Trong phạm vi nhà trường, lịch sử là môn học tốt nhất có tácdụng giáo dục đạo đức, truyền thống yêu nước của dân tộc cho học sinh, hơn thếnữa là sự biết ơn, kính trọng không chỉ đối với
Trang 1Mục lục
1 Mở đầu
2.3.1 Sử dụng kênh hình tạo tình huống bài học Trang 4
2.3.2 Sử dụng kênh hình trong nội dung bài học Trang 5
2.3.2.1.Sử dụng kênh hình kết hợp kĩ thuật đặt câu hỏi Trang 5
2.3.2.2 Sử dụng kênh hình kết hợp kĩ thuật mảnh ghép Trang 8
2.3.2.3 Sử dụng kênh hình kết hợp kĩ thuật sơ đồ tư duy Trang 11
2.3.3 Sử dụng tranh ảnh trong phần sơ kết bài học Trang 132.4 Hiệu quả của phương pháp dử dụng kênh hình Trang14
Trang 21 MỞ ĐẦU
Lịch sử là khoa học nghiên cứu, tái hiện lại một cách chân thực quá khứ của
xã hội loài người Trong phạm vi nhà trường, lịch sử là môn học tốt nhất có tácdụng giáo dục đạo đức, truyền thống yêu nước của dân tộc cho học sinh, hơn thếnữa là sự biết ơn, kính trọng không chỉ đối với cha ông, các vị anh hùng dân tộc
mà còn biết ơn, kính trọng đối với những người có cống hiến lớn cho nhân loại.Học tốt lịch sử giúp chúng ta có cái nhìn toàn diện hơn về quá khứ, rút ra đượcnhững kinh nghiệm quý báu cho hiện tại, từ đó đưa ra những dự báo cho tươnglai
Thế nhưng một nghịch lý, thực tế đáng buồn là hiện nay, thế hệ trẻ nhữngchủ nhân tương lai của đất nước lại khá thờ ơ đối với môn học lịch sử Có rấtnhiều lý do như quan niệm lịch sử chỉ là những sự kiện, con số khô khan, rấtkhó hình dung Ngoài ra một bộ phận không nhỏ phụ huynh và học sinh chorằng học lịch sử sẽ không có nhiều cơ hội lựa chọn ngành nghề cho tương lai, vìvậy học sinh không mặn mà với môn học Hậu quả là một bộ phận lớn học sinh,thậm chí là cả sinh viên đại học cũng khá mơ hồ về lịch sử dân tộc Thực tế đóthể hiện rất rõ trong kết quả của kỳ thi tốt nghiệp THPT, đại học, cao đẳng gầnđây
Nguyên nhân của hệ quả đó theo tôi, ngoài những lý do đã nêu trên, còn có
lý do không nhỏ xuất phát từ phía những thầy cô dạy môn học này đó là việcdạy chay, dạy theo phương pháp truyền thống “ thầy đọc, trò chép”… đã biếntiết học lịch sử trở nên nhàm chán và vô cảm đối với học sinh ở độ tuổi hiếu kỳ,ham thích những yếu tố mới lạ Nhưng với những lý do nói trên chúng ta hoàntoàn có thể khắc phục được bằng cách đổi mới phương pháp dạy học
Dạy – học như thế nào để đưa lại kết quả học tập tốt nhất là điều mong mỏicủa tất cả các thầy cô giáo Muốn vậy chúng ta phải không ngừng đổi mới trongphương pháp dạy học Bản thân mỗi chúng ta phải tổ chức một cách linh hoạtcác khâu lên lớp, từ khâu ổn định cho đến khâu cuối cùng là củng cố và dặn dò.Tất cả những hoạt động đó giúp cho học sinh lĩnh hội tri thức môn học một cáchchủ động và sáng tạo
Vấn đề đặt ra là làm thế nào để phát huy tính tích cực và chủ động của họcsinh trong tiết học lịch sử? Có rất nhiều biện pháp khác nhau như: Ứng dụngcông nghệ thông tin, phương pháp sử dụng đồ dùng trực quan, phương pháp liênmôn … Ngoài việc xây dựng hệ thống câu hỏi tích cực trong dạy học nói chung
và trong bộ môn lịch sử nói riêng thì phương pháp sử dụng đồ dùng trực quan
Trang 3bằng tranh ảnh(tranh vẽ mang nội dung lịch sử và tranh ảnh tư liệu trong sáchgiáo khoa) là một trong những phương pháp đem lại hiệu quả bài học cao nhất,sinh phát huy tính tích cực và sáng tạo của học sinh Quá trình hoạt động thốngnhất giữa thầy và trò nhịp nhàng sẽ giúp cho học sinh nắm vững kiến thức, hìnhthành kỹ năng, kĩ xảo và bồi dưỡng phẩm chất đạo đức, hình thành nhân cáchcho các em.
