ỨNG DỤNG bản đồ tư DUY TRONG GIẢNG dạy bài cấu TRÚC rẽ NHÁNH và bài cấu TRÚC lặp TIN học 11 NHẰM GIÚP học SINH LĨNH hội KIẾN THỨC sâu sắc

Để tìm hiểu về cách thức giảng dạy này tôi đã nghiên cứu cuốn sách “Bản đồ tư duy trong công việc” của Tony Buzan.Cuốn sách viết về hoạt động của bộ não, được thiết kế để giúp chúng ta h

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ

TRƯỜNG THPT ĐÔNG SƠN I

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

ỨNG DỤNG BẢN ĐỒ TƯ DUY TRONG GIẢNG DẠY BÀI “CẤU TRÚC RẼ NHÁNH” VÀ BÀI “CẤU TRÚC LẶP” TIN HỌC 11 NHẰM GIÚP HỌC SINH LĨNH HỘI

KIẾN THỨC SÂU SẮC.

Người thực hiện: Dương Thị Nga Chức vụ: Giáo viên

SKKN thuộc lĩnh vực (môn): Tin học

THANH HOÁ, NĂM 2019

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT

Chữ viết tắt Chữ viết đầy đủ

trung hoc phổ thông Trung học phổ thông

MỤC LỤC

1.MỞ ĐẦU 1

1.1 Lý do chọn đề tài 1

1.2 Mục đích nghiên cứu 2

1.3 Đối tượng nghiên cứu 2

1.4 Phương pháp nghiên cứu 2

2 NỘI DUNG 2

2.1 Cơ sở lí luận 2

2.1.1 Tư duy 2

2.1.1.1 Khái niệm tư duy 2

2.1.1.2 Đặc điểm của tư duy 3

2.1.1.3 Tư duy mở rộng 3

2.1.2 Bản đồ tư duy 4

2.1.2.1 Khái niệm BĐTD 4

2.1.2.2 Các vấn đề về tư duy 5

2.1.2.3 Cấu trúc bản đồ tư duy 5

2.1.3 Phạm vi ứng dụng của BĐTD trong giáo dục 6

2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm 6

2.3 Các giải pháp đã thực hiện để giải quyết vấn đề 7

2.3.1 Hướng đến học tích cực trong học tập môn Tin học với BĐTD 7

2.3.2 Sử dụng BĐTD trong dạy học bài 9: Cấu trúc rẽ nhánh 8

2.3.3 Sử dụng BĐTD trong dạy học bài 10: Cấu trúc lặp 11

2.4 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm đối với hoạt động giáo dục, với bản thân, đồng nghiệp và nhà trường 14

3 KẾT LUẬN, KIẾN NGHỊ 15

3.1 Kết luận 15

3.2 Kiến nghị 16

1.MỞ ĐẦU

1.1 Lý do chọn đề tài

Cùng với việc đổi mới mục tiêu và nội dung dạy học, vấn đề đổi mớiphương pháp dạy học theo triết lý lấy học sinh làm trung tâm (dạy học tích cực)được đặt ra một cách bức thiết Bản chất của quan điểm dạy học lấy học sinhlàm trung tâm là phát huy cao độ tính tự giác, tích cực, độc lập, sáng tạo của họcsinh

Để làm được điều đó thì vấn đề đầu tiên mà người giáo viên cần nhận thức

rõ ràng là quy luật nhận thức của học sinh Học sinh là chủ thể hoạt động chiếmlĩnh tri thức rèn luyện kỹ năng, kỹ xảo và thái độ chứ không phải là “cái bìnhchứa kiến thức” một cách thụ động Giáo viên cần là người gợi mở ra các trithức mới cho học sinh, hướng dẫn học sinh tự tìm tòi, nghiên cứu các vấn đề bêncạnh sự quan sát của giáo viên

Hiện nay, có rất nhiều cách thức giảng dạy theo hướng tích cực khác nhau

đã và đang được ứng dụng trong thực tế Một trong những cách thức giảng dạy

đó chính là ứng dụng bản đồ tư duy Để tìm hiểu về cách thức giảng dạy này tôi

đã nghiên cứu cuốn sách “Bản đồ tư duy trong công việc” của Tony Buzan.Cuốn sách viết về hoạt động của bộ não, được thiết kế để giúp chúng ta hiểuđược cỗ máy sinh học của chính chúng ta Cuốn sách còn giúp chúng ta hiểu rõhơn về hoạt động của bộ não và nên sử dụng nó như thế nào để có hiệu quả tối

