Đổi mới dạy học lịch sử địa phương lớp 11 tìm hiểu khởi nghĩa ba đình

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓATRƯỜNG THPT HOÀNG LỆ KHA SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM ĐỔI MỚI DẠY HỌC LỊCH SỬ ĐỊA PHƯƠNG LỚP 11 TÌM HIỂU KHỞI NGHĨA BA ĐÌNH Người thực hiện: Ngô Thị Bình Chức

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓA

TRƯỜNG THPT HOÀNG LỆ KHA

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

ĐỔI MỚI DẠY HỌC LỊCH SỬ ĐỊA PHƯƠNG LỚP 11

TÌM HIỂU KHỞI NGHĨA BA ĐÌNH

Người thực hiện: Ngô Thị Bình

Chức vụ: Giáo viên SKKNthuộc lĩnh vực (môn): Lịch sử

THANH HÓA NĂM 2018.

MỤC LỤC

1 MỞ ĐẦU……… ……1

1.1 Lý do chọn đề tài……… 1

1.2 Mục đích nghiên cứu……….2

1.3 Đối tượng nghiên cứu………2

1.4 Phương pháp nghiên cứu……… 2

2 NỘI DUNG………3

2.1 Cơ sở lý luận……… 3

2.1.1 Khái niệm……… 3

2.1.2 Mối quan hệ ……… 3

2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm………… 4

2.3 Các giải pháp sử dụng để giải quyết vấn đề……… …….5

2.3.1 Giải pháp 1: Xác định mục tiêu bài học lịch sử địa phương….……… 5

2.3.2 Giải pháp 2: Xác định nội dung bài học lịch sử địa phương ……… ……6

2.3.3 Giải pháp 3: Xác định hình thức tổ chức bài học lịch sử địa phương tại thực địa……… ……….………….16

2.4 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm đối với hoạt động giáo dục……… 16

3 KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ……… 18

3.1 Kết luận………18

3.2 Kiến nghị……… 19

1 MỞ ĐẦU 1.1 Lý do chọn đề tài

Nghị quyết Hội nghị lần thứ 8, Ban chấp hành trung ương khóa XI (Nghị quyết

số 29 – NQ/TW) với nội dung: “ Đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo” đãxác định mục tiêu của đổi mới lần này là tạo chuyển biến căn bản, mạnh mẽ về chấtlượng, hiệu quả giáo dục, đào tạo, đáp ứng ngày càng tốt hơn công cuộc xây dựng vàbảo vệ tổ quốc và nhu cầu học tập của nhân dân Giáo dục con người Việt Nam pháttriển toàn diện và phát huy tốt nội lực, tiềm năng, khả năng sáng tạo của mỗi cá nhân;yêu gia đình, yêu tổ quốc, yêu đồng bào, sống tốt và làm việc hiệu quả

Trong những năm qua, vấn đề đổi mới dạy học lịch sử là một vấn đề lớn, thuhút sự quan tâm không chỉ ở người làm công tác giáo dục, các nhà sử học, mà ngay

cả ở các cấp, các ngành, ở trung ương và địa phương cũng rất quan tâm đến đổi mớidạy học lịch sử Tuy nhiên, một thực tế cho thấy, việc đổi mới dạy học lịch sử địaphương ở trường THPT hiện nay lại chưa được chú ý và đầu tư Hầu như việc giảngdạy của giáo viên và học tập của học sinh về lịch sử địa phương chỉ dừng lại ở mức

độ chiếu lệ Mặc dù, chúng ta đều biết rằng, lịch sử địa phương và lịch sử có mốiquan hệ biện chứng không thể tách rời Tri thức lịch sử địa phương là biểu hiện cụthể, sinh động và đa dạng của lịch sử dân tộc Lịch sử địa phương là một bộ phận cấuthành của lịch sử dân tộc Nói cách khác, lịch sử dân tộc được hình thành trên nềntảng khối lượng tri thức lịch sử địa phương đã được khái quát và tổng hợp ở mức độcao Bất cứ một sự kiện, hiện tượng lịch sử nào sảy ra cũng mang tính chất địaphương vì nó gắn với một vị trí không gian cụ thể, một địa phương nhất định, dù rằngcác sự kiện đó có tính chất, quy mô và mức độ ảnh hưởng khác nhau Có sự kiện hiệntượng chỉ có tác dụng, ảnh hưởng ở một phạm vi nhỏ hẹp, có sự kiện, hiện tượng màtác động của nó vượt qua khung giới địa phương, mang ý nghĩa quốc gia, thậm chí làquốc tế

