SỬ DỤNG HÌNH ẢNH TRONG dạy học hóa học ở TRƯỜNG PHỔ THÔNG

Đó là lúc các thầy cô giáo phải nghĩ ra những phương phápmới để biến giờ học của mình trở nên thú vị hơn như đưa thực tế vào bài giảng,thí nghiệm trực quan, trò trơi ô chữ…Và một trong n

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ

TRƯỜNG THPT THẠCH THÀNH 2

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

SỬ DỤNG HÌNH ẢNH TRONG DẠY HỌC HÓA HỌC Ở

MỤC LỤC

1 MỞ ĐẦU

1.1 Lí do chọn đề tài: 01 1.2 Mục đích nghiên cứu: 01

1.4 Phương pháp nghiên cứu: 01

2.3.2.5 Sử dụng hình ảnh trong kiểm tra, đánh giá học sinh

2.3.2.6 Sử dụng hình ảnh trong học nhóm, chuyên đề, câu lạc bộ hóa học.

03 03 04 04 07 08 09 11 13

2.4 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm đối với hoạt động giáo dục, với bản thân, đồng nghiệp

20

1 MỞ ĐẦU

1.1 Lí do chọn đề tài: Là giáo viên khi đứng trên bục giảng và chứng kiến

học sinh nói chuyện riêng, không chú ý đến bài học, liên tục xem giờ, lôi bàimôn khác ra học hay học sinh gục mặt xuống bàn đó là dấu hiệu của một tiếthọc nhàm chán

Và câu hỏi đặt ra là: “Làm sao để thiết kế một tiết dạy thành công ?”, “làmsao để người học thực sự hứng thú và phát huy được trí tưởng tưởng, sáng tạo,

tư duy của mình?” Đó là lúc các thầy cô giáo phải nghĩ ra những phương phápmới để biến giờ học của mình trở nên thú vị hơn như đưa thực tế vào bài giảng,thí nghiệm trực quan, trò trơi ô chữ…Và một trong những phương pháp đó là

sử dụng hình ảnh trong dạy học

Hình ảnh đóng vai trò rất quan trọng trong việc nâng cao hiệu quả dạy học

môn Hóa học Bởi vì hình ảnh mang tính trực quan, sinh động, cụ thể; giúp họcsinh phát triển được năng lực tư duy, khả năng nhận thức và hiệu quả trong việctiếp thu kiến thức hóa học

Xuất phát từ lý do nêu trên tôi mạnh dạn nghiên cứu đề tài “SỬ DỤNG HÌNH ẢNH TRONG DẠY HỌC HÓA HỌC Ở TRƯỜNG PHỔ THÔNG ” 1.2 Mục đích nghiên cứu:

Đề tài này nhằm nghiên cứu các nội dung hóa học, các bài tập hóa học có thể

sử dụng hình ảnh trực quan trong chương trình hóa học THPT, từ đó giúp họcsinh có thể tiếp cận bài học Hóa Học một cách nhẹ nhàng, gần gủi, dễ hiểu, cũngnhư tạo được sự hứng thú trong học môn Hóa Học nhằm nâng cao chất lượngdạy học Hóa Học

1.3 Đối tượng nghiên cứu:

Hệ thống hình ảnh Hóa Học trực quan sinh động có thể áp dụng trong phạm

vi kiến thức Hóa Học trường THPT trong những bài học lý thuyết cụ thể, nhữngcâu chuyện hình ảnh vui về Hóa Học hay những bài tập trắc nghiệm, mỗi tiết lênlớp đều có các hình ảnh phù hợp để học sinh có thể hiểu một cách dễ dàng, từ đótạo hứng học tập, giáo viên truyền đạt kiến thức giúp học sinh lĩnh hội một cáchhiệu quả nhất

1.4 Phương pháp nghiên cứu:

- Nghiên cứu cơ sở , kỹ thuật xây dựng hệ thống hình ảnh phù hợp cho đề tài

- Nghiên cứu hệ thống bài học nội dung kiến thức SGK, tài liệu hình ảnh liênquan đến bài học, bài tập

2 NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

2.1 Cơ sở lý luận của sang kiến kinh nghiệm:

Việc sử dụng hình ảnh trong dạy học Hóa học ở trường phổ thông có sự khácbiệt so với các lĩnh vực khác Do đó, để tăng tính hiệu quả của việc sử dụng hìnhảnh, người giáo viên cần phải nắm vững một số nguyên tắc sau đây:

1. Hình ảnh phải chính xác, khoa học

Đây là nguyên tắc cơ bản và quan trọng nhất của một hình ảnh, đặc biệt làđối với các môn khoa học tự nhiên Hình ảnh phải mang tính trung thực, kháchquan, không được hư cấu, thêm bớt sự thật Bởi vì hình ảnh sẽ để lại ấn tượngsâu sắc trong trí nhớ và tư tưởng của học sinh Do đó, để truyền đạt những kiến

thức, thông tin đúng cho học sinh thì tất yếu hình ảnh phải mang tính chính xác

và khoa học

2. Hình ảnh có tính đơn giản, dễ hiểu

Một hình ảnh sẽ truyền tải được rất nhiều thông tin mà nếu dùng ngôn ngữthì khó diễn tả hết Tuy nhiên, ở trường phổ thông thì giáo viên nên chọn nhữnghình ảnh đơn giản, dễ hiểu; bởi vì ở lứa tuổi học sinh, khả năng tư duy của các

em còn hạn chế và chưa phát triển nhiều Nếu sử dụng những hình ảnh quáphức tạp, khó hiểu thì sẽ làm cản trở quá trình phát triển tư duy của các em,các em sẽ khó hiểu vấn đề, từ đó sẽ nhàm chán và không hứng thú với môn học

3. Đảm bảo sự phù hợp giữa hình thức và nội dung

Hình thức và nội dung của một hình ảnh luôn là hai yếu tố hòa quyện, đanxen lẫn nhau Một hình ảnh có nội dung hay nhưng không được đẹp, kém chấtlượng, không rõ nét thì hiệu quả truyền tải thông tin không cao, không lôi cuốn,hấp dẫn được người xem Ngược lại, một hình ảnh đẹp, chất lượng, rõ nétnhưng không phù hợp với nội dung thì cũng không đạt được kết quả mongmuốn

4. Hình ảnh phải hài hòa, cân đối

Một trong các tiêu chí quan trọng của hình ảnh là sự hài hòa, cân đối Khi

sử dụng, tùy theo địa điểm, mục đích và đối tượng, chúng ta cần phải lựa chọnhình ảnh có kích thước, màu sắc, nội dung phù hợp, tránh tình trạng sử dụnghình ảnh quá lòe loẹt, mờ nhạt hay có kích thước không thực tế Đặc biệt là khi

tự thiết kế các hình ảnh, người giáo viên cần phải chú ý về màu sắc và tỉ lệkích thước, đảm bảo cho hình ảnh trung thực, khách quan, hợp lí

5. Kết hợp linh hoạt giữa hình ảnh và lời nói để hỗ trợ, gợi mở cho học sinh

Sử dụng hình ảnh là một trong những phương pháp tối ưu nhằm phát triểnnăng lực tư duy cho học sinh Tuy nhiên, khả năng nhận thức và nhận xét ở lứatuổi của các em còn rất hạn chế Do đó, người giáo viên phải biết hỗ trợ, gợi mởcho các em trong quá trình xem Giáo viên không nên trực tiếp nói ra các vấn đề

mà cần khéo léo trong việc đặt câu hỏi, dẫn dắt học sinh suy nghĩ, nhận ra cácvấn đề đó Nếu cho học sinh xem hình ảnh mà giáo viên chỉ im lặng quan sát,theo dõi thì các em sẽ không tập trung, không biết hướng vào nội dung chính.Các em sẽ bị phân tán và hiểu theo nhiều hướng khác nhau Do đó, giáo viênphải sử dụng lời nói hỗ trợ kèm theo trong quá trình xem nhằm giúp các em dễhiểu, hướng vào nội dung chính mà hình ảnh muốn truyền tải Tuy nhiên, nếu

sử dụng lời nói quá nhiều trong khi xem sẽ làm cho học sinh nhàm chán, khôngcòn hứng thú Cho nên việc sử dụng lời nói đúng lúc, đúng chỗ, biết đặt nhữngcâu hỏi, gợi ý hợp lí, logic sẽ phát huy được khả năng truyền tải thông tin màhình ảnh mang lại một cách tối đa