ưu, hay có thể ghi nhớ lâu hơn, đọc nhanh hơn, hiệu quả hơn

Xuất phát từ thực tiễn giảng dạy tại trường THPT Đông Sơn 1, từ khả năngnhận thức của học sinh và chương trình môn học tôi nhận thấy nội dung mônTin học lớp 11 học về lập trình Pascal là một phần tương đối khó và là kiến thứcmới với hầu hết các em Môn học yêu cầu các em vừa phải nắm bắt, ghi nhớ cáccâu lệnh, vừa phải có tư duy logic toán học và kỹ năng sử dụng máy tính để cóthể lập trình giải các bài toán Vì thế, giáo viên cần phải có những phương phápdạy học giúp các em luôn có hứng thú với môn học để học tập tích cực và đạtkết quả tốt

Với một vài lý do trên, tôi mạnh dạn chọn đề tài: “Ứng dụng BĐTD trong giảng dạy bài “Cấu trúc rẽ nhánh” và bài “Cấu trúc lặp” Tin học 11 nhằm giúp học sinh lĩnh hội kiến thức sâu sắc” tại trường THPT Đông Sơn 1 Trong

SKKN này tôi đã tìm hiểu một số khái niệm cơ bản về tư duy và đặc điểm tưduy trong các hoạt động của con người Bên cạnh đó tôi tìm hiểu về BĐTD đã

được Tony Buzan sáng tạo ra với mục đích và thành phần như thế nào Với việcứng dụng BĐTD trong công việc giảng dạy, tôi ứng dụng trong việc giảng dạynội dung bài “Cấu trúc rẽ nhánh” (Bài 9 SGK Tin học 11) và bài “Cấu trúc lặp”(Bài 10 SGK Tin học 11).

1.2 Mục đích nghiên cứu

BĐTD là một công cụ tổ chức tư duy nền tảng, là phương pháp dễ nhất

để truyền tải thông tin vào não bộ rồi đưa thông tin ra ngoài bộ não Nó là mộthình thức ghi chép sử dụng màu sắc, từ khoá và hình ảnh để mở rộng và đào sâucác ý tưởng

BĐTD là một công cụ hữu ích trong giảng dạy và học tập ở trường phổthông cũng như ở các bậc học cao hơn vì chúng giúp giáo viên và học sinh trongviệc trình bày các ý tưởng một cách rõ ràng, suy nghĩ sáng tạo, học tập thôngqua biểu đồ, tóm tắt thông tin của một bài học hay một cuốn sách, bài báo, hệthống lại kiến thức đã học, tăng cường khả năng ghi nhớ, đưa ra ý tưởng mới,v.v…

Ứng dụng BĐTD giúp phát huy vai trò tích cực, chủ động của học sinhtrong học tập, rèn luyện tư duy khoa học, logic, tác phong sáng tạo, say mê, giúpcác em có hứng thú, yêu thích môn học và hiệu quả học tập cao hơn

1.3 Đối tượng nghiên cứu

- Bản đồ tư duy trong dạy học

- Nội dung các bài 9, bài 10 trong SGK Tin học 11

1.4 Phương pháp nghiên cứu

- Tham khảo, nghiên cứu sách báo và tài liệu trên mạng internet, đặc biệt là các tài liệu liên quan đến phương pháp dạy học

- Tham khảo ý kiến bạn bè, đồng nghiệp

- Thống kê toán học, phân tích kết quả

2 NỘI DUNG

2.1 Cơ sở lí luận

2.1.1 Tư duy

2.1.1.1 Khái niệm tư duy

Theo lôgic học: Tư duy là sự phản ánh thế giới khách quan vào đầu óc conngười một cách khái quát và gián tiếp

Theo Từ điển Bách khoa toàn thư Việt Nam, tập 4 (NXB Từ điển báchkhoa Hà Nội 2005): “Tư duy là sản phẩm cao nhất của vật chất được tổ chức

một cách đặc biệt - Bộ não người -Tư duy phản ánh tích cực hiện thực kháchquan dưới dạng các khái niệm, sự phán đoán, lý luận v.v ”