Mặt khác nhằm giảm bớt tỷ lệ học sinh yếu, kém, nâng tỷ lệ học sinh khá giỏi,
từ đó nâng cao chất lượng giáo dục
Tranh ảnh là một nguồn tư liệu quí, có giá trị tả lại những sự kiện, hiện tượnglịch sử, minh họa cụ thể tri thức lịch sử, giúp cho học sinh dễ ghi nhớ sự kiệnlịch sử, vận dụng tri thức lịch sử vào giải quyết tình huống thực tiễn, gắn “học điđôi với hành”, “ từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng” Tranh ảnh có tácdụng truyền cảm mạnh mẽ, sâu sắc, giáo dục những tư tưởng, quan điểm, ócthẫm mĩ, năng khiếu hội họa, lòng yêu nước, có trách nhiệm, nghĩa vụ đối vớiđất nước cho học sinh một cách đúng đắn, lành mạnh
Vì vậy, sử dụng kênh hình vào dạy-học trong bài “ Công cuộc xây dựng và phát triển kinh tế trong các thế kỉ X-XV” Sách giáo khoa Lịch sử 10- chương
trình cơ bản là đường đi ngắn nhất đưa tri thức lịch sử “xích lại” gần với nhậnthức của học sinh, tạo sự hứng thú, đam mê học tập cho học sinh, phát huy đượctính cực của học sinh, giúp cho học sinh biết đúng, hiểu đúng, biết phân tích,đánh giá, so sánh, biết liên hệ, nhớ lâu kiến thức lịch sử, phát triển ở học sinhnăng lực sáng tạo, năng lực giải quyết vấn đề, năng lực hợp tác, các kĩ năng xãhội, đáp ứng theo yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội
Mặc dù là giáo viên trẻ, chưa tích lũy được nhiều kinh nghiệm trong giảng dạynhưng tôi cũng xin mạnh dạn trình bày một số vấn đề về sử dụng kênh hình ( tranh ảnh) để phát huy tính tích cực và chủ động của học sinh trong dạy học
lịch sử ở trường thpt áp dụng cho bài “ Công cuộc xây dựng và phát triển kinh
tế trong các thế kỉ X-XV” Sách giáo khoa Lịch sử 10- chương trình cơ bản.
Với việc nghiên cứu đề tài này, tôi mong muốn sẽ giúp cho giáo viên tiến hànhmột giờ học có hiệu quả hơn, học sinh tích cực, hứng thú và yêu thích môn họchơn
Đề tài xoay quanh việc nghiên cứu dạy và học tập thông qua việc sử dụngkênh hình trong dạy học lịch sử ở trường thpt
Đối tượng mà tôi nghiên cứu là học sinh lớp 10B2 và học sinh lớp 10B3 trườngTHPT Như Xuân
Trang 42 NỘI DUNG 2.1 Cơ sở lí luận của đề tài:
Năng lực được hiểu là khả năng thực hiện có hiệu quả và có trách nhiệm cáchành động, giải quyết các nhiệm vụ, vấn đề thuộc các lĩnh vực nghề nghiệp, xãhội, hay cá nhân trong những tình huống khác nhau trên cơ sở hiểu biết, kĩ năng,
kĩ xảo, kinh nghiệm, cũng như sự sẵn sàng hành động có hiệu quả, có tráchnhiệm đạo đức Năng lực là một thuộc tính của nhân cách, đó là khả năng của cánhân phù hợp với từng ngành nghề trong lĩnh vực hoạt động cụ thể Nhờ vàokhả năng này con người thực hiện có hiệu quả các hoạt động đạt được mục đíchmong muốn
Năng lực của học sinh là khả năng làm chủ những hệ thống kiến thức, kỹnăng, thái độ, niềm tin, giá trị, trách nhiệm xã hội, vận hành (kết nối) chúng mộtcách hợp lý vào thực hiện thành công nhiệm vụ học tập và thể hiện ở tính sẵnsàng hành động của các em trong môi trường học tập phổ thông và những điềukiện thực tế đang xảy ra của xã hội