Xuất phát từ thực tế trên, trong những năm học vừa qua, được phân công giảngdạy lịch sử địa phương ở khối lớp 11- THPT, tôi luôn mong muốn nâng cao chất

lượng dạy và học nên đã tìm tòi, nghiên cứu, đổi mới khi dạy, vì vậy, để khắc phụcnhững hạn chế trong việc dạy học lịch sử địa phương, đồng thời nâng cao hứng thú và

hiệu quả dạy - học lịch sử địa phương tôi đã thực hiện đề tài “ Đổi mới dạy học lịch

sử địa phương lớp 11 Tìm hiểu khởi nghĩa Ba Đình”

1.2 Mục đích nghiên cứu

Đề tài “Đổi mới dạy học lịch sử địa phương lớp 11 Tìm hiểu khởi nghĩa

Ba Đình” nhằm mục đích giáo dục cho học sinh tình yêu quê hương, đất nước, lòng

tự hào dân tộc Từ đó sẽ hình thành cho các em nhân cách, ý thức xây dựng và bảo vệquê hương, đất nước, bảo vệ cuộc sống bình yên của quê hương mình và có ý thứchọc tập, rèn luyện để vươn lên xây dựng quê hương, đất nước ngày càng giàu đẹp,vững mạnh

1.3 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của đề tài “Đổi mới dạy học lịch sử địa phương lớp

11 Tìm hiểu khởi nghĩa Ba Đình” là dạy - học lịch sử địa phương lớp 11, thông qua

việc tìm hiểu Khởi nghĩa Ba Đình (Thanh Hóa) cuối thế kỷ XIX

1.4 Phương pháp nghiên cứu

Đề tài “Đổi mới dạy học lịch sử địa phương lớp 11 Tìm hiểu khởi nghĩa Ba

Đình” được nghiên cứu trên cơ sở phương pháp luận khoa học duy vật biện chứng;

dựa trên lí luận chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm củaĐảng, Chính phủ về công tác giáo duc Phương pháp nghiên cứu cụ thể của đề tài làvận dụng các phương pháp nghiên cứu của bộ môn: đọc, phân tích, so sánh, tổnghợp… tài liệu lịch sử, những tài liệu có liên quan đến Khởi nghĩa Ba Đình; đồng thờikết hợp với tìm hiểu thực tế ở địa phương Ba Đình, Nga Sơn, Thanh Hóa

2 NỘI DUNG 2.1 Cơ sở lý luận

Lịch sử địa phương chính là lịch sử của các làng, xã, huyện, tỉnh, thành phốhoặc lịch sử của vùng, miền Bản thân lịch sử địa phương rất đa dạng và phong phú

về cả nội dung và thể loại

Đổi mới dạy học lịch sử địa phương lớp 11 là cách giải quyết thông qua giảngdạy kiến thức tại thực địa để nâng cao chất lượng dạy và học lịch sử địa phương ở lớp

11 THPT

2.1.2 Mối quan hệ

Mối quan hệ giữa lịch sử dân tộc và lịch sử địa phương là mối quan hệ biệnchứng, không thể tách rời, nằm trong cặp phạm trù “ cái chung và cái riêng ” Trithức lịch sử địa phương là biểu hiện cụ thể, sinh động và đa dạng của lịch sử dân tộc.Lịch sử địa phương là một bộ phận cấu thành của lịch sử dân tộc Nói cách khác, lịch