6. Sử dụng hình ảnh đúng liều lượng, đúng thời điểm

Việc sử dụng hình ảnh trong dạy học sẽ mang lại hiệu quả cao Tuy nhiêntrong một tiết dạy, người giáo viên không nên sử dụng quá nhiều hình ảnh sẽlàm cho tiết học bị loãng, không tập trung vào trọng tâm, học sinh sẽ bị phân tán

và suy nghĩ theo nhiều hướng khác nhau Ngoài ra, hình ảnh chỉ sử dụng đúng

thời điểm cần thiết thì mới phát huy tối đa hiệu quả của nó Ví dụ: khi cần giảithích những hiện tượng thực tế, các ứng dụng trong đời sống, tìm hiểu về lịch sử

hay vấn đề trừu tượng trong hóa học

2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm:

Qua thực tế giảng dạy bộ môn Hoá Học tôi nhận thấy rằng học sinh dùkhả năng tư duy của các em có cao tới bao nhiêu đi nữa thì vẫn rất ngại nhữngbài học, bài tập khô khan trừu tượng mang tính lí thuyết hàn lâm mà trái lại các

em tỏ ra hứng thú với những bài giảng, bài tập có hình ảnh trực quan sinh độngcác em tỏ ra tò mò, hiếu kì và đã chủ động tiếp thu lĩnh hội kiến thức

Để khẳng định cho cơ sở trên trong năm học 2018 – 2019 tôi tiến hànhkhảo sát về khả năng của học sinh “chủ động tìm tòi khám phá Hóa Học quahình ảnh ” 2 lớp khối 10 đầu năm học so với kết thúc học kì I tôi nhận thấy họcsinh đã từng bước chủ động tiếp thu và chiếm lĩnh khiến thức khoa học trừutượng khô khan một cách thích thú và có niềm đam mê, mỗi khi các em thảoluận với nhau về một hình ảnh Hóa Học vui đẹp mắt các em đã học được nhiềukiến thức và nhen nhóm niềm đam mê môn học ngày một nhiều hơn Qua việckhảo sát này tôi thiết nghĩ dạy Hoá Học qua hình ảnh vô cùng bổ ích

Chia sẻ với các đồng nghiệp của mình tôi đã mạnh dạn viết sáng kiến

kinh nghiệm : “SỬ DỤNG HÌNH ẢNH TRONG DẠY HỌC HÓA HỌC Ở TRƯỜNG PHỔ THÔNG” trong phạm vi sáng kiến kinh nghiệm này tôi

không có tham vọng đưa ra tất cả hình ảnh Hoá Học chỉ nêu lên một vài suynghĩ của cá nhân coi đó là kinh nghiệm thực tế để các đồng nghiệp tham khảo và

- Đối với học sinh: yêu cầu học sinh biết phân tích, nhận dạng liên hệ và vậndụng phù hợp để lựa chọn tiếp thu tri thức

2.3.2 Các biện pháp tổ chức thực hiện:

2.3.2.1 Sử dụng hình ảnh khi dạy kiến thức mới

Khi dạy kiến thức mới, hình ảnh sẽ giúp ích rất nhiều cho giáo viên trongviệc truyền tải kiến thức đến học sinh Bởi vì, một bức ảnh sẽ nói lên được rấtnhiều ý tưởng mà lời nói của giáo viên không thể nào diễn đạt hết được Do đó,

sử dụng hình ảnh có hỗ trợ của máy chiếu sẽ giúp giáo viên tiết kiệm được thờigian và sức lực mà tính hiệu quả của việc truyền tải kiến thức lại cao hơn

Ví dụ 1: Hóa 10 – Bài : Bảng tuần hoàn các nguyên tố Hóa Học.

Áp dụng: Giới thiệu Hình ảnh nhà bác học Mendeleev người phát mình bảngHTTH các nguyên tố Hóa Học được vẽ bằng các ký hiệu Hóa Học

Ví dụ 2: Hóa 10 – Bài : Khái quát về nhóm Halogen.

Áp dụng: Giới thiệu Hình ảnh các nguyên tố Hóa Học nhóm VIIA và tính chất

- Flo là một chất oxy hóa, đồng thời là chất hóa học mạnh nhất trong số tất

cả các nguyên tố

- Khí hiếm Neon không tác động với bất kỳ chất nào Tuy nhiên, có nghiên cứu cho thấy Neon có tác dụng với flo

Ví dụ 3: Hóa 10 – Giới thiệu chương oxi – lưu huỳnh.

