Trong những năm gần đây, trong các kỳthi, các câu hỏi liên quan đến hình vẽ thí nghiệm được đề cập khá nhiều trong trongcác đề thi, đặc biệt các đề thi thử THPTQG của các trường trên cả
Trang 1M C L C Ụ Ụ
1 MỞ ĐẦU 2
1.1 LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI 2
1.2 MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU 2
1.3 ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU 2
1.4 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 2
2 NỘI DUNG 2
2.1 CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA ĐỀ TÀI 2
2.2 THỰC TRẠNG CỦA ĐỀ TÀI TRƯỚC KHI ÁP DỤNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM 3
2.3 CÁC GIẢI PHÁP SỬ DỤNG ĐỂ GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ 3
2.3.1 Cơ sở lí thuyết 3
2.3.2 Một số câu hỏi và bài tập hóa học liên quan đến hình vẽ thí nghiệm 4
2.4 HIỆU QUẢ CỦA ĐỀ TÀI 19
3 KẾT LUẬN 19
3.1 KẾT LUẬN 19
3.2 KIẾN NGHỊ 20
Trang 21 MỞ ĐẦU 1.1 Lí do chọn đề tài
Trong những năm gần đây việc đổi mới phương pháp dạy học được quan tâm đặcbiệt trong các cấp học phổ thông
Đổi mới phương pháp học tập nhằm phát huy tối đa sự sáng tạo và năng lực tựđào tạo của người học; coi trọng thực hành thí nghiệm, tránh nhồi nhét kiến thức, tránhtình trạng học vẹt, học chay
Hóa học là môn khoa học thực nghiệm và lí thuyết Vì vậy các bài tập thựcnghiệm hóa học có vai trò quan trọng đối với học sinh
Trong dạy học hóa học, bài tập hóa học là nguồn quan trọng để học sinh thunhận kiến thức, củng cố khắc sâu nhưng lí thuyết đã học, phát triển tư duy sáng tạocủa học sinh, nâng cao năng lực nhận thức Trong những năm gần đây, trong các kỳthi, các câu hỏi liên quan đến hình vẽ thí nghiệm được đề cập khá nhiều trong trongcác đề thi, đặc biệt các đề thi thử THPTQG của các trường trên cả nước, cũng như
đề thi chính thức, đề thi minh họa của Bộ giáo dục và đào tạo Vì vậy tôi chọn đề
tài ‘‘Xây dựng hệ thống câu hỏi và bài tập hóa học liên quan đến hình vẽ thí
nghiệm cho học sinh THPT’’ nhằm giúp học sinh củng cố kiến thức tốt hơn với
loại câu hỏi và bài tập này, tránh bỡ ngỡ trong các kỳ thi, giúp các em có kết quảcao hơn trong các kỳ thi
1.2 Mục đích nghiên cứu
Thông qua đề tài tôi muốn giúp học sinh rèn kỹ năng làm các câu hỏi và bàitập liên quan đến hình vẽ thí nghiệm, giúp học sinh đạt kết quả cao hơn trong các
kỳ thi
1.3 Đối tượng nghiên cứu
- Học sinh lớp 12 trường tôi
- Các câu hỏi và bài tập liên quan đến hình vẽ thí nghiệm trong chương trìnhTHPT
1.4 Phương pháp nghiên cứu
- Nghiên cứu các tài liệu liên quan
- Nghiên cứu các câu hỏi và bài tập liên quan đến hình vẽ thí nghiệm trongchương trình hóa học THPT
- Đề xuất một số biện pháp giúp học sinh học tốt môn hóa
- Thực nghiệm sư phạm đánh giá hiệu quả của đề tài
2 NỘI DUNG 2.1 Cơ sở lí luận của đề tài
Vai trò của bài tập hóa học:
Thực tế ở trường phổ thông đối với bộ môn hóa học, bài tập hóa học giữ vaitrò quan trọng trong việc thực hiện mục tiêu đào tạo Bài tập hóa học
Trang 3- là một trong những phương tiện hiệu nghiệm cơ bản nhất để học sinh củng
cố và khắc sâu kiến thức
- giúp học sinh đào sâu, mở rộng kiến thức đã học một cách sinh động, phongphú Chỉ có vận dụng kiến thức vào việc giải bài tập mới nắm vững kiến thức mộtcách sâu sắc
- là phương tiện để ôn tập, củng cố, hệ thống hóa kiến thức một cách tốt nhất
- rèn luyện kỹ năng hóa học cho học sinh, các kỹ năng thực hành, thí nghiệm
- còn được sử dụng như là phương tiện để nghiên cứu tài liệu mới khi trang bịkiến thức mới, giúp học sinh tích cực linh hội kiến thức một cách sâu sắc và bềnvững
- là phương tiện để kiểm tra kiến thức, kĩ năng của học sinh một cách chínhxác