sử dân tộc được hình thành trên nền tảng khối lượng tri thức lịch sử địa phương đãđược khái quát và tổng hợp ở mức độ cao Bất cứ một sự kiện, hiện tượng lịch sử nàosảy ra cũng mang tính chất địa phương vì nó gắn với một vị trí không gian cụ thể,một địa phương nhất định, dù rằng các sự kiện đó có tính chất, quy mô và mức độảnh hưởng khác nhau Giảng dạy lịch sử địa phương có ý nghĩa quan trọng góp phầnthực hiện mục tiêu giáo dục ở trường THPT Việc giảng dạy lịch sử địa phương gópphần rèn luyện và phát triển năng lực học tập và nghiên cứu của học sinh Trong

trương trình Lịch sử lớp 11 THPT, tôi chọn Khởi nghĩa Ba Đình để giảng dạy giúpcác em thấy được sự phát triển đa dạng, sinh động, phức tạp và thú vị của lịch sử địaphương; thấy được mối quan hệ chặt chẽ giữa lịch sử địa phương với lịch sử dân tộc;thấy được mối quan hệ chặt chẽ giữa cuộc khởi nghĩa Ba Đình với phong trào CầnVương cuối thế kỷ XIX Lịch sử địa phương có những độc đáo, đặc thù riêng songvẫn phải tuân theo quy luật phát triển chung của lịch sử dân tộc và lịch sử nhân loại.

2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm

Trong việc dạy học lịch sử hiện nay, chúng tôi gặp không ít khó khăn, trong đóngay cả những tiết dạy học lịch sử địa phương có ý nghĩa quan trọng đối với việccung cấp, bổ sung những kiến thức khoa học về tự nhiên, xã hội của quê hương trênmọi lĩnh vực Nhưng tiếc rằng trong nhiều năm qua những tiết học về lịch sử địaphương chưa được chú trọng, thậm chí có trường còn xem là giờ phụ có thể dạy, hoặc

bỏ qua Do quan niệm khác nhau nên nhiều người chưa coi trọng lịch sử địa phươngmặc dù trong chương trình dạy môn lịch sử không thể thiếu mảng kiến thức này

Từ thủa bé thơ mỗi chúng ta đều biết về con người, cảnh vật, quá khứ nơi chônrau, cắt rốn của mình Những câu hát ru, những câu chuyện cổ tích của bà, của mẹ,của chị luôn có một phần không nhỏ nói về quê hương, nó đã sớm in sâu vào tâm trítrẻ em, làm tăng thêm lòng yêu quê hương da diết và là tri thức ban đầu về quêhương Dựa trên nền tảng đó chúng ta mới có thể giáo dục, hình thành cho các emlòng yêu quê hương, đất nước, lòng tự hào dân tộc và ý thức xây dựng, phát triển vàbảo vệ tổ quốc

Thanh Hóa là một tỉnh lớn, có truyền thống văn hóa và bề dày lịch sử lâu đời,oanh liệt, gắn liền với lịch sử chung của dân tộc Nhà sử học Phan Huy Chú khi viết

về Thanh Hóa đã khẳng định “ Mạch núi cao vót, sông lớn lượn quanh, biển ở phíađông… Vẻ non sông tươi tốt chung đúc nên sinh ra nhiều bậc vương tướng, khí tinhhoa tụ họp lại, nên nảy sinh nhiều bậc nho văn Đến những sản vật quý cũng khácmọi nơi Bởi vì đất thiêng thì người giỏi, nên nẩy ra những bậc phi thường, vương khí

chung đúc nên đứng đầu cả nước.” (Lịch triều hiến chương loại chí – Phan Huy Chú).Đất Thanh Hóa trải qua nhiều tên gọi khác nhau đến đời Lý được đổi tên thànhThanh Hóa Theo sách Dư địa chí, Thanh Hóa là vùng địa lý thuận lợi, hình thể tốt

có thể xem như yết hầu của đất nước Thiên thời, địa lợi, nhân hòa khiến Thanh Hóathuận lợi trở thành nơi xưng vương, dựng nước Liên tiếp các triều vua, chúa xuấtphát từ đất Thanh Theo thống kê thì từ thời Văn Lang cho đến khi kết thúc chế độphong kiến cuối cùng là triều Nguyễn với vua Bảo Đại thì Thanh Hóa chính là khởinguồn của nhiều dòng vua, chúa nhất nước vì vậy nên mới có câu “Vua xứ Thanh”