Lưu huỳnh là thành phần chủ yếu trong các loại chất nổ, như diêm chẳng hạn

Ví dụ 4: Hóa 11 – Giới thiệu nguyên tố Nito – Photpho.

Truyện qua tranh: Những phát minh hay phát kiến vĩ đại của con người thườngđược cấu thành từ 2 yếu tố là sự nỗ lực không ngừng trong quá trình thực hiện

và sự tình cờ Việc phát hiện nguyên tố phốt pho cũng không nằm ngoài quy luậtnày khi một nhà giả kim thuật người Đức là Hennig Brand đã tìm ra nguyên tốthứ 15 trong hệ thống bảng tuần hoàn hóa học khi ông đang cố gắng cô cạn nướctiểu với mục đích là tìm cách điều chế ra vàng Giống như tất cả các nhà giả kimthuật khác trong lịch sử, Hennig Brand luôn mày mò nghiên cứu những phươngpháp để tinh chế được vàng từ những thứ không phải là vàng Nhiều người vẫnkhông hiểu vì sao ông lại cho rằng nước tiểu có thể tạo ra chất biến các kim loạikhác thành vàng sau khi cô cạn đến mức tối đa, không ít ý kiến về sau đã cố tìnhchế nhạo ông với sự liên tưởng giữa màu vàng của nước tiểu và thứ kim loại quýgiá kia Mặc dù vậy không ai có thể phủ nhận đóng góp của ông đối với ngànhcông nghiệp hóa chất khi tìm ra được phốt pho trong nước tiểu thay vì tìm racách điều chế vàng

Ví dụ 5: Hóa 11 – Giới nguyên tố Cacbon – Silic.

Ví dụ 6: Hóa 11 – Mở đầu hóa Hữu cơ.

Tất cả các vật chất hữu cơ đều có sự xuất hiện của carbon, phần nhiều nguyên

tố H và có thể các nguyên tố khác O, Cl, N…

2.3.2.2.Sử dụng hình ảnh khi sửa bài tập

Khi giải một bài tập, ngoài việc học sinh nắm vững kiến thức thì khả năngkhái quát bài toán và liên kết các ý, các dữ kiện lại với nhau cũng không kémphần quan trọng Tuy nhiên, khả năng khái quát được bài toán là rất khó khănđối với học sinh Do đó, việc sử dụng hình ảnh sẽ giúp cho học sinh dễ dànghơn trong việc khái quát, liên kết các ý, các dữ kiện của bài toán Từ đó, các em

sẽ giải được bài toán mà không mấy khó khăn Khi giải các bài tập dài, có nhiều

dữ kiện phức tạp, ta nên tóm tắt thành sơ đồ giúp cho học sinh dễ hình dung,liên kết được các ý và giải một cách dễ dàng hơn

Ví dụ : Nhiệt phân hoàn toàn 83,68g hỗn hợp A gồm KClO 3 , Ca(ClO 3 ) 2 , CaCl 2

và KCl, thu được chất rắn B gồm CaCl 2 và KCl và một lượng O 2 vừa đủ để oxi hóa hoàn SO 2 thành SO 3 dùng để điều chế 250,68g dung dịch H 2 SO 4 60,97% Cho chất rắn B tác dụng với 360ml dung dịch chứa K 2 CO 3 0,5M (vừa đủ) thu được dung dịch D và kết tủa Lượng KCl trong dung dịch D nhiều nhất gấp 22/3 lần lượng KCl trong A.

a. Tính khối lượng kết tủa C.

b. Tính % khối lượng KClO 3 có trong A.

