Nâng cao hiệu quả dạy học chương amin – amino axit – protein thông qua việc xây dựng hệ thống các câu hỏi gắn với thực tiễn

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓATRƯỜNG THPT NGUYỄN TRÃI ------SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM NÂNG CAO HIỆU QUẢ DẠY HỌC CHƯƠNG AMIN – AMINO AXIT – PROTEIN THÔNG QUA VIỆC XÂY DỰNG HỆ THỐNG CÁ

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓA

TRƯỜNG THPT NGUYỄN TRÃI

- -SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

NÂNG CAO HIỆU QUẢ DẠY HỌC CHƯƠNG AMIN – AMINO AXIT – PROTEIN THÔNG QUA VIỆC XÂY DỰNG HỆ THỐNG CÁC CÂU HỎI GẮN VỚI THỰC TIỄN

Người viết: Tào Minh Tiến Chức vụ : Giáo viên

SKKN thuộc môn: Hóa Học

THANH HÓA NĂM 2019

MỤC LỤC

Trang

PHẦN I: MỞ ĐẦU 1

1.1 Lý do chọn đề tài 1

1.2 Mục đích nghiên cứu 2

1.3 Đối tượng nghiên cứu 2

1.4 Phương pháp nghiên cứu 2

PHẦN II: NỘI DUNG 3

2.1 Cơ sở lý luận 3

2.2 Thực trạng vấn đề 4

2.3 Các biện pháp tiến hành 5

2.3.1 Liên hệ thực tế 5

2.3.2 Hệ thống kiến thức 6

2.3.2.1 Câu hỏi thực tế 6

2.3.2.2 Bài tập trắc nghiệm 14

2.4 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm 16

PHẦN III: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 18

3.1 Kết luận 18

3.2 Kiến nghị 18

TÀI LIỆU THAM KHẢO

[1] Sách giáo khoa Hóa học lớp 12 - Bộ giáo dục và đào tạo - NXB giáodục, 2008

[2] Dạy học bằng sự đa dạng các phương pháp - Tạp chí dạy và học ngàynay - Trịnh Văn Biều, 2003

[3] Hóa học và ứng dụng - Tạp chí của hội hóa học Việt Nam, 2006

[4] Hóa học vui - NXB khoa học kỹ thuật Hà Nội - Nguyễn Xuân Trường,2008

[5] 385 câu hỏi và đáp về hóa học với đời sống - NXB giáo dục - NguyễnXuân Trường, 2006

[6] Hóa học quanh ta - NXB giáo dục - Dương Văn Đảm, 2006

[7] Bài tập định tính và câu hỏi thực tế hóa học 12, tập 1 NXB giáo dục PGS TS Nguyễn Hữu Đĩnh, PGS TS Lê Xuân Trọng, 2002

-[8] Nguồn Internet

Để thực hiện mục tiêu của giáo dục là giúp học sinh phát triển toàn diện

về đạo đức, trí lực, thể chất, thẩm mĩ thì yếu tố quyết định đến kết quả giáodục là đổi mới phương pháp giáo dục Đối với môn hóa học ở trường phổthông: các khái niệm, các định luật, bản chất hóa học rất trừu tượng, khó hiểu,khô cứng, dễ nhàm chán dễ làm cho học sinh thụ động trong việc tiếp thu,cảm nhận Nhưng tính đặc thù và cũng là lợi thế của môn hóa học là các bàihọc gắn liền với thực tế Vì vậy để đổi mới trong dạy học hóa học ngoài việcđổi mới các phương pháp như: dạy học dự án, thảo luận nhóm, nêu vấn đề thìviệc gắn các kiến thức thực tế vào nội dung bài dạy là cần thiết

Từ thực tế đó tôi nhận thấy để nâng cao hứng thú học tập môn hóa họccủa học sinh phổ thông hiện nay, người giáo viên ngoài việc cần phát huy tốtcác phương pháp dạy học tích cực, cần khai thác thêm các hiện tượng thực tiễntrong đời sống đưa vào bài giảng bằng nhiều hình thức khác nhau nhằm pháthuy tính tích cực, sáng tạo của học sinh tạo niềm tin, hứng thú trong học tậphóa học ở phổ thông Trong quá trình giảng dạy, tôi cũng nhận thấy phần lớnhọc sinh chưa biết cách vận dụng kiến thức của chương Amin – Amino axit –