2.1.1.2 Đặc điểm của tư duy

a Tính “có vấn đề” của tư duy

Tư duy chỉ xuất hiện khi gặp những hoàn cảnh, những tình huống có vấnđề; những tình huống chứa một mục đích mới, một vấn đề mới mà vốn hiểubiết cũ, phương pháp hành động đã biết không thể giải quyết, buộc con ngườiphải vượt khỏi những phạm vi những hiểu biết trước đây và đi tìm cái mới.Muốn giải quyết vấn đề mới đó, đạt được mục đích mới đó, con người phảitìm cách giải quyết mới Điều đó buộc con người phải suy nghĩ, tức là conngười phải tư duy

b Tư duy lôgic

Tư duy lôgic là tư duy về mối quan hệ nhân quả mang tính tất yếu, tínhquy luật Vì vậy các yếu tố, đối tượng (gọi chung là các yếu tố) trong tư duylôgic bắt buộc phải có quan hệ với nhau, trong đó có yếu tố là nguyên nhân,

là tiền đề, yếu tố còn lại là kết quả, là kết luận

c Tư duy khoa học

Tư duy khoa học là tư duy có mục đích đảm bảo sự chính xác, hợp với cácquy luật tự nhiên và dựa trên các chứng cứ xác thực Vì vậy tư duy khoa học

là tư duy lôgic biện chứng duy vật Yêu cầu đối với tư duy khoa học là cáckết luận của tư duy khoa học phải kiểm chứng được và được kiểm chứng.Khoa học nghiên cứu sâu về từng hiện tượng, sự vật và các mối quan hệ trựctiếp, vì vậy tính chất chủ yếu của tư duy khoa học là phân tích, hay đặc trưngcủa tư duy khoa học là tư duy phân tích

biến chúng trở thành hình ảnh chủ đạo Khi các từ khoá trở thành hình ảnhchủ đạo, chúng sẽ kích thích cả hai bán cầu não một cách đặc biệt

b Hình ảnh chủ đạo

Một hình ảnh chủ đạo là hình ảnh khi được truyền đến não sẽ giúp ta nhớlại không chỉ một từ hoặc cụm từ riêng lẻ mà là cả một kho thông tin có liênquan theo hình thức đa chiều

Hình ảnh chủ đạo là nền tảng của trí nhớ và được gọi là những hình ảnh từngữ trí nhớ chủ đạo vì những hình ảnh này được xây dựng từ sự kết hợp cóchọn lọc giữa từ ngữ và hình ảnh – một sự kết hợp rất quan trọng trong việctạo ra các vết ký ức được khắc sâu trong não Hình ảnh chủ đạo hoàn toànkhông phải là hình ảnh thông thường Nó là hình ảnh được liên kết với một

từ khoá và khiến ta liên tưởng đến từ khoá đó Nó được tạo ra (bằng việc sửdụng các nguyên tắc trí nhớ) nhằm kích thích trí tưởng tượng và tái hiệnnhững kết hợp quen thuộc Một hình ảnh chủ đạo hiệu quả sẽ kích thích cảhai bán cầu não và sử dụng tất cả các giác quan Đây là một khái niệm trọngtâm trong các kỹ thuật lập BĐTD và sử dụng trí nhớ

2.1.2 Bản đồ tư duy

2.1.2.1 Khái niệm BĐTD

BĐTD là một công cụ tổ chức tư duy nền tảng, là phương pháp dễ nhất đểtruyền tải thông tin vào não bộ rồi đưa thông tin ra ngoài bộ não Nó là mộthình thức ghi chép sử dụng màu sắc, từ khoá và hình ảnh để mở rộng và đàosâu các ý tưởng

Hình 1: BĐTD ứng dụng trong dạy vật lý

2.1.2.2 Các vấn đề về tư duy

a Sự hoạt động của bộ não

Bộ não của chúng ta là một bộ máy xử lý phi thường và cực kỳ hiệu quả, cókhả năng hình thành những suy nghĩ vô hạn và tư duy mở rộng Nó có 5 chứcnăng chính:

Tiếp nhận: Não tiếp nhận thông tin qua các giác quan.