Là vùng đất “địa linh” chúng ta còn có rất nhiều các cuộc khởi nghĩa lớn, với nhiềuanh hùng dân tộc: Kháng chiến chống Tống dưới sự chỉ huy của Thập đạo tướng quân

Lê Hoàn; Khởi nghĩa Lam Sơn dưới sự chỉ huy của anh hùng dân tộc Lê Lợi; Khởinghĩa Ba Đình dưới sự chỉ huy của Phạm Bành, Đinh Công Tráng…; rồi trong khángchiến chống Pháp, chống Mỹ chúng ta càng tự hào với những chiến thắng làm nứclòng người: Đò Lèn còn đó, Hàm Rồng – Nam Ngạn còn đây…; và những tấm gương

hy sinh anh dũng để bảo vệ nền độc lập của tổ quốc: anh Tô Vĩnh Diện, anh Lê MãLương, chị Ngô Thị Tuyển

Vì lẽ đó, không có lý do nào để chúng ta - những người dạy lịch sử lại bỏ trốngmảng này Cá nhân tôi cho rằng, với nguồn tư liệu lịch sử địa phương hết sức phongphú nhưng với bốn tiết trong phân phối chương trình ba năm THPT và lớp 11 chỉ cómột tiết quả là quá ít Vậy nên, chúng ta cần phải tận dụng triệt để thời gian và càngkhông thể bỏ qua mà không dạy Bởi vì, chúng ta có rất nhiều điều cần giảng dạy chocác em và các em cũng có nhiều điều chưa biết, cần phải biết để làm hành trang chocác em vững bước xây dựng, phát triển và bảo vệ quê hương, đất nước

2.3 Các giải pháp sử dụng để giải quyết vấn đề

2.3.1 Giải pháp 1: Xác định mục tiêu bài học lịch sử địa phương lớp 11

Tìm hiểu chuyên đề lịch sử địa phương: Đổi mới dạy học lịch sử địa phương

lớp 11 Tìm hiểu khời nghĩa Ba Đình cần xác định những mục tiêu cơ bản sau:

* Về kiến thức: hướng dẫn học sinh tìm hiểu và nắm vững:

+ Tình hình Thanh Hóa trước cuộc khởi nghĩa Ba Đình.

+ Vị trí địa lý của Ba Đình

+ Kỹ thuật đào đắp và bố trí hào lũy ở căn cứ Ba Đình

+ Cách tổ chức và sử dụng lực lượng trong khởi nghĩa Ba Đình

+ Bài học kinh nghiệm của khởi nghĩa Ba Đình

+ Đóng góp xây dựng và chiến đấu của nhân dân Hà Trung trong cuộc khởi nghĩa BaĐình

* Về kỹ năng:

Giúp học sinh biết sưu tầm, nghiên cứu, sử dụng tài liệu truyền thống dân tộc, địaphương vào học tập và đời sống

* Về thái độ:

+ Giáo dục tư tưởng, chính trị, đạo đức, thẩm mỹ cho học sinh

+ Khơi dậy cho các em tự hào về những chiến công của cha ông mình ngay trên quêhương mình; tự hào về truyền thống anh hùng bất khuất trong đấu tranh, tự hào vềchủ nghĩa anh hùng cách mạng trong xây dựng và sản xuất

+ Giáo dục các em có ý thức thừa kế, giữ gìn và phát huy truyền thống của địaphương và dân tộc trong công cuộc xây dựng và bảo vệ tổ quốc hiện nay

2.3.2 Giải pháp 2: Xác định nội dung bài học lịch sử địa phương lớp 11 - Khởi nghĩa Ba Đình.

Để bài học lịch sử địa phương lớp 11: “ Khởi nghĩa Ba Đình ” thành công,giáo viên cần chú ý hướng dẫn học sinh nắm vững những vấn đề trọng tâm của cuộckhởi nghĩa