Protein để giải thích các hiện tượng thực tiễn, bởi nhiều giáo viên cũng như cácnguồn tài liệu rất ít khi đề cập đến vấn đề này Từ những lí do đó mà tôi mạnh

dạn đưa ra sáng kiến kinh nghiệm: “Nâng cao hiệu quả dạy học chương Amin – Amino axit – Protein thông qua việc xây dựng hệ thống các câu hỏi gắn với thực tiễn”

1.2 MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU

Thống kê một số hiện tượng hóa học thực tiễn trong chương Amin –Amino axit – Protein, từ đó vận dụng các hiện tượng đã được hệ thống trongcác bài cụ thể để dạy học hóa học nhằm giáo dục ý thức và tăng hứng thú, hiệuquả học tập cho học sinh

1.3 ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU

Nghiên cứu những hiện tượng thực tiễn có thể giải thích bằng cách vậndụng kiến thức của chương Amin – Amino axit – Protein

Xây dựng hệ thống câu hỏi gắn với thực tiễn nhằm minh họa, cũng cố,nâng cao các nội dung kiến thức cần truyền đạt trong từng bài cụ thể

Tích hợp hệ thống câu hỏi với các vấn đề an toàn thực phẩm, bảo vệ môitrường, giáo dục hướng nghiệp trong quá trình giảng dạy (các lớp 12C1, 12C3,12C4 của trường THPT Nguyễn Trãi)

1.4 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

- Phương pháp nghiên cứu xây dựng cơ sở lý thuyết.

- Phương pháp điều tra khảo sát thực tế, thu thập thông tin.

- Nghiên cứu luật giáo dục về đổi mới chương trình giảng dạy, phương

pháp dạy học

PHẦN II: NỘI DUNG

2.1 CƠ SỞ LÝ LUẬN

2.1.1 Hệ thống ý nghĩa của việc học tập môn hóa học ở trường phổ thông

Thực hiện nghị quyết 29-NQ/TW về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục

và đào tạo, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong điều kiện kinh

tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế [2] Các phươngpháp dạy học đã có nhiều thay đổi, nhưng chủ yếu vẫn hướng tới các mục tiêu:

- Giúp học sinh nhìn nhận sự vật hiện tượng dưới góc độ khoa học, tránhhiện tượng duy tâm, mê tín dị đoan

- Giáo dục ý thức bảo vệ môi trường

- Hiểu biết về những biện pháp hóa học để nâng cao năng suất lao động

- Hiểu biết về ứng dụng của hóa học vào một ngành sản xuất quan trọngtrong đời sống góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống

- Phát triển năng lực nhận thức cho học sinh

- Rèn cho học sinh các kĩ năng làm việc chuẩn xác và có kế hoạch

- Biết sử dụng các chất hóa học vào mục đích chính đáng

- Hình thành cho học sinh niềm đam mê, tình yêu khoa học

2.1.2 Cơ sở của việc sử dụng các hiện tượng hóa học thực tiễn vào bài dạy hóa học nhằm tăng hứng thú, say mê và ý thức học tập bộ môn

2.1.2.1 Tổ chức hoạt động hướng dẫn học sinh học tập theo hướng tích hợp

Khi dạy kiến thức hóa học bất kể lĩnh vực nào: cấu tạo nguyên tử,phương trình hóa học, dung dịch… đều liên quan đến các hiện tượng tự nhiênhoặc các môn khác Nên khi sử dụng những câu hỏi theo hướng tích hợp sẽ làmcho học sinh chủ động tìm tòi câu trả lời, đồng thời sẽ thấy sự liên quan giữacác môn học với nhau và sự gắn liền kiến thức khoa học với thực tiễn [2]

2.1.2.2 Tổ chức hoạt động hướng dẫn học sinh cách thiết lập các nội dung học với thực tiễn

Học sinh sẽ cảm thấy hứng thú và dễ ghi nhớ bài hơn nếu trong quá trìnhdạy và học giáo viên luôn có định hướng liên hệ giữa kiến thức sách giáo khoavới thực tiễn đời sống hàng ngày Ví dụ: vì sao khi nấu canh mà bỏ muối ngay

từ đầu thì đun nước sẽ lâu sôi hơn Giải thích: vì dung dịch sẽ có nhiệt độ sôicao hơn dung môi