Bài toán này khá phức tạp, có nhiều dữ kiện, khó có thể hình dung bao quát và liên kết các ý Để bài toán này dễ hình dung hơn có thể tóm tắt hình ảnh như sau:

2.3.2.3.Sử dụng hình ảnh khi ôn tập củng cố

Khi dạy xong một tiết, một bài, một chương hay một phần kiến thức thì vấnđề quan trọng nhất là làm sao cho học sinh nắm được trọng tâm, khái quátnhững kiến thức đã học Tuy nhiên, vấn đề này không phải dễ dàng đạt được

Nó còn phụ thuộc rất nhiều vào khả năng và phương pháp giảng dạy của giáo

viên Việc sử dụng hình ảnh như sơ đồ, sơ đồ tư duy, biểu bảng sẽ giúp íchrất nhiều cho giáo viên trong các tiết ôn tập củng cố

Ví dụ: khi dạy xong chương Oxi-lưu huỳnh ở lớp 10 giáo viên có thể sử dụng sơ đồ tư duy để hệ

thống kiến thức cần đạt được hoặc cho học sinh tự vẽ sơ đồ tư duy, giúp các em hứng thú trong học tập, có cái nhìn tổng quát và dễ nhớ kiến thức hơn.

Hình Sơ đồ tư duy tóm tắt chương Oxi-lưu huỳnh

2.3.2.4 Sử dụng hình ảnh để mở rộng kiến thức, giải thích các hiện tượng

Hóa học là một môn khoa học liên quan rất nhiều đến đời sống và những hiện tượng xảy ra xung quanh chúng ta Tuy nhiên, nếu chỉ dùng lí thuyết và ngôn ngữ thông thường để giải thích cho học sinh thì tính hiệu quả không cao

mà còn gây ra sự nhàm chán Để tăng tính thuyết phục, sự hứng thú và niềm tin của học sinh vào khoa học thì việc sử dụng hình ảnh là sự lựa chọn đúng đắn Bởi vì, một hình ảnh có thể nói lên được rất nhiều thông tin và cũng là bằng chứng đáng tin cậy nhất mà việc dùng lời không thể diễn tả hết

Ví dụ : Khi dạy chương Nitơ-Phốt Pho lớp 11 nên sử dụng các đoạn video về

hiện tượng mưa axit, ma trơi

Mưa axit Nguyên nhân chính dẫn đến sự “axit hóa” các giọt nước mưa chủ yếu

đến từ hoạt động của con người, điển hình như việc đốt các nhiên liệu hóa thạch

(than, dầu, khí thiên nhiên…) hoặc quá trình nung chảy quặng kim loại, sự phuntrào núi lửa Khi đó, một lượng lớn khí SO2, NO, NO2…, đóng vai trò chính choviệc tạo thành mưa axit, cũng được thải ra môi trường.

Sức phá hủy khủng khiếp của mưa axit

Lý giải hiện tượng ma trơi theo góc nhìn khoa học

Trong xương và não người có nhiều photpho, sau khi chết, các vi khuẩn sẽphân hủy xác và sinh ra photphin (PH3) và điphotphin (P2H4) PH3 chỉ có thể bốccháy trong không khí ở nhiệt độ 150 độ C, tuy nhiên, do có lẫn P2H4 nên cả hai

sẽ tự bốc cháy trong không khí ở điều kiện thường Ở nghĩa địa, những chất độchại này len lỏi theo đất thoát ra và bốc cháy ngay khi tiếp xúc với không khí trênmặt đất Đó chính là nguyên nhân tạo nên ngọn lửa đốm xanh Phản ứng hóa họcnày xuất hiện cả ngày lẫn đêm, tuy nhiên ánh sáng ban ngày làm ta không nhìnthấy được, mà chỉ có thể hiện rõ vào ban đêm

2.3.2.5 Sử dụng hình ảnh trong kiểm tra, đánh giá học sinh

Xu hướng mới của nền giáo dục hiện nay là hướng đến phát triển năng lực

và chú ý nhiều hơn đến sở thích của người học Do đó, việc kiểm tra, đánh giácũng phải thay đổi cho phù hợp và tương xứng Yêu cầu đặt ra là phải kiểm tra,đánh giá được nhiều năng lực của người học Các nhà giáo dục đã chú ý tới việc

sử dụng hình ảnh trong kiểm tra, đánh giá (điển hình là chương trình PISA).Bởi vì, hình ảnh chứa rất nhiều thông tin, mang tính trực quan và thực tế cao.Chính vì thế, nó đã giúp cho người học không còn áp lực nặng nề về lí thuyếtmang tính hàn lâm, tránh tình trạng học tủ, học vẹt

Ví dụ 1 Nhìn hình đoán nguyên tố Hóa Học

A Heli ArgonB C. Oxy D Nito

A Clo B. Flo C. Iot D Brom