- còn có tác dụng giáo dục đạo đức, tác phong, rèn tính kiên nhẫn, trung thực,chính xác, khoa học
- Bài tập hóa học trong đó có bài tập liên quan hình vẽ thí nghiệm cung cấpcho học sinh cả kiến thức, con đường giành lấy kiến thức, đặc biệt góp phần to lớntrong việc phát huy khả năng tu duy độc lập, sáng tạo của học sinh
2.2 Thực trạng của đề tài trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm
Qua thực tế giảng dạy hóa học tôi thấy:
- Môn hóa học trong trường phổ thông là một môn học khó, nếu không cóphương pháp phù hợp dễ làm học sinh thụ động, chán nản; đặc biệt trong tình hìnhmới hiện nay nhiều học sinh và phụ huynh lạnh nhạt với môn hóa nên dễ bỏ hóa màtheo học các môn học khác như tiếng anh…
- Do thời gian giảng dạy trên lớp còn hạn chế, một số giáo viên chưa đề cậpđến các bài tập liên quan hình vẽ thí nghiệm Do đó khi tham gia các kỳ thi, kiểmtra học sinh thấy lạ lẫm với loại bài tập này, dẫn đến làm sai loại bài tập này
- Một số học sinh học yếu môn hóa đã ảnh hưởng đáng kể đến việc giảng dạychung trên lớp của giáo viên
- Các câu hỏi, bài tập hóa học liên quan đến hình vẽ thí nghiệm chưa được một
số giáo viên đề cập hoặc đề cập hạn chế trong các bài giảng, các bài kiểm tra, đánhgiá dẫn đến học sinh không biết hoặc biết mơ hồ, do đó trong khi làm bài thi dạngnày học sinh dễ bị lúng túng, mất thời gian, dẫn đến làm sai
2.3 Các giải pháp sử dụng để giải quyết vấn đề
2.3.1 Cơ sở lí thuyết
Các câu hỏi và bài tập hóa học liên quan đến hình vẽ thí nghiệm có thể là cáccâu hỏi về tính chất vật lí, tính chất hóa học, điều chế các chất Do đó HS cần nắmvững tính chất vật lí, tính chất hóa học, phương pháp điều chế các chất; nắm vữngtên của các dụng cụ thí nghiệm, chức năng của các dụng cụ này Từ đó đưa racách giải quyết phù hợp cho từng loại bài tập Chẳng hạn:
Trang 4- Khi nạp các khí tan nhiều vào bình kín rồi úp vào chậu nước thì nước sẽ tự phunvào trong bình Ví dụ khí: NH3, HCl…
- Muốn thu khí bằng cách đẩy không khí ra khỏi bình để đứng thì khí đó phải nặnghơn không khí (M > 29) Ví dụ các khí: CO2, Cl2, SO2…
- Muốn thu khí bằng cách đẩy không khí ra khỏi bình úp ngược thì khí đó phải nhẹhơn không khí (M < 29) Ví dụ các khí: H2, CH4…
- Muốn thu khí bằng cách đẩy nước ra khỏi ống úp ngược trong nước thì khí đóphải ít tan trong nước Ví dụ các khí như: H2, N2, O2, CO2, CH4…
- Hơi nước bị H2SO4 giữ lại; khí CO2 bị dung dịch kiềm giữ lại; khí HCl bị dungdịch NaCl bao hòa giữ lại
- Hơi nước gặp CuSO4 khan màu trắng sẽ chuyển sang màu xanh
- Khí CO2 sục vào nước vôi trong thì nước vôi bị vẩn đục
- Khí HCl tan vào nước tạo dung dịch axit mạnh; khí NH3 tan vào nước tạo dungdịch có tính bazơ yếu…
- Khí clo ẩm có tính tẩy màu; khí clo khô không có tính tẩy màu
…
2.3.2 Một số câu hỏi và bài tập hóa học liên quan đến hình vẽ thí nghiệm
Câu 1: (Trích đề tham khảo Bộ GD&ĐT - 2018): Trong phòng thí nghiệm, khí X
được điều chế và thu vào bình tam giác bằng cách đẩy không khí như hình vẽ sau:
Trang 5nitơ-Câu 3: (Trích đề thi HSG tỉnh Thanh Hóa lớp 12 năm 2014-2015): Trong phòng
thí nghiệm, bộ dụng cụ như hình vẽ dưới đây có thể dùng điều chế những chất khínào trong số các khí sau: Cl2, O2, NO, NH3, SO2, CO2, H2, C2H4 Giải thích
Hướng dẫn giải:
Ta thấy khí C thu được bằng phương pháp đẩy không khí ra khỏi bình Vì vậy khí
C phải nặng hơn không khí (M > 29)
Do đó với hình vẽ trên có thể điều chế được các khí: Cl2, O2, NO, SO2, CO2
*Áp dụng: Bài tập trên có thể sử dụng trong kiểm tra đánh giá học sinh cuối các chương như nhóm nitơ (lớp 11) hoặc nhóm cacbon (lớp 11) hoặc kiểm tra đánh giá học sinh giỏi lớp 10, lớp 11.