2.1.2.3 Tổ chức hoạt động hướng dẫn học sinh thông qua các tình huống giả định bằng các hiện tượng thực tiễn

Trong quá trình dạy học nếu giáo viên chỉ áp dụng một hình thức dạy họcthì sẽ gây cảm giác nhàm chán Giáo viên có thể áp dụng nhiều phương phápdạy học lồng ghép vào nhau Trong đó giảng dạy bằng phương pháp đưa ra cáctình huống giả định để học sinh tranh luận, vừa phát huy tính tích cực chủ độngcủa học sinh vừa tạo được môi trường thoải mái để các em trao đổi, từ đó các

em sẽ yêu thích môn học hơn

2.2 THỰC TRẠNG VẤN ĐỀ

2.2.1 Thuận lợi

Trong quá trình giảng dạy môn hóa, giáo viên (100% đã đạt chuẩn) đều

cố gắng thay đổi phương pháp giảng dạy của mình theo hướng phát huy tínhtích cực của học sinh thông qua các phương pháp như: phương pháp trực quan,phương pháp giải quyết vấn đề, phương pháp vấn đáp, phương pháp liên hệthực tế trong bài giảng…

Giáo viên đã có sử dụng các đồ dùng và phương tiện dạy học như thínghiệm, mô hình, tranh… và từng bước ứng dụng công nghệ thông tin trongdạy học hóa học Học sinh có chú ý nghe giảng, tập trung quan sát thí nghiệm,giải thích một số hiện tượng trong cuộc sống và suy nghĩ trả lời các câu hỏi do

giáo viên đặt ra Học sinh tích cực thảo luận nhóm và đã đem lại hiệu quảtrong quá trình lĩnh hội kiến thức.

2.2.2 Khó khăn

Hiện nay ở nhiều trường, một số học sinh chưa biết tác dụng của mônhóa học, do việc giảng dạy ở trường còn mắc phải một số khuyết điểm: cònthiên về lý thuyết thiếu thực tế, chưa cung cấp cho học sinh các kiến thức hóahọc có ứng dụng nhiều trong thực tiễn, do điểm đầu vào thấp cho nên khảnăng vận dụng kiến thức để lý giải các hiện tượng liên quan đến hóa học đốivới học sinh còn khó khăn

Do đó, để khắc phục các nhược điểm trên và để nâng cao khả năng vậndụng lý thuyết vào thực tiễn, để tạo hứng thú trong việc học môn hóa học thìviệc liên hệ thực tế trong quá trình giảng dạy là cần thiết

2.3 CÁC BIỆN PHÁP TIẾN HÀNH

2.3.1 Liên hệ thực tế

2.3.1.1 Liên hệ thực tế khi giới thiệu bài giảng mới

Cách nêu vấn đề này có thể tạo cho học sinh bất ngờ, có thể là một câuhỏi rất khôi hài hay một vấn đề rất bình thường mà hàng ngày học sinh vẫn gặpnhưng lại tạo sự chú ý quan tâm của học sinh trong quá trình học tập

2.3.1.2 Liên hệ thực tế qua các phản ứng hóa học cụ thể trong bài học

Cách nêu vấn đề này có thể sẽ mang tính cập nhật, làm cho học sinhhiểu và thấy được ý nghĩa thực tiễn bài học [2] Giáo viên có thể giải thích đểgiải tỏa tính tò mò của học sinh

2.3.1.3 Liên hệ thực tế sau khi đã kết thúc bài học

Cách nêu vấn đề này có thể giúp học sinh căn cứ vào những kiến thức

đã học tìm cách giải thích hiện tượng ở nhà hay những lúc bắt gặp hiện tượng

đó, học sinh sẽ suy nghĩ câu hỏi vì sao lại có hiện tượng đó? Bên cạnh đó giáo

viên có thể nêu nội dung dưới hình thức các câu hỏi trắc nghiệm hoặc câu hỏighép đôi… để cho học sinh làm quen với hình thức thi mới của môn hóa học.