2.3.2.1.Tình hình Thanh Hóa trước cuộc khởi nghĩa Ba Đình

Vào cuối thế kỷ XIX, triều đình phong kiến nhà Nguyễn lâm vào khủng hoảng,suy vong và trở thành miếng mồi ngon của các nước tư bản phương Tây đang khaokhát thuộc địa Ngày 01-09-1858, thực dân Pháp bất ngờ tấn công vào bán đảo SơnTrà (Đà Nẵng), rồi tiếp tục đánh chiếm 6 tỉnh Nam Bộ Sau khi chiếm xong các tỉnhphía Nam , thực dân Pháp tìm mọi cách tấn công ra phía Bắc Từ năm 1873 đến năm

1883, Pháp liên tục tiến đánh và chiếm miền Bắc Sau khi thành Hà Nội thất thủ,quan quân triều đình nhà Nguyễn kẻ hàng, người trốn, có những thành như Phủ Lý,Ninh Bình, có đến hàng ngàn quân canh giữ, nhưng chỉ cần 5 - 6 tên lính Pháp đã hạđược thành Năm 1883, 1884, Triều đình nhà Nguyễn đã phải chấp nhận đầu hànghoàn toàn thực dân Pháp, nước ta từ nước phong kiến độc lập trở thành nước nửathuộc địa nửa phong kiến Thanh Hóa là tỉnh thuộc Trung kỳ, hưởng chế độ cai trị doquan lại cấp tỉnh vẫn tiếp tục cai trị như trước Nhưng thực tế Pháp đã dọn đường chobọn công sứ mở rộng quyền lực Chính quyền thực dân phong kiến huy động tối đalực lượng phản động tập trung tại Thanh Hóa để đàn áp và nô dịch nhân dân Chínhquyền thực dân phong kiến còn tăng cường lực lượng quân sự tại Thanh Hóa với một

sư đoàn đóng tại Kép, một lữ đoàn bộ binh phụ trách Thanh Hóa

Từ sau Hiệp ước ngày Hác – măng, Pa- tơ- nốt (1883, 1884), triều đình nhàNguyễn bị phân hóa thành 2 bộ phận: bộ phận chủ hòa và bộ phận chủ chiến Bộphận chủ hòa đã trở thành tay sai đắc lực cho thực dân Pháp Bộ phận chủ chiến đứngđầu là Tôn Thất Thuyết đã tập hợp lực lượng, phát động nhân dân các nơi trong nướcđứng lên chống thực dân Pháp xâm lược Năm 1885, sau khi kinh thành Huế thất thủ,Tôn Thất Thuyết đưa vua Hàm Nghi lên chiến khu Tân Sở (Quảng Trị), ra Chiếu CầnVương, kêu gọi toàn dân kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược Phong trào CầnVương do các văn thân, sỹ phu yêu nước lãnh đạo phát triển mạnh mẽ, được nhân dântrên khắp cả nước hưởng ứng Chiếu Cần Vương đã mở ra một giai đoạn mới trongphong trào chống Pháp của nhân dân Việt Nam cuối thế kỷ XIX

Hưởng ứng Chiếu Cần Vương, phong trào kháng chiến chống thực dân Phápxâm lược của nhân dân cả nước diễn ra sôi sục Lúc này phong trào ở Thanh Hóaphát triển mạnh mẽ ở hầu hết các huyện, lôi cuốn những văn thân có tiếng như: TuầnBát Nô; bố chính Nguyễn Xuân Quỳnh; Tổng đốc Lê Văn Rạng; tiến sỹ Tống DuyTân; đốc học Phạm Bành; quan huyện Hoàng Bật Đạt; Cử nhân Lê Khắc Thảo, HàVăn Mao vv

Tôn Thất Thuyết cho rằng, Thanh Hóa là yết hầu giữa miền Trung và miềnBắc, là một vị trí chiến lược quan trọng, hình mạch hướng vào, thế lớn nhóm lên, có

đủ ba điều lợi cho việc dấy binh tụ nghĩa, mở mang nghiệp lớn, chống giặc cứu nước.Biết Đinh Công Tráng là một tướng giỏi thao lược, nhiều mưu kế, đã từng đánh Pháp