Trang 6Câu 4: (Trích đề thi thử chuyên ĐH Vinh lần 2-2018): Để mô tả một số phương
pháp thu khí thường tiến hành trong phòng thí nghiệm người ta có các hình vẽ (1),(2), (3) như sau:
Phát biểu đúng liên quan đến hình vẽ này là
A phương pháp thu khí theo hình (1) có thể áp dụng thu các khí: H2, SO2, Cl2, NH3
B phương pháp thu khí theo hình (1), (3) có thể áp dụng thu các khí: NH3, H2, N2
C phương pháp thu khí theo hình (2) có thể áp dụng thu các khí: CO2, N2, SO2, Cl2
D phương pháp thu khí theo hình (3) có thể áp dụng thu các khí: O2, H2, N2
Hướng dẫn giải
Ta thấy với: - Hình (1) chỉ thu được các khí nhẹ hơn không khí
- Hình (2) thu được các khí nặng hơn không khí
- Hình (3) thu được các khí ít tan trong nước
Như vậy:
+ Đáp án A sai vì các khí SO2, Cl2 nặng hơn không khí không thể thu được
+ Đáp án B sai vì NH3 tan rất nhiều trong nước nên không thể thu được bằng thínghiệm như hình (3)
+ Đáp án C sai vì khí N2 nhẹ hơn không khí không thể thu được như thí nghiệmhình (2)
+ Đáp án D đúng
*Áp dụng: bài tập trên có thể được sử dụng để ôn tập hoặc kiểm tra đánh giá cuối các chương như oxi-lưu huỳnh, chương halogen (lớp 10), chương nhóm nitơ (lớp 11).
Câu 5: (Trích đề thi thử lần 3-chuyên KHTN Hà Nội-2016): Khí X được điều chế
bằng cách cho axit phản ứng với kim loại hoặc muối và được thu vào ống nghiệmtheo cách sau:
Trang 7
Khí X được điều chế bằng phản ứng nào sau đây?
Câu 6: (Trích đề thi thử THPTQG sở GD&ĐT TPHCM-2015): Cho thí nghiệm
được mô tả như hình vẽ sau:
Phát biểu nào sau đây sai?
Câu 7: (Trích đề minh họa lần 2, Bộ GD&ĐT – 2017): Hình vẽ sau đây mô tả thí
nghiệm điều chế chất hữu cơ Y:
Trang 8Phản ứng nào sau đây xảy ra trong thí nghiệm trên?
A 2C6H12O6 + Cu(OH)2 (C6H11O6)2Cu + H2O
B CH3COOH + C2H5OH CH3COOC2H5 + H2O
C H2NCH2COOH + NaOH H2NCH2COONa + H2O
D CH3COOH + NaOH CH3COONa + H2O
Hướng dẫn giải
Ở các đáp án A, C, D thì chất hữu cơ tạo thành ở dạng muối và dạng phức kimloại không bay hơi nên không thể thu được như hình vẽ Chỉ có đáp án B thõamãn vì este CH3COOC2H5 bị bay hơi khi đun nóng và ngưng tụ khi làm lạnh.Vậy đáp án đúng là B
*Áp dụng: Bài tập trên có thể áp dụng trong việc kiểm tra bài cũ bài este (lớp 12) hoặc kiểm tra, đánh giá chương este-chất béo (lớp 12).
