quốc Hai đế quốc Đức, Nga bị cắt xén lãnh thổ và bị kiềm chế với tình cảm dân tộc nước lớn bị tổn thương sâu sắc Đây là đất đai rất tốt cho tư tưởng phục thù để dẫn đến một thế chiến mới Rất nhiều các nước nhỏ xuất hiện từ sự phân rã của các đế quốc và từ sự phân chia mang tính chủ quan, quan liêu của các cường quốc thắng trận dẫn đến các mâu thuẫn lộn xộn gây mất ổn định thế giới sau này - và cũng phát sinh nhà nước theo chủ nghĩa Cộng sản tại Nga, chủ nghĩa quân phiệt tại Đức, Ý, Nhật".

Như vậy, thông qua nguồn tư liệu lịch sử tham khảo trên sẽ giúp học sinhhiểu sâu sắc hơn những thay đổi to lớn về lãnh thổ, tình hình chính trị của cácnước đế quốc ở châu Âu sau Chiến tranh thế giới thứ nhất Rõ ràng, với trật tựVécxai - Oasinhtơn đã mang lại nhiều lợi lộc cho các nước đế quốc thắng trận,xác lập sự nô dịch và áp đặt đối với các nước bại trận, gây nên mâu thuẫn sâusắc giữa các nước đế quốc bại trận với các nước đế quốc thắng trận Thực chấtcủa hòa ước Vécxai - Oasinhtơn là sự ăn cướp trắng trợn của các nước đế quốcthắng trận đối với các nước bại trận Với nguồn tư liệu lịch sử trên, học sinh sẽ

có thêm những kiến thức về sự thay đổi lãnh thổ và tình hình chính trị ở châu Âusau Chiến tranh thế giới thứ nhất

Ví dụ 2: Bài 20 - SGK 12 (Cơ bản) Cuộc kháng chiến toàn quốc chống

thực dân Pháp kết thúc (1953 - 1954) Phần II Mục 2 Chiến dịch Điện BiênPhủ Để lí giải tại sao Pháp - Mĩ lại chọn Điện Biên Phủ để xây dựng nơi đây trởthành tập đoàn cứ điểm quân sự mạnh nhất Đông Dương, ngoài kiến thức đượcnêu trong SGK, học sinh phải tìm hiểu thêm tư liệu về địa lí, lịch sử nói lên vị tríchiến lược quan trọng về quân sự của Điện Biên Phủ ở Việt Nam và ĐôngDương Sau khi tự tìm hiểu các nguồn tư liệu, kết hợp với sự giúp đỡ của giáoviên, học sinh được mở rộng thêm những hiểu biết của mình về cứ điểm ĐiệnBiên Phủ như sau:

Điện Biên Phủ nay thuộc thành phố Điện Biên Phủ, tỉnh Điện Biên Điện Biên Phủ là một thung lũng rộng lớn với chiều dài khoảng 20 km, chiều rộng 6

km do sông Nậm Rốn bồi đắp Đây là đồng bằng giữa núi lớn nhất Tây Bắc Việt Nam Điện Biên Phủ cách biên giới Việt - Lào khoảng 35 km, cách Hà Nội khoảng 474 km Điện Biên Phủ có vị trí chiến lược quân sự quan trọng ở Đông Dương và Đông Nam Á, nên Pháp phải cố nắm giữ Phía Tây giáp Lào, có vị trí then chốt ở Tây Bắc Việt Nam, cách xa hậu phương kháng chiến của ta, giao thông đi lại khó khăn Trước nguy cơ bị thất bại trong kế hoạch Nava, Pháp -

Mĩ đã tập trung mọi cố gắng xây dựng Điện Biên Phủ trở thành tập đoàn cứ điểm quân sự mạnh nhất Đông Dương Pháp - Mĩ coi Điện Biên Phủ là “Pháo đài bất khả xâm phạm”, là điểm “Quyết chiến chiến lược” giữa ta và Pháp.

Bằng những tư liệu tham khảo trên sẽ giúp học sinh hiểu sâu sắc hơn nộidung bài học Các em thấy vị trí của Điện Biên Phủ có ý nghĩa và tầm quan

trọng như thế nào ở Đông Dương đối với ta và Pháp Tại sao Pháp - Mĩ lại quyếttâm xây dựng Điện Biên Phủ trở thành tập đoàn cứ điểm quân sự mạnh nhấtĐông Dương Tại sao ta lại quyết định mở chiến dịch Điện Biên Phủ Khi kếtthúc bài học, học sinh sẽ thấy được ý nghĩa to lớn của chiến thắng Điện BiênPhủ đối với lịch sử Việt Nam và mang giá trị tầm vóc thời đại sâu sắc

2.3.2 Phương pháp hình thành khái niệm cho học sinh trong dạy học lịch

sử thông qua bài tập nhận thức.