Cũng như các bộ môn khoa học khác, trong dạy học Lịch sử, quá trình nhậnthức Lịch sử của học sinh cũng tuân theo qui luật nhận thức con người Nhậnthức Mác-xít đã khẳng định: “ Từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng và
từ tư duy trừu tượng đến thực tiễn đó là con đường biện chứng của nhận thứcchân lí, nhận thức hiện thực khánh quan” Do đó để giúp học sinh tái tạo về bứctranh quá khứ, mà những hình ảnh đó học sinh không được quan sát trực tiếp, xa
lạ với đời sống hiện nay Sử dụng tranh ảnh là rất cần thiết trong quá trình tạohình ảnh, biểu tượng lịch sử, làm cụ thể hóa một sự kiện, hiện tượng lịch sử đểhọc sinh dễ hình dung về sự kiện ấy, nó không chỉ phát huy tính tích cực của họcsinh về hoạt động trí tuệ mà còn chú ý rèn luyện phát triển năng lực bộ môn, hợptác, tư duy sáng tạo, tìm tòi, khám phá, năng lực giải quyết vấn đề gắn vớinhững tình huống cụ thể của cuộc sống và nghề nghiệp cho học sinh
Trang 5Hình rồng và hoa dây
(Chùa Phật Tích –Bắc Ninh) Lễ tịch điền
biết gắn kết kênh hình với kênh chữ, chưa biết kết hợp trực quan với lời nói nêndẫn đến tình trạng, phần đông học sinh không quen, không biết đặt câu hỏi,không biết nhận xét, rút ra kết luận sau khi sử dụng tranh ảnh Từ đó dẫn đếngiáo dục theo định hướng năng lực học sinh cũng bị giáo viên làm “lu mờ” hoặclãng quên trong dạy- học lịch sử và không nâng cao được hiệu quả bài học Bên cạnh đó nhiều giáo viên dạy Lịch sử chỉ chú trọng đến nội dung lịch sửđấu tranh giải phóng dân tộc mà xem nhẹ nội dung lịch sử kinh tế, vì cho rằng:Lịch sử Việt Nam chiến tranh viết bằng máu nhiều hơn lịch sử phát triển kinh tế.Nội dung dạy- học lịch sử kinh tế chỉ qua loa, thậm chí cho học sinh đọc sáchgiáo khoa, sau đó giáo viên đọc chép cho học sinh ghi, không tạo sự đam mê họctập lịch sử và không góp phần phát triển theo năng lực học sinh Mặt khác chỉchú trọng đến cung cấp kiến thức lịch sử chuyên sâu mang tính hàn lâm khoahọc, xem nhẹ sự vận dụng kiến thức lịch sử cho người học vào giải quyết tìnhhuống thực tiễn
2.3 Phương pháp sử dụng kênh hình nhằm phát triển năng lực học sinh 2.3.1 Sử dụng tranh ảnh để tạo tình huống cho bài học:
Giáo viên đưa tranh ảnh: Lễ cày tịch điền; Hình rồng và hoa dây(chùa Phật Tích-Bắc Ninh); Bức tranh phác họa được cho là bến Cái Làng thuộc Vân Đồn- Quảng Ninh
Với tranh ảnh này GV chuyển giao nhiệm vụ cho học sinh:
- Những hình ảnh trên phản ánh nước ta ở thời kỳ nào?
Trang 6- Bối cảnh nước ta từ thế kỷ X- XV như thế nào?
- Bối cảnh đó đã tác động đến sự phát triển kinh tế ra sao?
- Thời kì này có những ngành kinh tế nào phát triển? Các ngành kinh tế đó pháttriển ra sao? Nguyên nhân phát triển các ngành kinh tế đó? Em thích nghề gìtrong các ngành kinh tế của bài học này?