Lưu trữ : Não ghi nhớ, lưu trữ thông tin và có thể truy xuất thông tin theo

yêu cầu

Phân tích: Não nhận biết những mô hình và thích sắp xếp thông tin sao

cho có nghĩa: bằng cách kiểm tra thông tin và xem xét ý nghĩa

Kiểm soát : Não kiểm soát cách chúng ta quản lý thông tin theo những

cách khác nhau, tùy thuộc vào tình trạng sức khỏe, thái độ và môi trường sốngcủa từng người

Tác xuất : Não tác xuất thông tin nhận được thông tin qua suy nghĩ, lời

nói của chúng ta, thông qua hoạt động vẽ, di chuyển và tất cả các hình thức sángtạo khác

b Não với BĐTD

Thay vì bắt đầu điểm khởi đầu và tiếp tục từng bước một cho tới khi chúng

ta tiến đến điểm cuối, BĐTD bắt đầu bằng khái niệm trung tâm và toả ra cáchướng để thể hiện chi tiết Mỗi BĐTD là một sáng tạo độc đáo giúp ta nhớ lạithông tin chính xác

2.1.2.3 Cấu trúc bản đồ tư duy

BĐTD có cấu trúc gồm 4 yếu tố chính:

Đường nét: Dùng các đường kẻ (sử dụng đường cong là chính vì các

đường cong có tổ chức sẽ lôi cuốn và thu hút sự chú ý của mắt hơn rất nhiều) đểnối các nhánh chính tới hình ảnh và nối các nhánh với nhau, chúng ta sẽ hiểu vànhớ nhiều thứ hơn rất nhiều do bộ não của chúng ta làm việc bằng sự liên tưởng

Từ ngữ : Sử dụng một từ khoá trong mỗi dòng bởi vì mỗi từ khoá mang

lại cho BĐTD của chúng ta nhiều sức mạnh và khả năng linh hoạt cao Mỗi từhay mỗi hình ảnh đơn lẻ giống như một cấp số nhân, mang đến cho những sựliên tưởng và liên kết của nó diện mạo đặc biệt Khi chúng ta sử dụng những từkhoá riêng lẻ, mỗi từ khoá đều không bị ràng buộc, do vậy nó có khả năng khơidậy các ý tưởng mới, các suy nghĩ mới

Màu sắc : Luôn sử dụng màu sắc bởi vì màu sắc cũng có kích thích não

như hình ảnh Màu sắc mang đến cho BĐTD những rung động cộng hưởng,

mang lại sức sống và năng lượng vô tận cho tư duy sáng tạo và nó cũng thật vuimắt.

Hình ảnh: Do hình ảnh có giá trị tương đương cả nghìn từ và giúp chúng

ta sử dụng trí tưởng tượng của mình Một hình ảnh thú vị giúp chúng ta tậptrung vào những điểm quan trọng và làm bộ não của chúng ta phấn chấn hơn

2.1.3 Phạm vi ứng dụng của BĐTD trong giáo dục

Vì BĐTD có các yếu tố để làm cho hoạt động tư duy có hiệu quả:

- BĐTD đã thể hiện ra bên ngoài cách thức mà não bộ chúng ta hoạt động

Đó là liên kết, liên kết và liên kết Mọi thông tin tồn tại trong não bộ của conngười đều cần có các mối nối, liên kết để có thể được tìm thấy và sử dụng Khi

có một thông tin mới được đưa vào, để được lưu trữ và tồn tại, chúng cần kết nốivới các thông tin cũ đã tồn tại trước đó

- Việc sử dụng các từ khóa, chữ số, màu sắc và hình ảnh đã đem lại mộtcông dụng lớn vì đã huy động cả bán cầu não phải và trái cùng hoạt động Sự kếthợp này sẽ làm tăng cường các liên kết giữa 2 bán cầu não, và kết quả là tăngcường trí tuệ và tính sáng tạo của chủ nhân bộ não

Từ đó, ta thấy được BĐTD là một công cụ hữu ích trong giảng dạy và họctập ở trường phổ thông cũng như ở các bậc học cao hơn vì chúng giúp giáo viên

và học sinh trong việc trình bày các ý tưởng một cách rõ ràng, suy nghĩ sáng tạo,học tập thông qua biểu đồ, tóm tắt thông tin của một bài học hay một cuốn sách,bài báo, hệ thống lại kiến thức đã học, tăng cường khả năng ghi nhớ, đưa ra ýtưởng mới, v.v…

BĐTD chú trọng tới hình ảnh, màu sắc, với các mạng lưới liên tưởng (cácnhánh) Có thể vận dụng BĐTD vào hỗ trợ dạy học kiến thức mới, củng cố kiếnthức sau mỗi tiết học, ôn tập hệ thống hóa kiến thức sau mỗi chương, mỗi học

kì… và giúp cán bộ quản lí giáo dục lập kế hoạch công tác(Báo GD Thời đại, đọc thêm tại: http://www.gdtd.vn/channel/2741/201011/To-chuc-hoat-dong- day-hoc-voi-ban-do-tu-duy-1937431/ ).