ở Hà Nam, Ninh Bình và các tỉnh đồng bằng Bắc Bộ, Tôn Thất Thuyết đã mời ôngvào Thanh Hóa bàn quốc sự Đến cuộc họp ở chùa Trang Các, Phủ Tống Sơn (huyện

Hà Trung ngày nay) vào tháng 3 - 1886, Trần Xuân Soạn đã phân tích cái lợi, cái hại

và quyết định lập căn cứ Ba Đình và ông khẳng định "Người giữ vùng này, ngoàiĐinh Công Tráng không ai đảm nhiệm nổi" Thế là Đinh Công Tráng, Phạm Bành,Hoàng Bật Đạt,… được giao trọng trách xây dựng, bảo vệ vị trí trọng yếu này trongthế trận chung, nhằm biến Thanh Hóa thành một căn cứ kháng chiến vững chắc cho

Căn cứ Ba Đình được xây dựng trên địa bàn ba làng Mỹ Khê, Thượng Thọ,Mậu Thịnh Vào mùa mưa, căn cứ này trông như một hòn đảo nổi giữa cánh đồngnước mênh mông, tách biệt với các làng khác Căn cứ này gọi là Ba Đình vì mỗi làng

có một cái đình, từ đình làng này có thể nhìn thấy đình của hai làng kia Mỗi làng chỉ

có một con đường độc đạo đi vào

* Kỹ thuật đào đắp và bố trí hào lũy ở căn cứ Ba Đình

Để chuẩn bị chiến đấu lâu dài, Đinh Công Tráng đã họp các tướng lĩnh, trìnhbầy kế hoạch xây dựng căn cứ Ba Đình Việc xây thành ông giao cho Đốc Khế chỉ

huy Việc huy động dân phu và nguyên liệu giao cho các tướng khác Nhân dân ở cáclàng quanh Ba Đình bao gồm cả hai huyện Nga Sơn và Tống Sơn đã hết lòng ủng hộnghĩa quân Mỗi làng góp 30 cái rọ lớn cao 2m, 100 cây tre tươi còn nguyên cả cành

và 10 gánh rơm để nghĩa quân xây dựng công sự Nhân dân ba làng Mỹ Khê, ThượngThọ và Mậu Thịnh đã nhường lại nhà cửa, vườn tược, chuyển đi ở nơi khác để nghĩaquân xây dựng căn cứ Nhờ tinh thần yêu nước và sự đóng góp to lớn của nhân dân,chỉ trong vòng một tháng, căn cứ Ba Đình đã được xây dựng thành một cụm cứ điểmchiến đấu hết sức kiên cố, bằng cách triệt để lợi dụng địa hình, địa vật, với một hệthống công sự hầm, hào, thế trận chặt chẽ, liên hoàn, tập trung hỏa lực, phân tán binhlực, bí mật, bất ngờ Điều đáng lưu ý là ý thức được tính chất gay go, ác liệt của cuộcchiến đấu sắp tới, nghĩa quân đã tổ chức cho người già và trẻ em đi sơ tán ở nhữngvùng phụ cận, nhằm tránh cho nhân dân những tổn thất không cần thiết

Bao bọc xung quanh căn cứ là luỹ tre dày đặc và một hệ thống hào rộng, rồiđến một lớp thành đất cao 3m, chân rộng từ 8-10m, thành rộng 400m, dài 1.200m,mặt thành có thể đi lại được Trên mặt thành, nghĩa quân đặt các rọ tre đựng bùn trộnrơm Phía trong thành có hệ thống giao thông hào dùng để vận chuyển lương thực vàvận động khi không chiến đấu, tải lương thực, tiếp tế đạn dược Ngoài thành là 3vòng hào lũy, vòng trong rộng khoảng 50m cắm chông ngầm bằng tre tươi đẽo vát,xiên về phía ngoài, làm vật cản hoặc sát thương địch Vòng giữa là lũy tre xanh dầyđặc gai góc, rậm rạp Vòng ngoài cùng là một tầng cọc tre ngầm, đẽo nhọn và thảnhững cành tre, ngọn tre bùng nhùng như dàn mướp Ở những nơi xung yếu đều cócông sự vững chắc Các hầm chiến đấu được xây dựng theo hình chữ "chi", nhằm hạnchế thương vong