Câu 8: (Trích đề thi thử chuyên ĐH Vinh, lần 3 – 2017): Hình vẽ mô tả thí
nghiệm chất rắn X tác dụng với dung dịch Y tạo ra khí Z, úp phễu lên ống nghiệm
và đốt cháy khí Z thoát ra, thấy ngọn lửa có màu xanh lam Phương trình hóa họctạo ra khí Z là
Trang 9Ta thấy khí tạo thành từ phản ứng của chất rắn X với dung dịch Y Khí thoát racháy với ngọn lửa màu xanh Vậy trong số các khí sinh ra ở trên thì chỉ có khí H2
cháy với ngọn lửa màu xanh
Vậy đáp án đúng là A
*Áp dụng: Bài tập trên có thể sử dụng để kiểm tra, đánh giá các chương như nitơ, cacbon-silic (lớp 11).
Câu 9: (Trích đề thi thử lần 1, Sở GD&ĐT Bắc Giang – 2017): Để điều chế etyl
axetat trong phòng thí nghiệm, người ta lắp dụng cụ như hình vẽ sau:
Hóa chất được cho vào bình 1 trong thí nghiệm trên là
A CH3COOH, C2H5OH và H2SO4 đặc B CH3COOH và CH3OH
C CH3COOH và C2H5OH D CH3COOH, CH3OH và H2SO4 đặc
* Áp dụng: Bài tập trên có thể sử dụng kiểm tra, đánh giá chương este (lớp 12).
Câu 10: (Trích đề thi thử lần 1-THPT Phúc Thành-Hải Dương-2016): Cách
pha loãng axit H2SO4 đặc nào sau đây là đúng ?
Trang 10C D.
Hướng dẫn giải
Muốn pha loãng axit sunfuric đặc, ta cho từ từ axit vào nước và dùng đũa thủy tinhkhuấy đều mà tuyệt đôi không làm ngược lại vì quá trình hòa tan tỏa nhiều nhiệt cóthể làm axit bắn vào người gây bỏng axit
Vậy đáp án đúng là A
*Áp dụng: Bài tập này có thể dùng để kiểm tra bài cũ bài axit sunfuric và muối sunfat hoặc trong kiểm tra, đánh giá cuối chương oxi-lưu huỳnh (lớp 10).
Câu 11: (Trích đề thi thử lần 2, chuyên Quốc Học Huế-2017): Cho thí nghiệm như
hình vẽ, bên trong bình chứa metylamin, trong chậu thủy tinh chứa nước có nhỏ vàigiọt phenol phtalein
Phát biểu nào sau đây đúng?
A Khí metylamin tác dụng với nước kéo nước vào bình.
B Metylamin tan mạnh làm giảm áp suất trong bình.
C Nước phun vào bình và chuyển thành màu xanh.
D Nước phun vào bình và không có màu.
Hướng dẫn giải
Trang 11Ta thấy metylamin là chất khí tan nhiều trong nước và tạo thành dung dịch có tínhbazơ làm giảm áp suất khí trong bình, áp suất không khí đẩy nước trong chậu phunvào bình.
Do nước có pha sẵn phenol phtalein nên khi phun vào bình chuyển thành màuhồng
Như vậy đáp án A, C và D sai
Hình vẽ trên mô tả thí nghiệm nào sau đây:
A Thực hiện phản ứng tráng gương, tráng ruột phích
B Phản ứng hòa tan Cu(OH)2 trong dung dịch saccarozơ
C Thực hiện phản ứng điều chế este
D Phản ứng giữa axit hữu cơ và dung dịch kiềm
Hướng dẫn giải
Dễ thấy đáp án C đúng: este tạo thành ở dạng hơi cần làm lạnh để ngưng tụ
*Áp dụng: Bài tập trên có thể sử dụng trong kiểm tra bài cũ bài este hoặc kiểm tra, đánh giá chương este-lipit (lớp 12).
Câu 13: (Trích đề thi thử chuyên KHTN-ĐHQGHN, lần 4 – 2017): Cho hình vẽ
mô tả thí nghiệm điều chế khí Y từ chất rắn X như sau:
Hình vẽ trên minh họa cho phản ứng nào sau đây?
Trang 12A NH4HCO3 NH3 + H2O + CO2
B NH4Cl NH3 + HCl
C BaSO3 BaO + SO2
D 2KMnO4 K2MnO4 + MnO2 + O2
Hướng dẫn giải
Với cách thu khí bằng phương pháp đẩy nước như hình vẽ thì khí Y phải ít tantrong nước Đó chỉ có thể là đáp án D Vì các khí NH3, HCl, SO2 tan nhiều trongnước
*Áp dụng: Bài tập trên có thể sử dụng để kiểm tra, đánh giá chương nitơ-photpho (lớp 11) hoặc ôn thi THPTQG cho HS lớp 12.