2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm

Lập trình Pascal trong Tin học lớp 11 là một nội dung tương đối khó đốivới các em học sinh Phần lớn các em đều khó nắm bắt, ghi nhớ được các câulệnh và khó áp dụng để viết chương trình

Trong khi đó, phần lớn giáo viên khi dạy học bằng giáo án điện tử thườngchỉ sử dụng phần mềm Microsoft PowerPoint để trình chiếu bài giảng Với cáchlàm này, giáo viên chưa tạo được hứng thú, chưa phát huy được tính tích cực,

chủ động, sáng tạo của học sinh, học sinh chưa biết vận dụng các bài toán đã học

để giải quyết các bài toán khác, hoạt động của giáo viên vẫn là chủ yếu, học sinhđóng vai trò thụ động nên hiệu quả học tập chưa cao

2.3 Các giải pháp đã thực hiện để giải quyết vấn đề

2.3.1 Hướng đến học tích cực trong học tập môn Tin học với BĐTD.

Dạy học tích cực được hiểu: là một kỹ thuật dạy học có ý nghĩa đặc biệtquan trọng trong việc phát huy sự tham gia tích cực của học sinh vào quá trìnhhọc, kích thích được tư duy, sự sáng tạo và sự cộng tác làm việc của học sinh.Học sinh là chủ thể hoạt động, giáo viên là người thiết kế, tổ chức, hướng dẫn,tạo nên sự tương tác tích cực giữa người dạy và người học

Thông qua sự gợi ý hướng dẫn của giáo viên, học sinh phải liên tục hoạtđộng, vận dụng các hình thức tuy duy như: tư duy qua hình ảnh, tư duy qualogic các bước của kiến thức để không ngừng đạt được mục tiêu của bài học Việc sử dụng BĐTD trong dạy học sẽ giúp cho học sinh lĩnh hội kiến thứcmột cách tự nhiên nhất, việc đi từ hình ảnh (từ khóa) trung tâm đã làm cho họcsinh ý thức được việc muốn tìm hiểu, muốn lĩnh hội kiến thức mình sẽ học đượctrong bài học đó Thông qua đó, học sinh từ từ hoàn thiện “bức tranh” kiến thứcđược lồng ghép và hoàn thành một cách tự nhiên Cùng với việc học tập kiếnthức, hệ thống kiến thức mới và tái hiện kiến thức cũ, BĐTD còn giúp học sinhphát huy tính sáng tạo trong vẽ các đường nét, hình họa mô phỏng và đặc biệtlàm cho các em tính tự do sáng tác ra tác phẩm của mình Từ đó, học sinh sẽ cóthêm nhận thức về sự trân trọng công sức lao động và đặc biệt sẽ nhớ hơn kiếnthức do mình tự hệ thống lên

Như khi hướng dẫn học sinh tìm hiểu lệnh If-Then, các hoạt động tư duynhư: phân tích, tổng hợp, so sánh được mang ra sử dụng một cách linh hoạttrong khi tìm hiểu nội dung của vấn đề Học sinh sẽ được phân tích trong các

tình huống “rẽ nhánh” ở thực tế như: Nếu trời mưa thì tôi ở nhà, với những tình

huống rất gần gũi với học sinh đó giáo viên tiếp tục sử dụng hình ảnh phân tích

như: Nếu trời mưa thì tôi ở nhà, nếu không thì tôi đi học Từ câu nói đó, học

sinh thấy được việc phân tích các tình huống mà bài toán có thể xảy ra là mộtcông việc cần thiết để tìm hiểu sâu hơn vấn đề cần quan tâm Từ đó, giáo viênhướng dẫn học sinh, gợi ý cho học sinh thấy được việc các bài toán được rẽnhánh như thế nào và câu lệnh rẽ nhánh trong Pascal được thể hiện như thế nào?Trong BĐTD, việc sử dụng từ khóa (hình ảnh) trung tâm đã làm nổi bậttrọng tâm của bài toán, của nội dung vấn đề mà ta cần nghiên cứu, tìm hiểu Từ