Lợi dụng ba ngôi đình có sẵn, nghĩa quân lập ba đồn tiền tiêu: Thượng Thọ cóđồn Thượng, Mậu Thịnh có đồn Trung, Mỹ Khê có đồn Hạ Ba đồn này có thể hỗ trợtác chiến lẫn nhau khi bị tấn công,nhưng cũng có thể độc lập tác chiến Đầu mỗi làngđều xây dựng chốt gác kiên cố, có bãi chông mìn cẩn mật và súng thần công Chốtmột: Án ngữ con đường phía tây từ Thạch Lễ vào làng Mỹ Khê Chốt hai: Chặn

đường từ Sa Liễn, Nga Thôn, vào làng Mậu Thịnh Chốt ba: Ngăn chặn từ Tuân Đạo,Điền Hộ từ phía đông và phía đông bắc vào làng Thượng Thọ Các ngọn núi cao ởbên ngoài căn cứ được đặt các trạm gác và đồn tiền tiêu như: Trạm viễn vọng NgaChâu, trạm gác ở Xa Loan, Thổ trung ở phía đông, trạm Thanh Đồn, Tuân Đạo ở phíabắc, trạm Hang Giơi, núi Răng Cưa (núi Tam Điệp) phía đông Để đánh lạc hướngđịch Nghĩa quân ở các nơi đã tiến đánh, gây rối thu hút lực lượng quân Pháp, tạođiều kiện giữ bí mật cho nghĩa quân Ba Đình xây dựng căn cứ Xây dựng xong thànhlũy, Đinh Công Tráng cho mở cống Hói Cái Nước thủy triều dâng cao thì lấp cốnglại Ba Đình thành một pháo đài nổi lềnh bềnh giữa biển nước mênh mông.

Có thể nói, với cách xây dựng và bố phòng cẩn mật như vậy, căn cứ Ba Đình làcăn cứ tiêu biểu nhất, một chiến tuyến phòng ngự quy mô nhất thời kỳ Cần Vươngcuối thế kỷ XIX Bộ chỉ huy quân sự Pháp phải thực sự lo lắng khi tấn công vào cứđiểm được xây dựng vững chắc của Ba Đình Pháp đã phải thừa nhận: Trong chiếndịch 1886 – 1887, cuộc công hãm Ba Đình là quan trọng nhất, cuộc chiến đấu này thuhút nhiều quân lực nhất và làm cho các cấp chỉ huy lo ngại nhiều nhất…

Trong chiến đấu nghĩa quân Ba Đình không bị cô lập Gần Ba Đình có các độiquân của Nguyễn Kiên đóng ở Bồ Giông, Mậu Yên, Trường Phi Lai Tống Duy Tânđóng ở Bồng Trung; Cao Điển đóng ở Sơn Thôn; Thanh Xá; Cầm Bá Thước đóng ởThường Xuân; Trần Xuân Soạn đóng ở Thạch Đằng; căn cứ Mã Cao của Hà VănMao Từ Ba Đình nghĩa quân có thể tỏa đi các nơi, chặn đánh các đoàn xe vận tải củađịch và tập kích các toán lính hành quân đi qua gần căn cứ

* Cách tổ chức và sử dụng lực lượng chống Pháp trong khởi nghĩa Ba Đình

Sau khi xây dựng căn cứ và tổ chức lực lượng Ngày 18-8-1886 nghĩa quântiến hành lễ thệ quân Trong buổi lễ thệ quân, Trần Xuân Soạn thay mặt đức vua HàmNghi phong chức "Đề đốc chỉ huy sứ Bình Tây Đại Tướng Quân" và trao quyềnthống lĩnh căn cứ địa Ba Đình cho tướng quân Đinh Công Tráng Bên cạnh ĐinhCông Tráng còn có nhiều thủ lĩnh tài giỏi khác tham gia và hỗ trợ khởi nghìa Ba Đình