Sử dụng tranh ảnh để tạo tình huống (mở bài) cho bài học, học sinh phải quansát tranh ảnh kết hợp kiến thức trong sách giáo khoa, tạo biểu tượng ngay từ đầu
về sự phát triển kinh tế Đại Việt từ thế kỷ X-XV, tạo sự chú ý, gây hướng thúhọc tập, phát huy tính tích cực cho học sinh, làm cho tư duy lôgic được hìnhthành, buộc học sinh phải động não và phát huy sở thích nghề nghiệp Qua tranhảnh những kiến thức cơ bản, trọng tâm, tư duy tri thức bài học mà học sinh cầnphải tìm hiểu, ghi nhớ một cách cụ thể, lâu bền hơn là chỉ đọc sách giáo khoa.Đồng thời góp phần phát triển vận dụng thuyết nhận thức, rèn luyện năng lực tưduy lô gíc đến phát triển năng lực chuyên môn
2.3.2 Sử dụng kênh hình trong nội dung bài học:
Bài “Công cuộc xây dựng và phát triển kinh tế trong các thế kỉ X-XV”,
Sách giáo khoa Lịch sử 10- chương trình cơ bản gồm có 4 mục, trong đó mục 4
đã giảm tải(không dạy) Vì vậy, tôi chỉ áp dụng phương pháp của đề tài này
trong mục 1, mục 2 và mục 3
2.3.2.1 Sử dụng kênh hình kết hợp với kĩ thuật dạy- học đặt câu hỏi trong mục 1 “Mở rộng, phát triển nông nghiệp”.
Trang 7
Giáo viên chuyển giao nhiệm vụ:
- Nhìn vào kênh hình trên hãy cho cô biết:
Những biểu hiện mở rộng và phát triển nông nghiệp Đại Việt từ thế kỷ X-XV?Nguyên nhân phát triển kinh tế nông nghiệp từ thế kỷ X-XV? Tại sao bấy giờgiai cấp thống trị lại quan tâm nhiều đến sản xuất nông nghiệp?
Tác dụng sự phát triển kinh tế nông nghiệp từ thế kỷ X-XV?
Với câu hỏi này học sinh không chỉ nêu được biểu hiện phát triển nôngnghiệp, mà còn đưa ra những nguyên nhân phát triển kinh tế, giải thích được vìsao giai cấp thống trị thời bấy giờ lại quan tâm nhiều đến sự phát triển nôngnghiệp là do: Đất nước mới trở lại độc lập, còn lạc hậu, cần phải củng cố quyền
Đê “quai vạc” thời nhà Trần năm 1248 Lễ tịch điền
Trang 8thống trị Đồng thời các em sẽ nêu được tác dụng phát triển nông nghiệp là làmcho đời sống nhân dân ấm no hạnh phúc, trật tự xã hội ổn định, độc lập đượccủng cố
Giáo viên giải thích chính sách quân điền là: thực hiện việc lấy đất công và ruộng bỏ hoang đem chia cho nông dân Nội dung chính của chế độ quân điền:
- Nhà nước đem ruộng đất do mình trực tiếp quản lý chia cho nông dân cày cấy
- Các quan lại, tuỳ theo chức vụ cao thấp, được cấp ruộng đất làm bổng lộc
- Ruộng trồng lúa, người làm thuê đến 60 tuổi phải trả lại cho nhà nước; ruộng trồng dâu được cha truyền con nối
Sau khi giải thích xong chế độ quân điền, giáo viên đặt câu hỏi mở rộng :Chính sách quân điền có tác dụng gì?
Khi học sinh xây dựng bài, đưa ra nhiều ý kiến khác nhau, làm cho không khílớp học sôi nổi, giáo viên đi đến chốt ý: Chính sách này cho phép giải quyết khá
ổn thoả mối quan hệ sở hữu ruộng đất giữa nhà nước với quý tộc quan lại vàgiữa nhà nước với nhân dân, còn có tác dụng làm giảm bớt bất công trong xãhội, góp phần động viên những người đã và đang có công đóng góp xây dựngquân đội, đánh giặc giữ nước, như Lê Lợi (Lê Thái Tổ) đã nói: "Người đi đánhgiặc thì nghèo, người đi rong chơi thì giàu, người đi chiến đấu thì không có mộtthước, một tấc đất để ở, mà những kẻ du thủ du thực không có ích gì cho nướclại có ruộng đất quá nhiều Nay sắc cho các đại thần bàn định số ruộng cấp choquan, quân và dân, trong từ đại thần trở xuống đến các người già yếu, mồ côi,goá chồng, đàn ông, đàn bà trở lên"
Ngoài ra, giáo viên giúp học sinh vận dụng, liên hệ thực tế thông qua câu hỏimở: Hiện nay,kinh tế nông nghiệp của nước ta phát triển như thế nào? Em sẽlàm gì để góp phần đưa nền sản xuất nông nghiệp của nước ta ngày càng hiệnđại hóa?