2.3.1.4 Liên hệ thực tế thông qua những câu chuyện ngắn có tính chất khôi hài, gây cười có thể xen vào bất cứ thời gian nào trong suốt tiết học

Hướng này có thể góp phần tạo không khí học tập thoải mải Đó cũng làcách kích thích niềm đam mê học hóa

2.3.1.5 Tiến hành tự làm thí nghiệm qua các hiện tượng thực tiễn xung quanh đời sống hằng ngày… sau khi đã học bài giảng

Cách nêu vấn đề này có thể làm cho học sinh căn cứ vào những kiếnthức đã học tìm cách giải thích hay tự tái tạo lại kiến thức qua các thí nghiệm.Giúp học sinh phát huy khả năng ứng dụng hóa học vào đời sống thực tiễn

2.3.1.6 Để nâng cao kiến thức hóa học thực tế, giáo viên có thể phối hợp với nhà trường tổ chức các hoạt động ngoại khóa cho học sinh như đưa các em đi tham quan các nhà máy sản xuất, các khu công nghiệp…

Qua đó, các em sẽ có cơ hội tham khảo, bổ sung các kiến thức còn trống

và tìm hiểu xác thực hơn tác động của hóa học đến đời sống của chúng ta

2.3.2 Hệ thống kiến thức có liên quan đến các hiện tượng thực tế trong chương Amin – Amino axit – Protein

2.3.2.1 Câu hỏi thực tế dùng trong giảng dạy

Câu 1: Vì sao cá có mùi tanh?

thịt cá Mặt khác, khi cá đã chết hoặc bị ươn, càng để lâu cá càng tanh hơn vìmột số vi khuẩn có khả năng biến các bazơ bay hơi trong cá thành trimetylamin

Phân tích, vận dụng

Tính chất vật lí của amin: metyl amin, đimetyl amin, trimetyl amin, etylamin là những chất khí, mùi khai khó chịu, tan nhiều trong nước [1]

Câu 2: Dựa vào kiến thức đã học hãy đề xuất một số cách dùng để khử mùi

tanh của cá trong quá trình chế biến thức ăn?

Gợi ý trả lời

Ngâm rửa cá: Ngâm với nước chanh tươi: Dùng chanh tươi vắt lấy nước,

ngâm cá khoảng vài phút sau đó làm sạch như bình thường Cá sẽ sạch nhớt vàkhông bị tanh Nhưng lưu ý, không nên ngâm cá quá lâu sẽ mất vị tươi của cá

Không đậy vung khi nấu: Khi nấu, các amin trong cá sẽ bị phân hủy, do

đó không nên đậy nắp nồi để mùi tanh bốc hơi dễ dàng

Tẩm ướp gia vị: Dùng những chất chua như khế, chanh, mẻ, giấm, me

nấu với cá sẽ làm bớt hoặc hết mùi tanh [3]

Phân tích, vận dụng

Tính bazơ của amin: (CH3)3N + HCl  (CH3)3NHCl

Câu 3: Mì chính là gì? Tác hại đối với trẻ nhỏ khi sử dụng mì chính quá nhiều?

Gợi ý trả lời

Mì chính hay còn gọi là bột ngọt – một chất điều vị có giá trị trong côngnghiệp thực phẩm Mì chính có tên tiếng anh là monosodium glutamate hayseasoning glutamate (viết tắt là MSG), công thức hóa học là C5H8NO4Na [5]

Mì chính – “Kẻ giết người thầm lặng”

Mì chính được phát hiện từ năm 1860 bởi các nhà khoa học người Đức

rong biển và thu được natri glutamat là Ikeda Mì chính gây ảnh hưởng đến thầnkinh, hệ tiêu hóa, làm chậm sự phát triển chiều cao ở trẻ nhỏ…

Phân tích, vận dụng

Công thức cấu tạo của natri glutamat: HOOCCH2CH2CH(NH2)COONa

Câu 4: Tại sao vắt chanh vào sữa tươi thấy kết tủa, uống vào có bị ngộ độc

không [4]?

Gợi ý trả lời

Khi vắt chanh vào sữa, có nghĩa là bạn làm tăng độ acid trong môi trườngsữa (vì trong chanh có nhiều acid citric) Trong môi trường acid, casein trongsữa (casein là một loại protein phổ biến nhất trong sữa) sẽ kết tủa, tạo thànhcục Và như có thể nhiều bạn đã biết, ở pH thấp hơn điểm đẳng điện của proteinthì protein (ở đây chủ yếu là casein) trở nên không ổn định và dễ dàng bị biếntính, tạo kết tủa

Trong công nghiệp, người ta lợi dụng tính chất này để sản xuất ra các sảnphẩm từ sữa như yogurt, phô mai… Như vậy, hiện tượng kết tủa sữa mà bạnthấy không phải là chất độc

Phân tích, vận dụng

Tính chất vật lí của protein: Nhiều protein bị đông tụ lại khi đun nóng, sựđông tụ và kết tủa protein cũng xảy ra khi cho axit, bazơ hoặc một số muối vàodung dịch protein [1]

Câu 5: Tại sao nem chua có thể dùng để ăn mà không cần đun nấu?