Câu 14: (Trích đề thi thử lần 1, THPT chuyên Lê Hồng Phong, TPHCM -2017):
Thực hiện thí nghiệm như hình vẽ bên dưới:
Hãy cho biết phát biểu nào sau đây không đúng?
A Thanh Zn bị tan dần và khí hiđro thoát ra ở cả thanh Zn và thanh Cu
B Thanh Zn bị tan dần và khí hiđro chỉ toát ra ở phía thanh Zn
C Thí nghiệm trên mô tả quá trình ăn mòn điện hóa học
D Thanh Zn là cực âm và thanh Cu là cực dương của pin điện
Hướng dẫn giải
Ở thí nghiệm trên ta thấy có đầy đủ 3 điều kiện xảy ra ăn mòn điện hóa học nên xảy
ra ăn mòn điện hóa học:
Ở anot (Zn): Zn – 2e Zn2+
Electron di chuyển từ thanh Zn qua dây dẫn sang thanh Cu
Tại catot (Cu): H+ di chuyển đến và nhận electron: 2H+ + 2e H2
Như vậy khí H2 thoát ra ở thanh Cu
Vậy đáp án đúng là B
Trang 13*Áp dụng: Bài tập trên có thể sử dụng kiểm tra bài cũ bài ăn mòn hóa học (lớp 12) hoặc sử dụng trong kiểm tra, đánh giá chương đại cương về kim loại (lớp 12).
Câu 15: (Trích đề thi thử THPTQG lần 1, THPT chuyên Lào Cai – 2017): Cho
hình vẽ mô tả thí nghiệm điều chế chất lỏng Y từ dung dịch X:
Trong sơ đồ trên, xảy ra phản ứng hóa học nào sau đây?
Ta thấy đáp án B sai vì C6H5NH3Cl tạo ra là muối không phải chất lỏng
Đáp án C sai vì dung dịch X không thể là dung dịch C2H4 (C2H4 không tan trongnước)
Đáp án D sai vì C2H4 là khí chỉ có thể hóa lỏng ở nhiệt độ âm
Đáp án đúng là A: đây là phản ứng điều chế este etyl axetat bằng phương pháp đunhồi lưu có ống sinh hàn làm lạnh ngưng tụ etyl axetat tạo thành
*Áp dụng: Bài tập trên có thể sử dụng để ôn THPTQG cho HS lớp 12.
Câu 16: (Trích đề minh họa lần 3, Bộ GD&ĐT – 2017): Thực hiện thí nghiệm điều
chế khí X, khí X được thu vào bình tam giác theo hình vẽ sau:
Thí nghiệm đó là
A Cho dung dịch HCl vào bình đựng bột CaCO3
B Cho dung dịch H2SO4 đặc vào bình đựng lá kim loại Cu
Trang 14C Cho dung dịch H2SO4 loãng vào bình đựng hạt kim loại Zn.
D Cho dung dịch HCl đặc vào bình đựng tinh thể K2Cr2O7
Hướng dẫn giải
Khí X được thu bằng cách đẩy không khí vào bình úp ngược nên khí X phải nhẹhơn không khí
Các phản ứng xảy ra ở các thí nghiệm:
A HCl + CaCO3 → CaCl2 + CO2↑; MCO2 = 44 nặng hơn → loại
B Cu + H2SO4 đặc → CuSO4 + H2O + SO2↑; MSO2 = 64 nặng hơn → loại
C Zn + H2SO4 loãng → ZnSO4 + H2; MH2 = 2 nhẹ hơn → thỏa mãn
D HCl + K2Cr2O7 → KCl + CrCl3 + H2O + Cl2; MCl2 = 71 nặng hơn → loại.!
*Áp dụng: Bài tập trên có thể dùng cho HS lớp 12 ôn THPTQG hoặc để HS lớp 10 kiểm tra, đánh giá chương oxi-lưu huỳnh.
Câu 17: (Trích đề thi thử lần 1, Sở GD&ĐT Thừa Thiên Huế - 2017): Tiến hành
khử oxit X thành kim loại bằng khí H2 (dư) theo sơ đồ hình vẽ:
*Áp dụng: Bài tập trên có thể sư dụng để ôn THPTQG cho HS lớp 12.
Câu 18: Trích đề thi thử lần 1, chuyên bạc Liêu – 2017): Cho thí nghiệm như hình
vẽ:
Thí nghiệm trên dùng để định tính nguyên tố nào có trong glucozơ?