Với câu hỏi này đã tạo ra sự hiểu biết, liên hệ thực tế cho các em rất đa dạng.Sau khi học sinh tranh luận xong, giáo viên nhấn mạnh:
Nông nghiệp là ngành kinh tế chủ đạo nên nó đóng vai trò chủ đạo trongchiến lược phát triển kinh tế của nhà nước Nông nghiệp cung cấp đầu vào chocông nghiệp chế biến thực phẩm, chế biến xuất khẩu; đồng thời, sử dụng sảnphẩm của các ngành công nghiệp và dịch vụ, như: nhiên liệu, phân bón, hóachất, máy móc cơ khí, năng lượng, tín dụng, bảo hiểm Nông nghiệp Việt Nam
đã đóng vai trò đặc biệt quan trọng trong việc đảm bảo an ninh lương thực, tạoviệc làm và thu nhập cho trước hết là khoảng 80 % dân cư, là nhân tố quyết định
Trang 9xóa đói giảm nghèo, góp phần phát triển kinh tế đất nước và ổn định chính trị
-xã hội của đất nước Gần đây, tình hình kinh tế có khó khăn do bị tác động củakhủng hoảng và suy thoái kinh tế thế giới, nông nghiệp Việt Nam ngày càng rõvai trò là trụ đỡ của nền kinh tế, tiếp tục ổn định và có mức tăng trưởng Năm
2011 nông nghiệp đóng góp khoảng 20% GDP và chiếm 30% giá trị kim ngạchxuất khẩu quốc gia Việt Nam là một trong ba nước xuất khẩu gạo lớn nhất trênthế giới cùng với Ấn Độ, Thái Lan Sự phát triển nông nghiệp Việt Nam có cácngành nghề, đó là: Ngành chăn nuôi, ngành trồng trọt
Bản thân các em đều xuất thân từ thành phần nông dân Nên phương pháptrên đã khơi dậy những hiểu biết trong đời sống thực tiễn của bản thân và giađình làm cho học sinh tham gia học bài thảo luận với không khí học tập thoảimái, làm chủ kiến thức, hào hứng học tập, thể hiện sự hiểu biết, nắm vững trithức lịch sử của bài học, các em có điều kiện thể hiện năng lực khai thác kiếnthức từ sách giáo khoa, từ tranh ảnh, năng lực phân tích, đánh giá, rút ra cácnhận xét về sự phát triển kinh tế nông nghiệp từ thế kỷ X-XV Từ đó học sinh dễdàng chiếm lĩnh tri thức lịch sử mà không cần phải học vẹt, tạo sự ghi nhớ sâusắc, khó quên Đồng thời giúp cho học sinh không chỉ có kiến thức thực tế sâurộng mà còn tạo ra sự yêu thích, ham tìm hiểu để lựa chọn nghề nghiệp bản thân.Qua đó các em xác định được động cơ học tập và học tập suốt đời, có ý thứctrách nhiệm bản thân trong cuộc sống, xác định được bản thân luôn sống vì mọingười, nêu được trách nhiệm của người học sinh trong công cuộc xây dựng, pháttriển kinh tế hiện nay của đất nước
Như vậy, giáo viên đã hình thành phát triển năng lực tái hiện sự kiện, hiệntượng lịch sử đến năng lực thực hành bộ môn, năng lực xác định, giải quyết mốiliên hệ, ảnh hưởng, tác động giữa các sự kiện lịch sử, phân tích, so sánh và nănglực vận dụng kiến thức vào giải quyết tình huống thực tiễn
2.3.2.2 Sử dụng kênh hình kết hợp với kĩ thuật dạy- học mảnh ghép trong mục 2 “Phát triển thủ công nghiệp”.
Bát men ngọc thời Lý Hình rồng và hoa dây thời Lý
Trang 10(Chùa Phật Tích – Bắc Ninh)
Chuông qui điền Tháp Báo Thiên Vạc Phổ Minh Chùa Quỳnh Lâm
Đồng tiền đời Trần Súng thần cơ- nhà Hồ