Phương pháp dạy học mỗi môn học ở trường THPT đều có những đặctrưng riêng Đối với bộ môn Lịch sử, trong quá trình dạy học, giáo viên phảigiúp học sinh nắm vững các sự kiện, hiện tượng, nội dung lịch sử Qua đó sẽ tạobiểu tượng, hình thành cho học sinh khái niệm và rút ra bài học lịch sử Trongdạy học lịch sử, việc hình thành khái niệm đóng vai trò trung gian đối với quátrình nhận thức của học sinh từ nhận thức cảm tính đến nhận thức lý tính Nóicách khác, hình thành khái niệm là một khâu quan trọng trong dạy học lịch sử

Việc hình thành khái niệm phải được thực hiện trong quá trình dạy học Tùythuộc vào đối tượng nhận thức khác nhau mà giáo viên chọn lựa nội dung kiến thức

và mức độ hình thành khái niệm khác nhau Hình thành khái niệm trong dạy họclịch sử không phải là quá trình truyền thụ kiến thức một chiều từ thầy đến trò, màphải phát huy được tính tích cực, chủ động trong quá trình nhận thức của học sinhthông qua các bài tập nhận thức để hình thành khái niệm lịch sử

Ví dụ 1: Khi dạy bài 33 (SGK 10 CB) Hoàn thành cách mạng tư sản ở châu

Âu và Mĩ giữa thế kỉ XIX Mục 1 Cuộc đấu tranh thống nhất nước Đức Giáo viênphải hình thành cho học sinh khái niệm "thống nhất" nước Đức là một hình thức củacác cuộc cách mạng tư sản thời cận đại Để làm sáng rõ khái niệm này, giáo viên đặtcho học sinh câu hỏi gợi mở Tại sao cuộc đấu tranh thống nhất nước Đức lại đượcxem là một cuộc cách mạng tư sản Học sinh có thể so sánh cuộc đấu tranh thốngnhất nước Đức với các cuộc cách mạng tư sản đã học trước đó

Bằng những kiến thức đã học, học sinh có thể chỉ ra những điểm giốngnhau và khác nhau giữa cuộc đấu tranh thống nhất nước Đức với các cuộc cáchmạng tư sản trước đó về hình thức, thành phần lãnh đạo, nhưng lại giống nhau

về mục tiêu, nhiệm vụ, động lực cách mạng, kết quả, ý nghĩa Từ sự so sánh đó,học sinh rút ra được bản chất của quá trình thống nhất nước Đức là một cuộccách mạng tư sản diễn ra dưới hình thức thống nhất đất nước

Ví dụ 2: Khi dạy bài 36 (SGK 10 CB) Sự hình thành và phát triển của

phong trào công nhân Mục 3 Chủ nghĩa xã hội không tưởng Giáo viên phảigiúp học sinh hình thành khái niệm chủ nghĩa xã hội không tưởng Để hìnhthành khái niệm chủ nghĩa xã hội không tưởng, trước hết học sinh phải hiểuđược nội dung tư tưởng của chủ nghĩa xã hội không tưởng Sau đó học sinh phảirút ra nhận xét những mặt tích cực và hạn chế của chủ nghĩa xã hội khôngtưởng Giáo viên đặt ra cho học sinh câu hỏi: Em hiểu như thế nào về chủ nghĩa

xã hội không tưởng? Mặt tích cực và hạn chế của chủ nghĩa xã hội khôngtưởng? Sau khi học sinh trả lời, giáo viên nhận xét và chốt ý

Học thuyết chủ nghĩa xã hội không tưởng là học thuyết của các nhà không tưởng Xanh Xi-mông, Sác-lơ Phu-ri-ê (Pháp) và Rô-be Ô-oen (Anh) sáng lập vào đầu thế kỉ XIX Chủ nghĩa xã hội không tưởng tố cáo mạnh mẽ việc bóc lột của CNTB, nhưng không đề ra được con đường và phương pháp đấu tranh cách mạng đúng đắn để giải phóng công nhân và nhân dân lao động Các nhà