Gợi ý trả lời

Nem chua là một sản phẩm của quá trình lên men lactic thịt sống (phânhủy protein thành các polypeptit nhỏ hơn hoặc các axit amin) Bản chất của quátrình lên men là chuyển hóa đường thành acid lactic nhờ hoạt động của vi khuẩnlactic Quá trình chín của nem không qua quá trình gia nhiệt nên phần lớn cácchất dinh dưỡng có trong thịt không bị mất đi Nem chua có hương vị đặc trưngcủa sản phẩm lên men, giúp cho người ăn có cảm giác dể chịu khi ăn cũng nhưtốt cho quá trình tiêu hóa [8]

Tóm lại, nem chua là món tươi ngon chín nhờ vào men lá mà khôngthông qua đun nấu và cũng hoàn toàn không sử dụng bất kì chất bảo quản nào

Vì vậy có thể dùng làm đồ ăn, nhưng việc bảo quản nem đòi hỏi phải cẩn thận.Nếu bảo quản không tốt, nem có thể bị mốc, chín quá ăn sẽ không ngon, thậm

Sơ đồ thang pH của da

Trên thực tế, sức khỏe của làn da có mối quan hệ trực tiếp với sự cânbằng giữa tính axit và độ kiềm, được đo bằng thang pH Tất cả các loại xàphòng, kem dưỡng da, chất tẩy rửa và các sản phẩm chăm sóc da khác đều cóảnh hưởng đến độ pH của làn da bạn.

Xà phòng có mức độ pH chung từ 9 đến 10, có thể làm cho làn da củabạn cảm thấy rất sạch, nhưng làm da bị khô, mất nước Nó loại bỏ tất cả cácchất dầu tự nhiên ra khỏi da của bạn làm cho độ pH quá kiềm Điều này có thểgây ra một loạt các vấn đề mới – da trở nên khô, bong tróc, và dễ bị viêm.Khiến các tuyến bã nhờn sản xuất quá mức dầu để bù đắp cho sự khô da gây racác lỗ chân và bề mặt bị tắc Khi da quá khô và không đều, nó cũng có thể dẫnđến các nếp nhăn [7]

Sữa rửa mặt thường có mức độ pH thấp hơn nhiều so với xà phòng vànhẹ nhàng hơn so với da của bạn

Gợi ý trả lời

Sở dĩ như vậy bởi có một số chất trong nước mắm như sắt nó sẽ phản ứngkết tủa với protein ở trên trứng thì sẽ làm cho trứng có màu đen Nó chỉ là phảnứng bình thường không nguy hại gì đối với cơ thể [4]

Phân tích, vận dụng

Phản ứng màu biure của protein: Protein có phản ứng màu biure với một

số hóa chất như Cu(OH)2, HNO3…

Câu 8: Tại sao người tập gym cần ăn thực phẩm nhiều đạm?

Gợi ý trả lời

Khi tập gym, các sợi cơ sẽ bị phá hủy ở mức độ thấp, ngay sau đó bộ não

sẽ nhận ra và tập trung chất đạm trong cơ thể nhằm bù đắp lại phần cơ bị pháhủy Nhờ vậy, phần cơ bắp đó sẽ trở nên to và khỏe hơn Tuy nhiên, để có đủchất đạm nhằm phục hồi và phát triển cơ, bạn cần phải hấp thụ đủ lượng chấtđạm mà cơ thể cần

Các nguồn thực phẩm giúp tăng cơ nhanh thường rất giàu đạm như thịt,

cá trứng, sữa… Đó là nguồn protein chứa các nhóm amino axit mà cơ thểkhông có khả năng tự tổng hợp [6]

Phân tích, vận dụng

Vai trò của protein đối với sự sống: Protein là cơ sở tạo nên sự sống, cóprotein mới có sự sống Về mặt dinh dưỡng, protein là hợp phần chính trongthức ăn của người và động vật Cơ thể động vật không thể tự tạo nên protein màphải chuyển hóa protein trong thức ăn thành protein của mình [1]

2.3.2.2 Bài tập trắc nghiệm dùng trong củng cố, nâng cao [8]

Câu 1: Cách bảo quản thực phẩm (thịt, cá ) an toàn là sử dụng

A phân đạm, nước đá B nước đá, nước đá khô.

C nước đá khô, fomon D fomon, nước đá.